Кіріспе

Орта ғасырлардағы Еуропаның түрлі патшалықтарының атауы – Орта ғасырлардағы Батыс Еуропада орналасқан түрлі мемлекеттерге берілген атау. Тарихи Бургундия Франция мен Швейцария шекарасындағы аймаққа сәйкес келеді және қазіргі Женева мен Лион қалаларын қамтиды. Саяси бірлік ретінде Бургундия әртүрлі шекаралары бар бірнеше түрде болды, әсіресе ол Жоғарғы және Төменгі Бургундияға, сондай-ақ Провансқа бөлінген кезде. Екеуі де – біріншісі 6 ғасырда, екіншісі 11 ғасырда Бургундия Корольдігі деп аталды. Ал қалған уақытта Прованс Корольдігі, Бургундия Герцогтығы және Бургундия Графтығы болды.

Бургундия патшалығы (411534)

Бургундия аты Бургундтар герман тайпасынан шыққан болуы мүмкін, олардың тегі Борнхольм аралынан бастау алған, оның Ескі Норвег тіліндегі атауы Бургундархольмр ("Бургундтар аралы") болған. "Бургундия" атауы "таулықтар" үшін жалпы германдық атау болған десе де, бұл бірнеше туыс емес тайпаның аты болуы мүмкін. Орта Рейн өзеніндегі алғашқы жазбада кездесетін олар, оңтүстікке қарай Рим Галлиясына көшіп, қазіргі Швейцарияның батыс бөлігі мен Францияның солтүстік-шығысындағы Сапаудия аймағында қоныстанды. Олар өз иелігін оңтүстікке қарай Рона аңғарына дейін кеңейтіп, бургундтардың варварлық патшалығын құрды. Бургундияның алғашқы, бірақ тарихи тұрғыдан расталмаған патшасы – IV ғасырдың соңында өмір сүрген Гюки (Гебикка). 406 жылы Рейнді кесіп өту кезінде бургундтар Орта Рейн бойындағы Германия Секунда Рим провинциясында foederati (союздық тайпа) ретінде қоныстанды. Олардың жағдайы 430 жылы патшасы Гунтер көршілес Галлия Бельгикаға бірнеше шабуылдар жасағанда нашарлады, нәтижесінде 436 жылы Вормс қаласының жанында (ортағасырлық "Нибелунгтар жырлары" поэмасының орталығы) Флавий Этий басқаруындағы римдік және гун әскерлерінен күйреуге ұшырады. 443 жылдан бастап қалған бургундтар Сапаудия аймағына қайтадан foederati ретінде қоныстанды, бұл Римнің Максима Секуанорум провинциясының (қазіргі Батыс Швейцария және Солтүстік-Шығыс Франция) аймағында болды. Рона өзені бойындағы патшалықтарын кеңейту әрекеттері оларды оңтүстіктегі вестготтар патшалығымен қақтығысқа түсірді. 476 жылы Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, король Гундобад қуатты франк корольі Хлодвиг I-мен Теодерих Ұлының қатеріне қарсы одақтасты. Ол Бургундияның сатып алуларын ерте германдық заң кодексі – Lex Burgundionum негізінде ұйымдастыра алды. Патшалықтың құлдырауы бұрынғы франк одақтастарының шабуылына ұшыраған кезде басталды. 523 жылы Хлодвиг I-нің ұлдары, олардың анасы Клотильданың қоздырысымен, Бургундия жерлеріне шабуыл жасады, оның әкесі Бургундияның корольі Хилперик II Гундобадтың қолынан қаза тапқан еді. 532 жылы бургундтар франктармен Аутун шайқасында шешулі жеңіліске ұшырады, нәтижесінде король Годомар қаза тауып, 534 жылы бургундтар жері франк империясына қосылды.

Мервингиялық Бургундия (534751)

Бұрынғы Бургундия патшалығы жойылғанмен, Бургундия Аустразия және Неустриямен бірге франк мемлекетінің негізгі үш бөлігінің бірі болып қала берді. 561 және 592 жылдар аралығында, сондай-ақ 639 және 737 жылдар аралығында франктердің Меровинг әулетінен бірнеше билеушілер "Бургундия королі" деген атақты қолданды. Шарль империясының оның тікелей Каролинг мұрагерлері арқылы бөлінуі 843 жылғы Верден шартынан кейін құрылған, қысқа ғұмырлы Орта Франкия патшалығына әкелді. Ол Солтүстік теңізден Оңтүстік Италияға дейінгі жерлерді қамтыды және император Лотар I басқарды. Бұрынғы Бургундия жерлерінің солтүстік-батыс бөлігі Дижон қаласы астанасы болатын Бургундия герцогтігі ретінде Батыс Франкия корольдығына қосылды.

Бургундия-Прованс каролингтік патшалығы (855863)

855 жылы қайтыс болғанға дейін Лотар I өзінің патшалығын үш ұлына үш бөлікке бөліп берді: Лотарингия, Италия патшалығы және Төменгі Бургундия мен Прованс аймақтары. Соңғысы ең кіші ұлына берілді, сол себепті ол Прованс Карлы деп аталды. Бұл бөліс көптеген қақтығыстарға әкелді, себебі Батыс Франция мен Шығыс Францияны билеген ескі каролингтер өздерін Орта Францияның нағыз мұрагерлері деп санады. Прованс Карлы билік жүргізуге тым жас болғандықтан, нақты билікті регент, граф Жирар II Веналық жүргізді, оның әйелі император Лотар I-нің қарындасы болған. Жирар күшті регент болды, патшалықты викингтерден қорғады, олар Валенс қаласына дейін шабуыл жасады. Карлдың ағасы, Батыс Францияның Карлы Тоқал, 861 жылы Арль графынан көмек сұрағаннан кейін Провансқа араласуға тырысты. Ол Реймстік Гинкмардың тоқтатуына дейін Провансқа Макон қаласына дейін шабуыл жасады. 858 жылы граф Жирар Карлдың мұрагерсіз қайтыс болған жағдайда Прованс патшалығы Карлдың үлкен ағасы Лотарь II-ге қайтарылатынын белгіледі, ол Лотарингияны биледі. 863 жылы Карл қайтыс болғанда, оның үлкен інісі Людовик II Провансты өзіне талап етті, сондықтан патшалық қалған екі ағайынның арасында бөлінді: Лотарь II Лион, Вена және Гренобль епископтықтарын алды, олармен Жирар билік етті; ал Людовик II Арль, Экс-ан-Прованс және Эмбрун қалаларын алды. Лотарь II қайтыс болғаннан кейін 870 жылғы Мерсен шарты бойынша бұрынғы Орта Францияның солтүстік бөлігі Шығыс Франция королі Людовик Неміске, ал Прованстық Карлдың оңтүстік жерлері Батыс Франция королі Карл Тоқалға берілді.

Бозонид және Велф Бургундиясы (8791033)

877 жылы Карл Балдың биліктен құлатылғаннан кейін, оның ұлы Людовик Тілі шешесінің екі жылдан соң қайтыс болуымен, прованстық франк ақсүйегі Босо 879 жылы Виеннеде өзін "Бургундия және Прованс патшасы" деп жариялады. Бұл патшалық Босоның 887 жылы қайтыс болғанға дейін сақталды. 888 жылы Велфтер әулетінен шыққан Рудольф I Бургундия Женева көлі маңында орналасқан және кейіннен Франш-Конте атанған Бесансон төңірегіндегі жерлерді де қамтитын Жоғарғы Бургундия патшалығын құрды. Ал Босоның кішкентай ұлы Людовик, кейіннен Соқыр Людовик деп танылған, 890 жылы Валенсияда Төменгі Бургундияның патшасы болды. 933 жылы Рудольфтің ұлы және мұрагері Рудольф II Төменгі Бургундияны иеленді және екі патшалықты біріктіріп, жалғыз Бургундия патшалығын құрды.

Арль корольдігі Киелі Рим империясының құрамында (1033 жылдан кейін)

Бургундия патшалығы 1033 жылға дейін тәуелсіздікпен өмір сүрді, бірақ оның монархтарының билігі Женева көлі аймағынан көпке созылмады. 1033 жылы ол Конрад II басшылығымен Киелі Рим империясына қосылды, ол тәжді екі рет киді: алғаш рет 1033 жылдың ақпан айында Пайерн аббаттығында, ал содан кейін Блуа графы Одо II-нің қарсылығын жеңгеннен кейін 1034 жылдың 1 тамызында Женева соборында. Осыдан кейін Бургундия Германия патшалығы мен Италия патшалығымен бірге орта ғасырлық империя құрамындағы үш патшалықтың біріне айналды. 12 ғасырдан бастап ол Арль патшалығы деп те аталатын болды. Патшалық мұрагерлер арасында бөлісу, немесе дипломатиялық және династиялық некелер арқылы аумақтардың жоғалуы мен иеленуі нәтижесінде бірте-бірте фрагменттеуге ұшырады. Императорлар көбінесе оның басқаруын ескермеді, тіпті Фридрих I және Карл IV 1178 және 1365 жылдары Арльде Бургундия тәжін кигізу рәсімін өткізді. Фридрих сондай-ақ 1157 жылы Безансонда императорлық мәжілісін шақырды, ол империядағы Бургундияның маңыздылығын көрсетті.

Валуаның қайта өркендеу әрекеті

15 ғасырдың аяғында Бургундия герцогы Чарльз Батыл өзінің иеліктерін (Бургундия герцогтігі, Франш-Конте және Бургундиялық Нидерланды) жаңадан құрылатын Бургундия Корольдігіне біріктіру жобасын жасады, оның өзі сол корольдіктің патшасы болмақшы еді. Чарльз бен император Фредерик III Трирде таж кигізу рәсіміне ұласуы мүмкін болған келіссөздер жүргізді. Алайда, 1473 жылдың қыркүйек айында император герцогтың мінез-құлқына наразы болып, түнде қашып кеткендіктен, жоспарланған рәсім өткізілмеді. Герцогтік, ақырында 1477 жылы Нанси шайқасында Чарльзтың жеңілісі мен қазасымен тәуелсіз мемлекет ретінде құлап, жойылды.