Кіріспе

Тайиби исмаилистерінің жиырма бірінші және соңғы белгілі имамы – Әбу әл-Қасим әл-Тайиб ибн әл-Әмир (أبو القاسم الطيب بن الآمر). Исмаилизмнің тайиби бағыты бойынша, ол жиырма бірінші имам болды. Халифа әл-Әмир би Ахкам Алланың жалғыз ұлы әл-Тайиб әкесі өлтірілген кезде нәресте еді. Одан кейін билік үшін болған таласта әл-Тайиб жоғалып кетті; қазіргі заманғы тарихшылар оның қайтыс болғанын немесе қарсыластардың бірі оны жасырын өлтіргенін айтады. 1132 жылы оның інісі әл-Хафиз өзін әл-Әмирдің халифасы және имамы деп жариялады. Бірақ Йемен исмаилистері, әл-Тайибтің құқықтарын сақтап, бұған келіспеді. Осылайша Мұстағли исмаилизмінің екі қарсыласы – Хафизи (әл-Хафизден кейін) және Таййиби (әл-Тайибтен кейін) секталары құрылды. Таййибилер әл-Тайибтің Қайырдan құтқарылып, қауіпсіз жерге жеткізілгенін, бірақ ол және одан кейінгі Таййиби имамдарының барлығы жасырын күйде қалғанын айтады. Таййиби қауымын оның орнына «жоғары дәрежелі миссионерлер» басқарды.

Өмір

Әл-Тайиб – 1101 жылдан 1130 жылға дейін Мысырды басқарған жиырмасыншы Фатимид имам-халифі Әл-Әмір би Ахкам Алланың жалғыз ұлы еді. Әл-Тайиб 1130 жылдың ақпан/наурыз айларында Каирде дүниеге келді, және бір дереккөзге сәйкес, ол бірден мұрагер ретінде белгіленді. Әл-Әмір сол жылдың 7 қазанында Исмаили шиизмінің қарсыласы Низари тармағының агенттерімен өлтірілді.

Билік күрес

Мүмкін мұрагер ретінде тек нәресте бала болғандықтан, әулеттің билігі әл-Әмірдің туысы Абд әл-Мәжитке, әулеттің ең көне тірі еркек ретінде, көшті. Бұдан кейін болған оқиғалар, тиімді түрде төңкеріс сияқты болды: әл-Әмірдің екі жақыны, Хизар әл-Мулк Хазармард (немесе Джавармард) және әскерге ықпалы бар Баргаш, үкіметті бақылау үшін Абд әл-Мәжитпен бірікті. Абд әл-Мәжит, мүмкін, халифалыққа ниеттенген болуы мүмкін, ол регент болуға тиіс еді. Алайда, Абд әл-Мәжит регенттікті кімнің атынан жүзеге асырғаны белгісіз. Көптеген дереккөздер әл-Тейибтің тіпті бар екендігі жасырын сақталғанын және ол одан кейін жазбаларда толығымен жоғалып кеткенін көрсетеді. Баланың дүниеге келуіне байланысты өткізілген мерекелер мен жариялауларға қарамастан, оның бар екендігі қалай осылай тиімді түрде жасырылғаны белгісіз. Қазіргі ғалымдар әл-Тейиб сәби кезінде, тіпті әкесінен бұрын қайтыс болған болуы мүмкін деп болжайды; бірақ кем дегенде бір замандас, анонимді сириялық дереккөз ол Абд әл-Мәжиттің бұйрығымен өлтірілгенін мәлімдейді. Ресми дереккөздердегі осы үнсіздік салдарынан, 20 ғасырдағы исмаилизмді зерттеген кейбір ерте ғалымдар әл-Тейибтің бар екендігіне күмән келтірді. Оның тарихилығы қазір бірнеше факторға негізделген деп есептеледі: әл-Әмірдің тууына орай ұйымдастырылған мерекелер туралы хабарлар сақталған, 12 ғасыр тарихшыларында оған сілтемелер кездеседі, сондай-ақ Йемен патшайымы Арва әл-Сүлайхиге жіберілген, осы оқиғаны достас билеушілерге хабарлау мақсатындағы хаттардың мысалы сақталған.

Хафизи Тайыпбидің жіктелуі

Әл-Тайибтің орнына жаңа үкімет әл-Әмірдің жүкті бір әйелін қалдырғанын, ал халифа өлімі туралы арман көріп, осы әйел туатын баланы ұлы және тағайындалған мұрагері деп жариялағанын, осылайша әл-Тайибтің орнын басып кеткенін мәлімдеді. Бұл жүктіліктің нәтижесі де белгісіз, себебі әртүрлі деректерде әйел қыз туған, немесе ұрық табылмай қалған, не Абдул Маджид туған сәбиді көп ұзамай өлтірген делінеді. Бірақ бір ғана қарсы пікір бар – ол 15 ғасырдың тайби басшысы және тарихшысы Идрис Имад әд-Дин, ол Абд әл-Маджидтің әл-Тайибтің регенті ретінде билік еткенін нақты айтады. Шындық қандай болса да, жаңа үкімет ұзаққа созылмады, өйткені әскер көтеріліс жасап, Кутайфатты уәзір етіп тағайындады. Бастапқыда Кутайфат Абд әл-Маджидті регент ретінде сақтап қалды, бірақ ол іс жүзінде тұтқын болды; көп ұзамай Кутайфат әулетті толығымен құлатты деп жариялады және исмаилизмді мемлекеттік дін ретінде он екі имамдық шиизмге алмастырып, өзін жасырын имамның өкілі етіп тағайындады. Тарихшы Хайнц Халм Кутайфаттың осы кезде әл-Тайибті жойған болуы мүмкін деп санайды. 1131 жылдың желтоқсанында Кутайфатты фатимидтерге адал адамдар өлтірді, ал Абд әл-Маджид түрмеден босатылды. Абд әл-Маджид бастапқыда регент ретінде билікті қайтадан бастады, бірақ 1132 жылдың 23 қаңтарында өзін әл-Әмірдің орнына имам және халиф деп жариялады, және «әл-Хафиз» деген атпен таққа отырды. Әл-Хафиздің өте бұрыс билікке келуі және имаматқа деген талаптары Мысыр, Нубия және Леванттағы фатимид аймақтарындағы исмаилилердің көпшілігі тарапынан қабылданды, бірақ кейбір қауымдар оған қарсы болды. Ең бастысы, мұндай жағдай Йеменде болды, онда королева Арва әл-Тайибтің құқықтарын қорғады, ал Хамданидтер мен Зураидтердің бағынышты аймақтық династиялары әл-Хафиздің талаптарын мойындады. Әл-Хафиздің билікке келуі исмаилизмнің Муста'ли тармағында үлкен жарылысқа әкелді, әл-Тайиб имаматының жақтастары («Тайибилер») әл-Хафиз және оның мұрагерлерінің («Хафизилер») жақтастарына қарсы шықты. Тайибилер әл-Тайибтің өлмегенін, бірақ әл-Әмір оны белгілі бір Ибн Мадиянға сеніп тапсырғанын, ал Кутайфат билікке келген кезде Ибн Мадиян мен оның көмекшілері оны жасырғанын айтады. Кутайфат Ибн Мадиянды өлтірді, бірақ оның жеңешісі әл-Тайиппен бірге қашып кетті, ол енді жасырын өмірге көшті. Әл-Тайип жасырын күйде қайтыс болған, бірақ оның ұрпақтары болған, олар бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан жасырын имамдар тізімін қамтамасыз еткен. Тайиби қауымының қоғамдық басшылығын «абсолютті миссионерлер» алмастырды.