Зофия Торма: Венгр археологы және ежелгі мәдениеттерді зерттеушісі
Zsófia Torma
Зофия Торма – венгр археологы, антрополог және палеонтолог. Тордос қаласындағы ежелгі қоныстың қазбаларын жүргізген, өзіндік білімімен даңқ алған ғалым.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Венгр археологы Зсофия Торма (1832 жылдың 26 қыркүйегі – 1899 жылдың 14 қарашасы) – венгр археологы, антропологы және палеонтологы.
Hungarian archaeologist
Zsófia Torma (26 September 1832 – 14 November 1899) was a Hungarian archaeologist, anthropologist and paleontologist.
Өмір және жұмыс
Торма Австрия-Мажарстанның Бештерце-Насыд округінің Чичикерештур қаласында (қазіргі Кристештий-Чичеулуй, Бистрица-Насыд округі, Румыния) дүниеге келген. Әке-шесі қайтыс болғаннан кейін, ол әпкесімен бірге қазіргі Румыниядағы Сасварош қаласына көшіп келді, онда Хунедоара округінде тапқан бұйымдарды зерттеуді бастады. Торма көбінесе өзімен-өзі білім алған. 1875 жылы, кейбір адамдар венгр археологиясының әкесі деп санайтын Флорис Ромердің ынталандыруымен, ол Мюреш өзенінің жағасындағы ежелгі Тордос елді мекенін қазу жұмыстарын бастады. Хуньяд округіндегі қазбалар барысында табылған топырақ ыдыстардағы белгілер мен жазулар археологиялық сенсацияға айналды. Ол сондай-ақ 6000-7000 жыл бұрынғы Тордос мәдениетінің артефакттарын тапты, олардың кейбіреулері Винача белгілерімен жабылған. Гизелланың сөзіне сүйенсек, Зсофия Торма Тордос неолиттік мәдениетін алғаш ашқан, Тордос белгілері мен Ассирия-Вавилон жазуы арасындағы байланысты, Оңтүстік-Шығыс Еуропа арқылы шумер әдебиетінің таралуын көрсеткен. Ол Тордоста жиырма жыл жұмыс істеді, мұқият жиналған, құнды жәдігерлер мен оларға қатысты диссертациялар ашылғанға дейін, яғни Винача-Тордос мәдениеті 1908 жылы ғана зерттелгенге дейін отыз жылдан астам уақыт өтті. Торма өз қаражатымен қазба жұмыстарын жүргізгендіктен, ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды. Сондай-ақ, ол өз еліндегі археологтармен күресті, олар оны «археология саласындағы әйел және әуесқой ретінде, сондай-ақ оның жаңашыл идеялары мен күш-жігерін сықақтап, назарға алмады». Дегенмен, оның табалдырықтары мен жазбалары шетелдік зерттеушілердің арасында қабылданды, олармен ұзақ хат алмасып тұрды. Оның ең танымал еңбегі «Этнографиялық аналогиялар» 1894 жылы Германияның Йена қаласында жарық көрді. Торма Колошвардың Трансильвания тарихы ұлттық мұражайының (қазіргі Клуж-Напока) құрылуына маңызды үлес қосты. Өсиеті бойынша ол өзінің 10 387 археологиялық жәдігерлерінен тұратын жинағын Трансильвания ұлттық мұражайының медальдар мен ескі заттар мұражайына қалдырды. 1899 жылдың 24 мамырында, қайтыс болуына бірнеше ай қалғанда, ол Колошвар корольдік ғылым академиясының (қазіргі Бабеш-Боляй университеті) құрметті докторы атанған алғашқы әйел болды. Торма 1899 жылдың 14 қарашасында Сасварошта (қазіргі Ораштие) қайтыс болды.
Torma was born in Csicsókeresztúr, Beszterce Naszód County, Austria Hungary (today Cristeștii Ciceului, Bistrița Năsăud County, Romania). After her parents died, she moved with her sister to Szászváros, now in Romania, where she began to study the snail farms she found in Hunedoara County. Torma was mostly self educated. In 1875, she was encouraged by Flóris Rómer, considered by some to be the father of Hungarian archeology, to begin her own excavations of the ancient settlement of Tordos, along the Mureş river. The symbols and scripts on clay objects she found during an excavation in Hunyad County became an archaeological sensation. She also found artifacts of the 6,000 to 7,000 year old Tordos culture, some of which were covered with Vinča symbols. According to Gizella,Zsófia Torma was the first to discover the Neolithic culture of Tordos, drawing attention to the connection between the signs of Tordos and the Assyrian Babylonian literacy, the penetration of Sumerian literature through Southeastern Europe. She worked in Tordos for twenty years, more than thirty years before the discovery of the carefully collected, extremely valuable finds and dissertations on them, as the Vinca Tordos culture was only explored in 1908. Torma had severe financial problems caused by her self funded excavations. She also struggled with archeologists in her own country, who "ridiculed and ignored her, as a woman and amateur in the field of archaeology, as well as her groundbreaking ideas and efforts." However, her finds and writings found acceptance among foreign researchers who engaged in long correspondences with her. Her most well known work, the Ethnographische Analogien, was published in Jena, Germany, in 1894. Torma had an important role in the founding of the National Museum of Transylvanian History of Kolozsvár (present day Cluj Napoca). In her will, she left her collection of 10,387 archeological pieces to the Transylvanian National Museum's Museum of Medals and Antiquities. On 24 May 1899, just a few months before her death, she became the first female to be named an honorary doctor at the Kolozsvári m. kir. Ferencz József Tudomány, what is today Babeș Bolyai University. Torma died in Szászváros (present day Orăștie), on 14 November 1899.