Кіріспе
Медеу (қазақша: Медеу) – Алматыдағы ашық ауадағы жылдам конькимен сырғанау және банди алаңы. Ол Алматының оңтүстік-шығыс шетінде, тау аңғарында (Медеу аңғары немесе Малая Алматинка өзенінің аңғары) орналасқан. Медеу теңіз деңгейінен 1691 метр биіктікте жатыр. Оның мұз жабыны 10,5 мың шаршы метрді құрайды және мұздың сапасын сақтау үшін күрделі тоңазыту және суару жүйесі қолданылады.
The Medeu (, Medeu), is an outdoor speed skating and bandy rink. It is located in a mountain valley (Medeu Valley, or the valley of Malaya Almatinka River) on the south eastern outskirts of Almaty, Kazakhstan. Medeu sits 1,691 metres above sea level. It consists of 10.5 thousand square meters of ice and utilizes a sophisticated freezing and watering system to ensure the quality of the ice.
Тарих
Медеу – Алматы маңында, теңіз деңгейінен 1691 метр биіктікте орналасқан жоғары таулық спорт кешені. Ол әлемдегі ең ірі тау шаңғысы трассасы деп есептеледі. Мұз айдыны Малоалматинский уезінің Медеу Пусурманов есімімен аталыпты. Ол отбасының қыстауы үшін үш ағаш үй салып, Заилийский Алатауының етегіндегі жерді дамытуға кіріскен. Медеу белгілі кәсіпкер, білім беру ошақтарының демеушісі болған және қаланың көркейілуіне үлес қосыпты. 1930 жылы аймақта "МДО" (Жергілікті демалыс үйі) деп аталған санаторий ашылды. Мұз айдынының құрылысы 1949 жылдың күзінде басталды, ал стадионда алғашқы жарыс 1951 жылдың 4 ақпанында өтті. Жаңа мұз айдынын салуға Қазақ КСР-інің астанасы жауапты болды. Бұл кешен спортшыларды жоғары тау жағдайындағы жарыстарға дайындау мақсатында салынған. Орынды Мәскеуден келген арнайы комиссия таңдады. Медеу мұз айдынының құрылысына 1300-ден астам жұмысшы қатысты. Мұз айдынының ашылу күні (1951 жылдың 5 ақпаны) екі әлемдік және алты Бүкілодақтық рекорд орнатылды. Салтанатты ашылуда спортшылардың әдеттегі шеруі өтіп, коньки тебудің ардагерлері құрметпен еске алынды. Келесі 17 маусымда мұз айдынында 47 әлемдік рекорд жаңаланды. Аймақтағы күн сәулесінің қарқындылығы, төмен қысым және жеңіл жел кешенде бұрынғыдан-жаңа рекордтардың орнауына ықпал еткен деп саналады. Сондай-ақ, мұз айдынында қолданылатын мұздың құрамы да маңызды фактор болды, себебі ол Малая Алматинка суынан жасалған (жоғары жылдамдыққа мүмкіндік береді). 1972 жылы Медеуде жасанды мұз жүйесі енгізілді. Бұл жұмысты кеңес инженерлерінің тобы жүзеге асырды (және осы күнгі күнге дейін қолданылып келеді). Жасанды мұз бүкіл алаңды (жалпы ауданы 10,5 мың шаршы метр) жабады. Құрылыс және жол министрлігі Абай даңғылынан Медеуге дейінгі жолды жөндеп, асфальттады, Малая Алматинка арқылы екі көпір салды. Медеу ақырында спорттық нысаннан үлкен демалыс орнына айналды. Трибуналарда 10,5 мың адам отыруға мүмкіндік болды. Кешенге киім шешетін бөлмелер, 500 адамға арналған буфеттер, спортшыларға арналған қонақ үй, су шаю бөлімі, кинопроектормен жабдықталған бөлме, төрешілер бөлмелері, баспасөз орталығы, монша және коньки жалға беру пункттері кірді. 1974 жылы Медеуде Еуропа чемпионаты жылдам конькимен сырғанаудан өтті. 80-жылдардың екінші жартысында кешен қайта жаңарту үшін жабылды, ол жеті жылға созылды.
Қайта құру
2001 жылдың қыркүйегінен 2002 жылдың желтоқсанына дейін Медеу мұз айдыны қайта жаңартылды. Осы кезеңде фин компаниясы BG International жаңа тоңазытқыш станциясын орнатты. Бұл жұмыс 140 шақырымдық құбыр жүйесін төсеуді және жаңа бетон негізін құюды қамтыды. Инженерлік жүйелердің басты бөлігі ауыстырылып, жаңа тоңазытқыш станциясы іске қосылды. Сонымен қатар, трибуналардың ыңғайлылығы арттырылып, сыйымдылығы 8100 адамға дейін кемітілді. Медеу 2011 жылы Азия қысқы ойындарына толыққанды түрде жаңартылып, КСРО конькишілерінің негізгі жаттығу орталығына айналды. Онда жылдам сырғанау және басқа да спорт түрлерінен 200-ден астам әлемдік рекорд орнатылды. Медеу Қазақстан мен өзге де аймақтардың қысқы спортшыларын даярлайтын маңызды орталық болып табылады. Жылдам сырғанау және басқа да спорт түрлерінен 120-дан астам әлемдік рекорд мұнда тіркелген. 1972 жылы мұз айдыны табиғи мұздан жасалғаннан жасанды мұзға көшті. Медеудегі тағы бір маңызды көрікті орын – аңғардағы бөгет. 1960 жылдардың соңында салынған Медеу бөгеті мұз айдынынан оңтүстікке қарай орналасқан. Бөгеттің үш деңгейі бар. Арнайы су қоймасы шамамен 6 миллион текше метр су сақтауға мүмкіндік береді. Бөгетке жету үшін 842 сатыдан тұратын баспалдақ салынған. Бұл бөгет Алматыны жаңбыр және қардың еруінен туындаған тас-балшық ағындарынан қорғау мақсатында салынды. 1973 жылы бөгет алғаш рет іске қосылып, шатқалдан келген 4,5 миллион текше метр су мен құм-қиыршық тоқтатылды.
2011 жылғы қысқы Азия ойындары
2006 жылдың 4 наурызында Қазақстан 2011 жылғы Азия ойындарын қабылдау құқығын алды. Қысқы Азия ойындары Қазақстанда өткен ең ауқымды жарыс болды және 30 қаңтардан 6 ақпанға дейін (2006 жыл) өтті. Жарыстардың көп бөлігі Астанада өткенімен, Алматы да шаңғымен секіру, жарысқа шаңғымен жүгіру және тағы да басқа жарыстарды қабылдады. Медеуде банди ойындары өткізілуі жоспарланған. Осының нәтижесінде 2009 жылы Медеу стадионы күрделі жөндеуден өтті және 16 желтоқсанда 19,4 миллиард теңге (131,8 миллион АҚШ доллары) құрылыс шығындарынан кейін қайта ашылды. Медеу стадионы мен Шымбұлақ шаңғы курорты 2011 жылғы Қысқы Азия ойындарына дайындық барысында толыққанды реконструкцияланды. Олардың инженерлік және техникалық жүйелерінің басым бөлігі жаңасымен ауыстырылды. Сондай-ақ, мұзды салқындатуға арналған жаңа тоңазытқыш станциясы орнатылды. 200 м2 көлемде жаңа мультимедиалық дисплей аймағы құрылды. Көрермендерге арналған орын саны 8500-ге дейін артты.
2012 жылғы әлем чемпионаты
2012 жылдың 29 қаңтарынан 5 ақпанына дейін Медеуде XXXII Банди әлем чемпионаты өтті. Халықаралық банди федерациясының 2011 жылдың 28 қаңтарында Қазан қаласында өткен съезінде Әлем чемпионатының (WCS) өткізу құқығы Қазақстанға берілді. Әлем чемпионатына он төрт команда қатысты. Финалдық ойында Ресей құрамасы Швеция құрамасына есе жіберіп, 4:5 есебімен жеңілді. Қазақстан құрамасы фин құрамасын 10:5 есебімен жеңіп, үшінші орынды жеңіп алды.
Қазіргі қолданылуы
Медеу Қазақстанның ең танымал туристік орындарының бірі мәртебесін сақтап тұр. Стадион жыл бойы халыққа ашық, бұл келушілерге күндіз де, түнде де биік тау шаңқасында коньки тебуге мүмкіндік береді. Түн уақытында конькимен сырғанаушылар стадиондағы музыка мен жарықтарды мұздан немесе жалға алуға болатын VIP-бөлмелерден тамашалай алады. Медеу стадионы мен тоған Алматыдағы Халықаралық Медеу марафонының өтетін орны болып қала береді. Осы жарыс барысында қатысушылар қаладан осы танымал жерге қарай жүгіріп келіп, шамамен 1000 метр тік көтеріледі, содан кейін Алматыға оралып, финиш сызығын кесіп өтеді. 2017 жылғы Қысқы Универсиада Алматыда өтті, онда Медеу жылдамдықпен коньки тебу үшін пайдаланылды. 2022 жылдың 1 маусымында Медеу жазғы роликті коньки маусымын ашты. Стадион жыл бойы жұмыс істейтін форматқа көшті. 450 шаршы метр мұз айдынына бөлінді, ал қалған аумақ роликодромаға берілді. "Репас" атты көше суретшілері тобы арена ортасында 4000 шаршы метр аумақты қамтитын Орталық Азиядағы ең ірі көлденең граффитиді жасап, амбициозды көркем жобаны жүзеге асырды. Оңтүстік бұрылыста стадион тарихына арналған фотоаймақ орналасқан. Оның басты кейіпкерлері – Медеуді шындыққа айналдырған адамдар. Мұнда Кудрявцев, Кунаев және Пусурмановтың суреттерін таба аласыз.
Медеу АТК-дегі байқаулар мен маңызды оқиғалар
1974 жылы әйелдер арасында жылдам сырғанаудан бесінші Еуропа чемпионаты. 1977 жылы КСРО хоккей чемпионатының жеңімпазы – "Динамо" (Алматы). 1977 жылы "Динамо" (Алматы) бандиден Еуропа чемпиондары кубогының жеңімпазы. 1982 жылы Қазақстанның Ресейге қосылғанына 250 жыл толуына арналған ән, би және спорт фестивалі. 1984 жылы әйелдер арасында жылдам сырғанаудан тоғызыншы Еуропа чемпионаты. 1988 жылы классикалық жарыстардан жылдам сырғанаудан 81-ші әлем чемпионаты (ерлер). 1989 жылы мұз үстіндегі мотоциклмен жеке әлем чемпионатының финалы. 1990 жылы мұз үстіндегі мотоциклмен командалық әлем чемпионатының финалы. 1990 жылы КСРО хоккей чемпионатында "Динамо" (Алматы) жеңімпаз атанды. 1990–2004 жылдары жыл сайынғы жазғы эстрадалық "Азия Даусы" байқауы. 2011 жылы VII Қысқы Азия ойындары бағдарламасында банди жарыстары өтті (Қазақстан – Моңғолия финалдық матчына бұрынғы Президент Нұрсұлтан Назарбаев қатысты). 2012 жылы 32-ші Әлемдік банди чемпионаты, жеңімпаздары – Швеция, Ресей, Қазақстан. 2014 жылдың 18-21 желтоқсанында жылдам сырғанаудан әлем чемпионаты. 2017 жылғы Қысқы Универсиада. 2020 жылы КСРО хоккейлегендерінің аңыздары Қазақстан хоккей ардагерлерімен матч өткізді. 2020 жылы мұз үстіндегі спидвейден әлем чемпионатының финалы. 2021 жылы Қазақстан жылдам сырғанау кубогы.
Туризм
Медеудегі негізгі автобус аялдамасынан бірнеше жаяу жолдары басталады. Шымбұлақ шаңғы курортына Медеу канат жолы станциясынан қол жеткізуге болады. Бұл аймақтың тау шаңырақтары мен өзендерінің үстінен өтетін 15–20 минуттық әдемі саяхатты қамтиды. Кимасар жолы – Фурманов шыңына дейін 2 сағаттық жаяу жүру, онда жаяу жүргіншілер әйгілі ағаш алқаптарда серуендеуге мүмкіндік алады. Көкжайлау жолы 3 сағаттық жаяу жүруді құрайды және термалды суы бар ыстық бұлақтарға жетелейді (оны киім ауыстыру кабиналары, кішкентай термалды су бассейні және ашық ауадағы жаттығу алаңымен жабдықталған). Шымбұлақ жолы 2 сағаттық жаяу жүріс болып табылады және Шымбұлақ шаңғы курортына апарады. 2021 жылдың 14 қазанынан бастап кешен аумағында "Медеу-Шымбұлақ" бағыты бойынша жолаушыларды тасымалдауға арналған қоғамдық электр көлігі үшін тұрақ жұмыс істейді.