Кіріспе

"Аға мен қарындас" (сондай-ақ "Кішкентай қарындас және кішкентай аға"; немісше: Brüderchen und Schwesterchen) – еуропалық ертегі, оны Гримм ағайындылары (KHM 11) және басқалар жазған. Бұл – Арне-Томпсонның 450-ші түрі. Ресейде бұл әңгіме "Алионушка мен Иванушка" деп белгілі және Александр Афанасьевтың "Халықтық орыс ертегілері" жинағында жазылған.

Шығу тегі

Бауырлас пен қарындастың алғашқы жазбада кездесуі шамамен 17 ғасырда Джанбатиста Базиленің «Пентамерон» еңбегінде тіркелген. Ол Нинильо мен Неннелла туралы әңгіме ретінде жазылған. Одан бері ол Еуропаның көптеген елдерінде әртүрлі атаулармен таралды, бірақ басты сюжеттік желісі көбінесе сақталды. Ресейде бұл әңгіме «Алионушка апа, Иванушка аға» деп жиі танылды және Александр Афанасьев оны «Народные русские сказки» жинағында жариялады. Ағайынды Гриммдер 1812 жылы «Kinder- und Hausmärchen» атты еңбектің бірінші басылымында осы әңгіменің қысқа нұсқасын жариялады, кейіннен 1819 жылғы екінші басылымда оны кеңейтіп, қайта жөндеді. Олардың нұсқасы неміс әңгімешісі Мари Хассенпфлюгтың (1788–1856) баяндамасына негізделген.

Қысқаша мазмұны

Олар қатыгездікпен ұшырағандықтан, үйден қашып кетеді. Бір күні олар орманда түндеп, тоғайда ұйықтап қалады. Таңертең бала шөлдеп, олар таза су іздеп шығады. Бірақ олардың өгей анасы олардың қашқанын біліп, орманның барлық бұлағын сиқырлап қойған екен. Бала бір бұлақтан су ішуге асыққанда, әпкесі судың шуылдап айтқан сөзін естиді: "Кім менің суымнан ішсе, жолбарысқа айналады" (немесе арыстанға). Қыз інісіне бұлақтан су ішпеуді өтінішпен жалбарынады, әйтпесе ол жолбарысқа айналып, оған шабуыл жасайды. Олар жолын жалғастырады, екінші бұлаққа келгенде қыз одан: "Менің суымнан ішкендер қасқыр болады" дегенді естиді. Ол да інісінің су ішуіне қарсылық көрсетеді. Інісі басында келіспесе де, әпкесінің жалбарынуына көніп, келесі бұлақтан ішетінін айтады. Олар үшінші бұлаққа жеткенде, қыз судың: "Кім менің суымнан ішсе, елікке айналады" деген дауысын естиді. Бірақ оны тоқтатарға үлкермейді, інісі су ішіп, елікке айналып кетеді. Алғашқы қайғыдан кейін балалар орманда мәңгі тұруға шешім қабылдайды. Қыз інісіне күтім жасайды, алтын тізбегін мойнына тағады. Олар орманның тереңіне кішкентай үй салып, бірнеше жыл бақытты өмір сүреді. Бір күні аңшылар тобы және патшаның өзі оларды іздеп үйлеріне жетеді. Патша әдемі қызды көріп, бірден оған үйленуге ұсыныс жасайды, ол да келіседі. Осылайша ол патшайым болады, олар патша сарайында бақытты өмір сүреді. Уақыт өте келе патшайым ұл табады. Бірақ сиқыршы олардың тірі екенін біліп, оларға қарсы қастандық жасайды. Бір түні ол патшайымды өлтіріп, оның орнына өзінің бұзық қызын қояды, оны патшайымға ұқсатып сиқырлаған екен. Патшайымның рухы үш түн қатарынан баласының жанында болып, патшаға хабар береді, осылайша өгей анасының зұлым жоспары ашыққа шығады. Патша оны құшақтайды, патшайым қайта тіріледі, ал оның отбасы қылмыстары үшін сотқа тартылады. Сиқыршының қызы орманға қуылады, онда жабайы аңдар жеп қояды, ал зұлым өгей ана өртпен жазаланады. Сиқыршы өлген сәтте елік қайтадан адамға айналады, соңында отбасы қайта қосылып, бақытты өмір сүреді.

Тарихы

"Аға мен қарындас" "Қозыша мен кішкентай балық" сияқты басқа да АТ 450 ертегілеріне ұқсас. Батыс славян нұсқаларында бауырлар үйден қашу себебі – ата-аналарының адам жеу ниетін тоқтату.

Басқа ертегі түрлерімен байланысы

Әңгімеде басқа да аңыз түрлерімен ұқсастықтары бар, олардың ішінде AaTh 403, "Қара және ақ қалыңдық"; AaTh 451, "Жеті қарақ"; AaTh 706, "Салватика"; және AaTh 710, "Біздің ханымның баласы" аңыз түрлері бар. Венгр-американдық фольклоршы Линда Дег және Стит Томпсон 450 және 403 типтерінің өте жақын екенін де атап көрсетті. Осы тұрғыда, неміс фольклорисі Инес Кёлер екі типтің ортақ белгілерін (мысалы, басты кейіпкердің інісінің рөлі және басты кейіпкердің орнына келуі) байқады, бірақ ATU 450 типінің "басты ерекшелігі" – інісінің жануарға айналуы екенін айтты.

Нұсқалар

Пол Деларудың сөзінше, бұл ертегі түрі "Шығыс Еуропада кеңінен танымал", бірақ "Батыс Еуропада осылай кеңінен таралмаған". Осыған байланысты, швед ғалымы Вальдемар Лингман бұл ертегі түрі Төменгі Дунай аймағында, батыс славян тілдерінде сөйлейтін өңірлерде және Балқанда тарағанын айтты. Стит Томпсон осы ертегінің нұсқаларын Шығыс Еуропада (Ресей, Балтық аймағы және Балқан), сондай-ақ Таяу Шығыста және Үндістанда кездестірді. Сол сияқты, литвалық фольклоршы Бронислава Кербелите бұл ертегі Литвада және көрші елдерде "танымал" екенін мәлімдеді.

Еуропа

XX ғасырдың басында Эльсабет Рона Скларек бұл әңгіменің Венгрияда "sehr beliebten" ("өте танымал") екенін айтты. Осыған байланысты, Мажар халық ертегілерінің каталогы (MNK) 48 түрленуін тіркеген.

Оңтүстік Еуропа

Анна Ангелопулу мен Айгл Броску есімді ғалымдар 450-ші типтегі ертегі Грекияда "кең таралған" екенін, оның 124 нұсқасы тіркелгенін мәлімдейді. Бұған қоса, Хасан Эль Шами осы ертегі түрі Иберия түбегінде де кездесетінін, бірақ оның "сирек" екенін байқаған.

Славян халықтары

Шығыс славян халық аңыздарының жіктелуінде (СУС) ATU 450 аңыз түрі SUS 450 ретінде "Братец и сестрица" ("Кішкентай аға мен кішкентай әпке") деп жіктеледі, онда басты кейіпкердің ағасы ешкіге айналады. Индекстелген нұсқалардың көпшілігі Ресейде орналасқан, бірақ бұл аңыз түрі Украина мен Беларусьте де кездеседі. Аңыз түрі Юлиан Крыжановскийдің Польша халық аңыздары каталогында да тіркелген, польшалық T 450 түрі ретінде "Брат баранек" ("Қошақар аға") деп аталады. Польшалық нұсқада ағайындылар үйден қашып кетеді немесе ата-аналары оларды орманға тастап кетеді; кейіннен ұл жануардың іздерінен су ішіп, қозы, ешкі немесе бұқаға айналады; әпке соңында патшаға үйленеді, бірақ оның орнына өгей анасы немесе қарсыласы келеді. Бұл тип болгар халық аңыздары каталогында "Братчето еленче" ("Кішкентай бұлан аға") немесе Brüderchen Hirsch ("Кішкентай елік аға") деген атаумен де кездеседі: аға мен әпке ата-аналарының оларды жеу әрекетінен "Сиқырлы қашқыштық" кезегінде артынан заттар (тарақ, су құмырасы, қырғыш) лақтырып қашып құтылады, немесе өгей анасы әкесін оларды орманға тастауға көндіреді; орманды кезіп бара жатқанда, ұл бұланның іздерінен су ішіп, бұланға айналады; олар орманда қоныстанады, әпке бұлақ жанындағы ағаштың үстінде, ал бұлан оның астында болады; соңында әпке патшаға тап болып, оған үйленеді.

Балтық аймағы

Әңгіме түрі Эстония халық аңыздары каталогында 450 типті «Vennake ja õeke» («Кішкентай аға мен кішкентай апа») ретінде тіркелген: бауырлары зұлым өгей анасынан қашып кетеді; ағасы бұлақтан су ішіп, жабайы егіз болады; патша әпкесін тауып, оған үйленеді; зұлым өгей ана әпкесін өлтіріп, оның орнына өз қызын қояды. Латвия халық аңыздары каталогына сәйкес, осы аңыз түрі Латвияда да кездеседі, 450 типті «Apburtais brālis» («Сыбылған бауыр») ретінде тіркелген: бауырлар жұбы өгей анасынан қашып кетеді; бауыр су ішіп, жануарға айналады (айғыр, қошқар, қасқыр, ешкі немесе жылқы); әпкесі патшаға үйленеді, бірақ өгей ана қайта оралып, оны суға итеріп жібереді. Литвалық фольклоршы Йонас Балис литвалық халық аңыздарын талдағанда (осы еңбек 1936 жылы жарық көрді) осы ертегіні «Avinėliu paverstas berniukas» (Jonukas ir Elenytė) («Қойға айналған бала (Джон мен Хелен)») деп жіктеді. Бұл әңгімелерде бала «жібектей, жұмсақ тоқтыға» айналады, ал оның әпкесі ханзадаға үйленгеннен кейін, өгей анасы оны үйрекке айналдырады. Бірнеше жыл өткен соң, оның әріптесі, фольклоршы Бронислава Кербелитте осы елде осы аңыз түрінің 133 нұсқасы табылды деп хабарлады.

Азия

Неміс ғалымы Ульрих Марзолф өзінің "Персия халық аңыздарының каталогы" атты еңбегінде 450 типті 11 ирандық нұсқасын "Кіші аға мен кіші апа" деп атайды. Ғалымдар Вольфрам Эберхард пен Пертев Найли Боратав түрік халық аңыздарын жіктеу жүйесін жасады, ол "Түрік халық аңыздарының каталогы" (Typen türkischer Volksmärchen) деп аталды. Түрік каталогында олар осыған ұқсас әңгімені TTV 168 типінде "Айғыр бауыр" деп тіркеді, және Түркияда оның 32 нұсқасы бар. Осы типте өгей ана өгей балалары – аға-іні мен апа-сіңлі жұбының өлімін қалайды, олар одан сиқырлы қашқындау арқылы құтылады. Бауырлары орманға жеткен соң, ағасы су ішіп еленге айналады, ал апасы ағашқа тығынады. Кейіннен оны ханзада табады, бірақ оның қызметшісі оны суға лақтырып жібереді, сосын балық жұтып қояды. Ғалым Хасан Эль-Шами Батыс Азия мен Солтүстік Африкада осы ертегінің 43 нұсқасын анықтады. Осы ертегілерде кейіпкердің ағасы елікке, ешкіге немесе қозыға айналуы мүмкін.

Африка

Хасан Эль Шами батыс Азия және Солтүстік Африка аймақтарында осы ертегі түрінің 43 нұсқасын анықтады. Бұған қоса, бұл ертегі түрі Солтүстік Африкада кең таралған, бірақ Сахара астындағы Африкадан тек екі нұсқа ғана жиналды.

Тарихи көзқарас

Бұл ертегі, "Он екі бауыр", "Жеті қарға" және "Алты аққу" сияқты, әйелдің бауырын құтқару тарихын баяндайды. Ол дәуірде және аймақта патшалар көптеген ер адамдарды әскерге шақырып, жалдамалы сарбаз ретінде жіберген. Соның салдарынан көптеген әкелер қыздарын мұрагер етіп тағайындаған, бірақ олардың өмірі мен некелеріне одан да көп бақылау жасаған. Бұл әңгімелер әйелдердің бауырларын осы бақылаудан азат етуді және қайта оралуын тілеуі ретінде түсіндірілген. Дегенмен, осы әңгімелердің қашан жиналғаны нақты емес, және осы сияқты әңгімелер көптеген басқа мәдениеттерде де кездеседі, онда мұндай мәселе оларды шабыттандырмаған болуы мүмкін.

Психологиялық түсіндірме

Қазіргі психоанализ осы әңгімедегі бауыр мен қарындас арақатынасын адамның жануарлық және рухани екілігінің метафорасы ретінде қарастырады. Бауыр инстинктивті, ал қарындас – рационалды жақты бейнелейді. "Бауыр мен қарындас" әңгімесінің басында екі бала әлі жас, бір-бірінің таңдауларымен келіспейді. Бауыр құдықтан ішуге құмарланып, осыдан кейін бұғыға айналып "жазаланады". Осы тұста, қыздың бауырының мойнына алтын тізбек тағуы – жануарлық жақты бағындыруға жасалған символдық әрекет. Содан кейін екі жақтың ынтымақпен өмір сүрген шағын бақыт кезеңі басталады. Осы контексте "Бауыр мен қарындас" әңгімесін ересек болу туралы жасырын хикая ретінде қарастыруға болады. Бұл әңгімеде жануарлық жақ еркекпен, ал рухани/рационалды жақ әйелмен байланысты. Сонымен қатар, бұл әңгіме қиындықтар мен ажырасып кеткен жағдайда отбасылық адалдық туралы хабарламаны да жеткізеді.

Теледидар

Жапонияның Nippon Animation компаниясы «Grimm's Fairy Tale Classics» анимациялық телесериалының екінші маусымының бір эпизодында осы оқиғаны көрсетті. Бауырларға «атауларынан» өзге есімдер беріледі: Рудольф – Аға, Роза – Әпке. Розаны Қарлық шеге өлтірмейді, керісінше, оны ұрлап алып, тауға әкеп жасайды. Ол жанын жіберіп, баласын тамақтандыру үшін бір түрлі билокация қолданады, бірақ бұл оны қатты әлсіретеді; күйеуі, патша және оның әскерлері оны толық құрғап кетуге айналудан бұрын құтқарады. Жаман әпкесі оқиғадан шығарылып тасталады, ал Қарлық шеге өртте өлудің орнына кадрдан тыс қайтыс болады. Бұл ертегінің венгр тіліндегі нұсқасы «Церцеруска» атты венгр телесериалының бір бөліміне бейімделген. Осы нұсқада қыздың ормандағы су көлінен су ішіп, бұғыға айналған кішкентай қарындасы бар. Орыс тіліндегі нұсқасы 1953 жылы мультфильмге түсірілді.