Кіріспе
19-20 ғасырдағы Ресей империясының әміршісі және теңіз офицері Ресейдің Ұлы князі Алексей Александрович (Алексе́й Алекса́ндрович; 14 қаңтар 1850 [ескі стиль бойынша 2 қаңтар 1850] Санкт-Петербургте – 14 қараша 1908 жылы Парижде) Ресейдің Александр II және оның бірінші әйелі Гессен және Рейнның Мариінен туған бесінші баласы және төртінші ұлы болды. Теңіз карьерасына дайындалған Алексей Александрович жеті жасында әскери оқуын бастады. 20 жасқа келгенде Ресей императорлық теңіз флотының лейтенанты болып тағайындалды және Ресейдің барлық еуропалық әскери портына сапар шекті. 1871 жылы ол АҚШ және Жапонияға жақсы ниет елшісі ретінде жіберілді. 1883 жылы генерал-адмирал қызметіне тағайындалды. Ресей теңіз флотын жаңа кемелермен жабдықтау және теңіз порттарын жаңғыртуға зор үлес қосты. Алайда, 1905 жылы Цусима шайқасында Ресей жеңілгеннен кейін, оны қабілетсіз және сыбайлас дилетант деп есептеді, соның салдарынан ол қызметтен алынды. 1908 жылы Парижде қайтыс болды.
Grand Duke Alexei Alexandrovich of Russia (Алексе́й Алекса́ндрович; 14 January 1850 [O. S. 2 January 1850] in St. Petersburg – 14 November 1908 in Paris) was the fifth child and the fourth son of Alexander II of Russia and his first wife Marie of Hesse and by Rhine. Chosen for a naval career, Alexei Alexandrovich started his military training at the age of seven. By the age of 20 he had been appointed lieutenant of the Imperial Russian Navy and had visited all Russia's European military ports. In 1871, he was sent as a goodwill ambassador to the United States and Japan. In 1883 he was appointed general admiral. He had a significant contribution in the equipment of the Russian navy with new ships and in modernizing the naval ports. However, after the Russian defeat in the Battle of Tsushima in 1905, and viewed as an incompetent and corrupt dilettante, he was relieved of his command. He died in Paris in 1908.
Президент Грантпен кездесу
1871 жылғы 22 қарашада Алексей, «Нью-Джерси темір жолы және көлік компаниясы» ұсынған арнайы пойызбен Вашингтон қаласына жол тартты. Пойыз үш вагоннан тұрды: «Комиссариат» – дүкендері мен асханасы бар, қонақүйдің барлық заманауи ыңғайлылықтарына ие, «Руби» – 28 адамға арналған асхана вагоны, ас үйі, мұздатқыштары және шарап сақтау бөлмесі бар, ал «Кирсарж» – отыру, ұйықтау және оқу бөлмесі ретінде пайдаланылды. 23 қарашада оны президент Улисс С. Грант қабылдады. Президенттің жұбайы Джулия Грант және қызы Нелли Грант та қатысты. Келісімдерге кабинет мүшелерінің көпшілігі қатысты: Гамильтон Фиш (АҚШ Мемлекеттік хатшысы), Колумб Делано (АҚШ Ішкі істер министрі) әйелімен, Амос Таппан Акерман (АҚШ Бас прокуроры) әйелімен, Джордж С. Бутвелл (АҚШ Қаржы министрі), Джордж Максвелл Робсон (АҚШ Әскери-теңіз күштері министрі), генерал Фредерик Трейси Дент (президенттің жекжаттысы және әскери хатшысы), Джон Кресвелл (АҚШ Пошта басшысы), сондай-ақ генералдар Хорас Портер және Орвилл Э. Бабокк. Вашингтонға жасаған сапар президент Гранттың Ресейдің АҚШ-тағы толық өкілетті министрі Константин Катаказиді елге қайтарудан бас тартуына байланысты туған наразылығымен көлеңкеленді. Вашингтондағы сапар бір күнге ғана созылды. Ұлы князьға Вашингтонда ресми той-кеш өткізілмеді, бірақ патшалық отбасының мүшелері Ақ үйге келгенде әдетте ресми кештер ұйымдастырылатын. Мұндай кештер президент Джон Тайлер Франсуа д’Орлеан, Жоинвиль принцін қабылдағанда, Авраам Линкольн Наполеон Жозеф Бонапарт принцін қабылдағанда және тіпті Улисс Грант Гавайи корольдігінің королі Камехамеха V-ті қабылдағанда өтті. Ақ үйге барған күні кешке Алексей және оның сүйемелдеушілері министр Катаказидің резиденциясында тамақтанды, оған тек генерал Портер ғана қатысты. Кету алдында Алексейден Вашингтонға қайта бару ниеті туралы сұрады. Ол Конгресс сессиясы кезінде оралуға ынта білдіргенімен, министр Катаказиге байланысты дипломатиялық қарым-қатынастардың шиеленісі бұған мүмкіндік бермеді. Сонымен қатар, АҚШ пен Ресей арасында әскери одақ туралы шартқа қол қойылатыны күтілген еді, бірақ бұл орындалмады. Келесі күні Алексей пойызбен Аннаполиске кетті, онда Теңіз академиясын аралады, содан кейін Нью-Йоркке оралды.
The visit to Washington was overshadowed by President Grant's discontent caused by the Russian government's refusal to recall Konstantin Katacazi, minister plenipotentiary of Russia to the United States. The entire visit in Washington lasted only one day. No formal entertainment was given in Washington to the Grand Duke, though for all other visits of members of royal families to the White House, formal dinners had been organized. Such dinners had taken place when President John Tyler received François d'Orléans, prince de Joinville, when Abraham Lincoln received Prince Napoleon Joseph Bonaparte and even when Ulysses Grant received Kamehameha V, king of the Sandwich Islands. The evening of the visit to the White House, Alexei and his suite dined at the minister Katakazi's residence, the only American official attending being general Porter. At his departure Alexei was asked if he intended to return to Washington. Though he expressed his interest to return during a session of Congress, the uneasy diplomatic relations due to Minister Katakazi prevented this from happening. There had also been expectations that a military alliance treaty between the United States and Russia would be signed during the meeting; however this was not the case. The next day, Alexei left by train for Annapolis where he visited the Naval Academy, thereafter returning to New York.
Шығыс жағалау
Нью-Йоркте ол Бруклиндегі әскери-теңіз базасына, Форт-Уодсвортқа және Губернатор аралындағы бекіністерге барды. Ол сондай-ақ Томпкинс алаңындағы өрт сөндіру бөлімінің қарауына келді. Хадсон өзенінде Америка Құрама Штаттарының Вест-Пойнт әскери академиясына бару үшін кемемен саяхаттау ерекше есте қалды. Оның құрметіне бірнеше кештер ұйымдастырылды, ең маңыздысы – әскери-теңіз базасындағы және Музыка академиясындағы әсем кештер. Алексей Музыка академиясында Фауст және Миньон операларын тамашалады. Ол сондай-ақ A. T. Стюарт және Тиффани дүкендеріне барып, зергерлік бұйымдар мен қоладан жасалған мүсіндер сатып алды. 1871 жылдың 2 желтоқсанында Ұлттық дизайн академиясында салтанатты шара өтті, онда Ұлы герцогты Сэмюэл Ф. Б. Морс, Уильям Стоддард, Уильям Пейдж, Альберт Биерштадт және тағы бірнеше суретшілер күтіп алды. Уильям Пейдж салған Мобиль шығанағындағы шайқастағы «Хартфорт» кемесіндегі Фаррагуттың суреті Александр II патшаға Нью-Йорк тұрғындарының сыйы ретінде табыс етілді. Генерал Джон Адамс Дикс сурет пен оған қоса берілген мақұлдаманы табыс етті, сондай-ақ жасаған қысқа сөзінде бұл АҚШ пен Ресей арасындағы байланысты одан әрі нығайтады деген үмітін білдірді. Сурет Ресейге тасымалдау үшін ресейлік флагмандық кемеге орналастырылды. 1871 жылдың 3 желтоқсанында Алексей Филадельфияға аттанды, оны генерал Джордж Мид және адмирал Тернер күтіп алды. Ол Жирард колледжіне, Бейрд локомотивтер зауытына және әскери-теңіз кемежайына барды. Ол әсіресе қызығушылық танытқан мәселе – бау-бақша залында өткен методист жәрмеңкесі, онда әйелдер оған афған итін сыйға тартты. 1871 жылдың 6 желтоқсанында Алексей Спрингфилдтегі (Массачусетс штаты) Smith & Wesson зауытына барды, онда оған толықтай ою-өрнектелген, інжу-маржанмен әсемделген Smith & Wesson Model 3 револьвері сыйға тартылды. Қару мен қорабына зауыт 400 доллар жұмсады, бірақ компания одан әрі келісімшарттар күтетіндіктен, бұл тиімді инвестиция болды. Ұлы герцог Америка шекарасын аралап, атақты «Бизон Билл» Кодимен бірге бизон аң аулауға шыққанда, өзінің револьверін мақтан тұтты. 7-14 желтоқсан аралығында ол Бостон қаласына тоқтады, онда ол Ревир үйінде тұрды. Президент Линкольн Бостонға келгенде пайдаланған ландо қайтадан қолданылды. Ол ресми түрде қалалық және мемлекеттік ғимараттарда қарсы алынды. Бостон қаласында ол Гарвард университетіне, Массачусетс штатының Кембридж қаласының шеткі аудандарына және Бостон аймағындағы түрлі мемлекеттік мектептерге барып, американдық білім беру жүйесі туралы толыққанды ақпарат алды. Сондай-ақ, Бункер-Хиллдегі шайқас алаңына және Чарльзтаундағы (Массачусетс штаты) кеме жасау зауытына барған кездері есте қалды. Алексей сондай-ақ 1200 мектеп оқушысынан құралған үлкен хор өнер көрсеткен музыка фестиваліне қатысты. Фестивальде Джулиус Эйхберг жазған және «Императорлық Билігіне» арналған әсем марш орындалды.
Шығыстарды тексеру нәтижесінде кештің құны 14 678,58 долларды құрағаны анықталды (қазіргі шақта 750 000 долларға тең), ал 8 916,29 доллары билет сатудан және басқа да түсімдерден төленді.
Канадаға ауысу
17 желтоқсанда Алексей Канадаға пойызбен сапарлады. Ол ең алдымен Монреаль қаласына тоқтады, онда қала әкімімен таңғы ас ішті, содан кейін Квебек штатындағы Лашин қаласын аралады. Одан кейін Оттава мен Торонто арқылы өтіп, 1871 жылғы 22 желтоқсанда Ұлы Батыс темір жолымен Ниагара шарлауығындағы Клифтон-Хиллге жетті. Сапар барысында поезд Онтарио штатының Гамильтон қаласында тоқтады, онда ол Уэльс принцінің аурудан жазылғаны туралы Виктория патшайымынан телеграмма алды. Клифтон-Хиллден бастап топ Ниагара шарлауығына шейін атпен саяхат жасады. Теңізде балық аулаушылардың майланған киімдерін кигеннен кейін, олар шарлауықтың астына да түсті. Содан кейін ол Ниагара өзенін жаңа аспалы көпір арқылы кешіп, шарлауықтың АҚШ бөлігін тамашалады.
Аңшылық аймаққа сапар
Дайындық жұмыстары кең көлемде жүргізіліп, генерал Джоэл Палмердің басшылығымен аткарылды. Оқиғаға екі рота атты әскер, екі рота жаяу әскер, атты әскердің оркестрі, шабандоздар, түнгі күзетшілер, хабаршылар, аспаздар жұмылдырылды. Ұлы герцог генерал Филип Шеридан, генерал Эдвард Орд және лейтенант-полковник (бригатты генерал-майор) Джордж Армстронг Кастердің серігінде, соңғысы аңшылықтың бас маршалы болып таңдалған, 13 қаңтар 1872 жылы Пенсильвания теміржол компаниясы ұсынған арнайы пойызбен Форт Макферсонға келді. Оларды Буффало Билл бастаған ынталы халық қарсы алды. Сөздерден кейін, топ Баффало Биллдің серігі Техас Джек Омохундро басқарып, аң аулау алаңдарына аттанды. Герцог пен генерал Шеридан төрт жылқыға жегілген ашық каретада отырды. Буффало Билл бес жедел жәрдем машинасы, багажға арналған жеңіл шана, үш вагон "шампан мен құрметті сусындар" және 15-20 қосымша атпен топты сүйемелдеді. Сапардың жалпы ұзындығы шамамен 80 шақырымды құрады және 8 сағатқа созылды. Лагерь екі госпиталь шатырынан (тамақтандыруға пайдаланылды), он қабырға шатырынан және қызметшілер мен сарбаздарға арналған шатырлардан тұрды. Үш қабырға шатыры еденмен жабдықталған, ал Алексейдің шатыры шығыс кілемдерімен безендірілген. Шатырларға қорапша және Сибли пештері берілді. Коди Бруле Лакота тайпасының басшысы Споттед Тейлмен аң аулау туралы әңгімелескен, ол "теңіздің ар жағынан келген ұлы басшыны күтіп алуға" келісім берген. Споттед Тейл, Уор Боннет, Блэк Хэт, Ред Лиф, Уистлер және Поуни Киллер бастаған Сіу тайпаларының 600-ге жуық жауынгері Алексейді аң аулау лагерінде қарсы алуға жиналды. Оларға 10 мың дана ұн, қант, кофе және 1000 фунт темекі берілді – барлығы жиырма бес вагонмен. Сапардың басында Споттед Тейл, өзіне келмейтін костюм киіп, әскерлік белбеуін кері бұрып, өте ұятты түрде Ұлы Герцогқа таныстырылды. Содан кейін үнді басшысы қолын созып, лакота тілінде "Хоу" деп сәлемдесті. Алексейдің көңілін көтеру үшін үндістер атқа міну, найза тастау және садақпен ату көрсетті. Содан кейін үнділердің соғыс тәсілін көрсеткен, соғыс биімен аяқталған, жалған шайқас болды. Алексейдің әдемі үнді қызына қызығушылық танытқаны байқалды. Анасы, Императрица Мария Александровнаға оның құлықтары туралы хабар келуі мүмкін деп алаңдап, ол Санкт-Луистен оған былай деп жазды: "Газеттерде менің американдық әйелдермен болған табысым туралы көп жазылған, мен ашық айта аламын, бұл мүлдем жалған. Олар бастан-ақ маған жабайы жануарға, крокодилге немесе басқа да ерекше аңға қарады".
Буфалға аң аулау
Үлкен аң аулау Алексейдің 22 жасқа толған күні, 1872 жылдың 14 қаңтарында, болды. Ол жақында сыйлық ретінде алған орыс аңшылық пышағы мен тұтқасында АҚШ пен Ресейдің елтаңбалары бар американдық револьверді алып жүреді. Оқырман тобы Қызыл саздан бірнеше шақырым қашықтықтағы бұқа үйіріне жақындады. Алексей Буффало Биллдің атақты "Buckskin Joe" атты буффало атына мінді, оны нысанаға толық жылдамдықпен аттандыруға үйретті, осылайша ең жақсы ату жасалды. Екі шақырымдай жерде бизондар үйірілгенін көргенде, Алексей шабуыл жасағысы келді, бірақ Билл оны тоқтатты. Олар желдің соғатын жағына қарай жылжиды да, бірте-бірте отарға жақындады. Қашып бара жатқан бизондан жүз метр қашықтықта Алексей ат үстінен оқ атуға дағдыланбағандықтан, атып жіберді, бірақ қателесті. Бұқа Билл оның қасына жақындап, оған өзінің әйгілі .48 калибрлі мылтығын "Лукреция" берді, ол онымен 4200 бұқаны өлтірді деп мәлімдеді және оған бұқаның қапталына дейін оқ атпауға кеңес берді. Алексей қайтадан тырысқанда, ойынды тоқтатты. Өлген бұқаның терісі мұқият алынып, киінді; Алексей оны батыс жазықтағы аңшылықтың естелігі ретінде үйіне алып кетті. Бірінші күні 20-30 аң өлтірілді. Партия лагерьге ерте оралды, онда шампан және басқа да сусындар мол болды, ал кеш шекара стилімен өтті. Келесі күні таңертең Пятнистый құйрық ұлы герцогқа Накота сиу тайпасының басшысы Екі найзамен бірге аң аулауды өтінді. Бірде ол бұқалар үйіріне жақындап келіп, бір үлкен жануарды бір жебемен өлтіріп, өзінің шеберлігін көрсетті. Жебе сақталып, Алексейге берілді. Ол екі бидайды өлтірді, олардың бірі 100 қадам қашықтықта, тапаншадан атқан. Аң аулаудың соңында Форт Макферсонға қайтып оралған кезде генерал Шеридан Буффало Биллдің тізгінді алып, Алексейге аттарды толық жылдамдықпен далаға айдап өтудің ескі стилін көрсетуді ұсынды. Ауыр көлік қалың даланы аралап, жолаушылар өз орындарын ұстай алмай, қатты ұшып жүрді. Алексей өзінің аң аулау сапарына риза болды. Ол Биллден Форт Макферсон қаласында қоштасқанда, Алексей оған жүн пальто мен қымбат бауларды сыйлады. Одан кейін пойыз Денверге қарай жалғасты, Алексей 17 қаңтарда сонда келді. Денверде болған кезінде ол Пионерлер клубының құрметті балына қатысып, бірнеше шахтаға барды. Ол жаңадан үйренген спорт түрін жақсы көретін көрінеді және Денверден Канзас арқылы Сент-Луиске оралғанда Колорадо-Спрингс маңында бұқа аулады. Алайда, Колорадоның шығысында аң аулауға арналған аттар ат әскеріне арналған және бұқаларға үйренбеген еді; бірнеше аңшылар туындаған шатасу кезінде жарақат алды. Алексей еш зардап шекпей, 25 бизонды өлтіруге қол жеткізді. Ол тіпті 22 қаңтарда жеткен Топекаға бару үшін Канзастың батысына қарай жүретін пойыздан тағы бірнеше рет атып тастады. Сент-Луиске жеткен кезде партияның икра мен шампан запасы түсіп қалды деп мәлімделеді. Генерал Кастер герцогтің ең жақын достарының біріне айналды. Ол онымен бірге Канзас арқылы Сент-Луис, Нью-Орлеанға және ақырында Флоридаға барды. Олар Кастер қайтыс болғанға дейін бір-біріне хат жазысып жүрді. Америка Құрама Штаттарында бұл аңшылық "Ұлы патшалық бұқа аулау" деп аталады. 2000 жылдан бастап Небраска штатындағы Хейс орталығы жыл сайын "Ұлы герцог Алексис кездесуін" ұйымдастырады. Алексейге бас сақшы Пятнистый құйрық үндістердің вигвамын, садақ пен жебе сыйлады. Ол оларды Санкт-Петербургке алып кетті. Қазіргі уақытта олар Тверьдегі мұражайда сақталған. Америкадағы оқиғаларын еске алып, Алексей жыл сайын арнайы ойын-сауық ұйымдастырып отырды. Актерлер ескі күймемен ауыр аттармен тартылатын шатырлы ауылға жетеді. Сарайдың көлінде "инді" кемелер болған. Қарулы қолдарымен қылыш ұстаған ер адамдар ескі, ұзын көйлек киген әйелдермен би биледі. Бұл қойылым тыңдаушыларға Американың көне батысын танытуы керек еді.
Оңтүстік штаттар
Сент-Луисте болған кезде Алексей 26 қаңтарда Цинциннатиге қысқа сапар жасады. 28 қаңтарда ол пойызбен Луисвиллге, Кентукки штатына кетті, онда Мамонт үңгірін аралады. Ол саяхатын пароходпен жалғастырып, 1872 жылдың 2 ақпанында «Ұлы Республика» кемесімен Теннесси штатының Мемфис қаласына келді. Қаланы аралағаннан кейін 8 ақпанда «Джеймс Говард» кемесімен жолға шығып, Виксбургте тоқтағаннан соң, ақыры Нью-Орлеанға жетті.
Англияға сапар
1874 жылы Алексей әкесімен Англияға сапар шекті, осы жақында патшайым Викторияның ұлы, принц Альфредке үйленген әпкесі, Ұлы герцогиня Мария Александровнаны көру үшін.
Ұлы князь Алексей Александрович сарайы
Америкадан оралғаннан кейін Алексейге тұруға лайықты жай қажет болды. Ол Санкт-Петербургтегі 122 Мойка өзенінің жағасында орналасқан ескі ғимаратты сатып алды. Ғимараттың жалпы ауданы 9200 шаршы метрді құрайтын, сәулетші Максимилиан Мессмахер жобалаған толыққанды қайта құрылымнан өтті. Бұл Санкт-Петербургтің эклектикалық сәулетінің ең қызықты мысалдарының бірі саналады. Архитектор әрбір қасбетке әртүрлі стиль қолданды. Сарай мен оның бақтарын айналдыра орналасқан темір торы мен тас қоршау да ерекше көзге түседі. Орталық қақпалар әлі де Ұлы князьдің монограммасымен әшекейленген, оның мағынасын Кеңес үкіметі назарға алмады. 1910 жылы бақтың бір бөлігі қант фабрикасының құрылысы үшін сатылды. Сарай 1968 жылы ұлттық мұра ретінде жарияланғанымен, көп жыл бойы күйреуге ұшырады. 2000-жылдардың басында жаңартылғаннан кейін, 2008 жылы Санкт-Петербург музыка үйі ретінде қайта ашылды.
Ресейдің сарайдағы өмірі
Оның сыншылары Алексейдің өмірін "жылдам әйелдер мен баяу кемелерден" тұратындық деп айтты, осылайша оның әйелдерге құмарлығы мен жапондықтардың Ресей теңіз флотын жеңгеніне сілтеме жасады. Кейде ол өзі киім тігетін. Ол есікті соғып, кіргізуді талап етті; Алексей есікті ашып, оны төмен қарай итеріп жіберді. Әскери міндеттерінен бөлек, Алексей Императорлық балетті дамыту комиссиясының төрағасы болды.
Өлім
1905 жылы ақпанда ағасы, Ресейдің ұлы князі Сергей Александровичтің қазасынан кейін және сол жылдың маусымында әскери-теңіз күштерінен ар-ұятпен кеткеннен соң, Алексей Александрович уақытының көп бөлігін 1897 жылы сатып алған париждік үйінде өткізді. Ол әрқашан өнер мен сәнге қарулы күштерден гөрі көбірек қызығушылық танытқан, және Париждің қоғамдық, көркем және әдеби өмірінің білгірі ретінде бұрыннан танымал болған. Оның алып денесі мейрамханалар мен театрларда, әсіресе премьера кештерінде жиі көрінетін. Өліміне бір апта қалғандағы соңғы рет қоғам алдына варьете театрындағы жаңа пьесаның репетициясында шықты.