Салман Радуев: Чечен тәуелсіздік күрескерінің өмірі мен трагедиясы

Кіріспе

Чечен әскери қолбасшысы Салман Бетырович Радуев (немесе Радуев; Салма́н Бетырович Раду́ев; 13 ақпан 1967 – 14 желтоқсан 2002) – 1994 жылдан 1999 жылға дейін Кизлярдағы кешірілген кешіруді ұйымдастырған және оған жауапты болған чечен сепаратистік далалық қолбасшысы. Оның қолбасшы ретіндегі әрекеттері оны "Ресейдегі ең іздестірілген екінші адам" етті. Георгий Дерлугян оны әскери қызметтен тыс эксцентрикалық мінез-құлқы үшін "чечен қарсыласының тәуелсіз баласы" деп атады: ол Шыңғыс ханның нышаны деп мәлімдеген киім, Саддам Хусейн сияқты қара әскери берет, мойнына араб кефиесі және көптеген операциялардан кейін жарақаттарынан кейін қайта жаңартылған бетін жасыру үшін авиаторлық көздік киді. Радуев 2000 жылы тұтқындалды және 2002 жылы Ресейдің "Аққу" колониясында түсініксіз жағдайда қайтыс болды.

Ерте өмір

Радуев 1967 жылы Шығыс Чечнядағы Гудермеске жақын Новогрозненскийдегі Гордалой тайпасында дүниеге келген. 1980 жылдардың басында Радуев коммунистік жастар лигасы Комсомолда белсенді болып, ақырында оның жетекшісіне айналды. 90-жылдардың басында Орталық Азияда ислам білімін алған басқа чечендер сияқты, Радуев та ислам ғылымдарын үйренді, Өзбекстанның Наманган қаласындағы медреседе білім алды. Чечня тәуелсіздік жариялағаннан кейін, 1992 жылғы маусымда оны Ичкерия Чечен Республикасының президенті болған қайын атасы Джохар Дудаев Гудермес префекті етіп тағайындады. 1996 жылғы наурыз айында снайпер Радуевтің басына оқ тигізді, бірақ ол қаза тапқан деген қате хабар тарады, алайда ол аман қалды. Ресейдің арнайы күштері оны Кизляр шабуылына жауап ретінде өлтірді деп мәлімдеді, ал басқа деректер оның чечендер арасындағы жанжал кезінде атылғанын айтты. 7 наурызда Эстония Парламентінің 101 депутатының 63-і Дудаевқа "командир Радуевтің қазасына" байланысты "шешен халқына терең қайғы білдіріп", көңіл айту жолдады, бұл Ресей Думасымен дауға себеп болды. Радуев емделу үшін шетелге кетті.

Кейінгі әскери мансап

1996 жылдың жазында Радуев республикаға оралды және Чечняның міндетін атқарушы президенті Зелимхан Яндарбиевтің Хасав-Юрт келісіміне әкелетін атысты тоқтату және келіссөздер аясында террористік операцияларды тоқтату туралы бұйрығына бағынбады (мысалы, Мәскеудегі троллейбустарды, Армавир және Пятигорсктегі теміржол вокзалдарын бомбалауға бұйрық берді). Радуев тіпті Яндарбиевті атысты тоқтатуға келіскені үшін мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады және оған шабуыл жасаумен қорқытты. Жарақаттанғаннан кейін беті деформацияланған, қазір жинақы қызыл сақал мен қара көзілдірік артында жасырынып жүрген Радуев, Ресеймен "ережесіз соғыстың" бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін де жалғасатынын ашық мәлімдеген жалғыз майдан командирі болды. 1997 жылы жаңадан сайланған Чечен президенті Аслан Масхадов Радуевті бригадир-генерал шенінен айырып, қарапайым сарбаздық шеніне төмендетті. Бірақ, Радуевтің басқаруымен соғыс ардагерлерінің қарсылығы одан әрі шаралар қабылдауға кедергі келтірді, оның ішінде Грозныйдағы ұзаққа созылған митингі бар. Бұл митинг атысқа ұласып, Радуевтің жасағының командирі Ваха Джафаров пен Чечен қауіпсіздік күштерінің басшысы Лечи Хультыгов қаза тапты. Осы аралықта Радуев Ресейде болған барлық жарылыстарға, тіпті газдың кездейсоқ шығуына дейін жауапкершілікті өз мойнына алды. Ол 1996 жылы қайтыс болған Дудаевтің әлі де тірі екенін мәлімдеді. Көптеген адамдар оның психикалық денсаулығына күмән келтірді: 1997 жылғы сұхбатында Масхадов Радуевті "ақыл-есі дұрыс емес" деп сипаттап, оны "есі дұрысы жоқ" деп атады. 1997 жылдың қазан айында Радуев тағы да үш адамның қаза болуына себеп болған көлік бомбасынан ауыр жарақат алды. Бұрын ол 1997 жылдың сәуір және шілде айларында кем дегенде екі рет өмірге қастан жасауға ұшыраған. 1998 жылдың қыркүйегінде Радуев террористік актілерге "уақытша мораторий" жариялады. Радуев тоғыз ресейлік әскери қызметкерді ұрлап әкеткендерден босатып алғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ исламист айналымдарында дау тудырып, Чечняда "ваххабизмді" тыйым салуды талап етті. 1998 жылдың 4 қарашасында Чечняның ислами соты Радуевті Масхадовты құлатуға тырысқаны үшін қасықтан төрт жылға соттады, бірақ оны тұтқындауға әрекет етпеді. Оның жеке армия стиліндегі жасағы, шамамен 1000 адамнан тұратын және "Генерал Дудаев армиясы" деп аталған,

In the summer of 1996, Raduyev returned to the republic and refused the orders of Chechnya's acting president, Zelimkhan Yandarbiyev, to stop carrying out terrorist operations (such as ordering bombings of trolleybuses in Moscow and train stations in Armavir and Pyatigorsk), in light of the ceasefire and talks that would lead up to the Khasav Yurt Accord. Raduyev even accused Yandarbiyev of treason for agreeing to a ceasefire and threatened to attack him. Raduyev, whose face was deformed due to injuries, and now hidden behind the bushy red beard and black sunglasses, was the only field commander to announce openly that the "war without rules" with Russia would continue despite the signing of the peace agreement. In 1997, the newly elected Chechen president Aslan Maskhadov stripped Raduyev of the rank of brigadier general and demoted him to private. However, further action was blocked by opposition from Raduyev led war veterans, including a prolonged rally in Grozny. This rally ended in a shootout, resulting in the deaths of both the commander of Raduyev's militia, Vakha Dzhafarov, and of the Chechen security forces chief Lechi Khultygov. Meanwhile, Raduyev kept claiming responsibility for every explosion in Russia, even including accidental gas leaks. He claimed that Dudayev, who had died in 1996, was still alive, Many openly doubted his sanity: in an interview in 1997, Maskhadov described Raduyev as "mentally ill". reportedly called him "crazy". In October 1997, Raduyev was again severely injured by a car bomb which killed three other people. Previously, he had survived at least two other assassination attempts in April and July 1997. In September 1998, Raduyev announced a "temporary moratorium" on acts of terrorism. Raduyev claimed he had freed nine kidnapped Russian servicemen from their captors. He also came into conflict within Islamist circles and called for a ban of "Wahhabism" in Chechnya. On 4 November 1998, Chechnya's Islamic court sentenced Raduyev in absence to four years in prison for allegedly attempting to overthrow Maskhadov, but made no attempt to arrest him. His private army style militia, some 1,000 strong and called "General Dudayev's Army",

1999 жылдың басында Радуев Германияда ірі пластикалық операция жасату үшін тағы да жұртшылықтың назарынан тыс қалды. Титан имплантаттары оған Ресейде "Титаник" деген лақап ат берді, ал Чечняда ол пластикалық хирургияға сілтеме жасай отырып, "Майкл Джексон" деп танылды. Әлі де ауыр науқас және операциядан жазылып жатқан Радуев Ресейдің 1999 жылдың наурызында екі чечен әйелін соттағаны үшін "қайта іс-қимыл" жасайтынын уәделеді. 1999 жылдың қыркүйегінде екінші Чечен соғысының басында Радуев Грозныйда 12 000 адам қатысқан митинг ұйымдастырды, онда ол тұрғындарды үйде қалуға және қаланы қорғауға дайындалуға шақырды. Оның жасағы 1999 жылдың соңындағы ерте ұрыстар кезінде бірнеше сәтсіздіктерге ұшырап, іс жүзінде жойылды және ол кейін жаңа шабуылдарды жоспарлау және ұйымдастыру туралы айтуын тоқтатты.

Тұтқындау және сотталу

Радуев 2000 жылдың наурыз айында Ресейдің ФСБ арнайы операциялар бөлімі "Вымпел" Гудермес маңындағы Новогрозненский (қазіргі Ойшара) ауылындағы үйінде ұсталды. Екінші соғыс кезінде Радуев ауыр сырқатқа шалдығып, емделу үшін шетелге баруға мәжбүр болды. Сондықтан ол сақалын қырқып, елден шығуға дайындық үшін шекараға жақын үйге көшті. Бірақ оның бірі Ресей әскерлеріне оның орналасқан жерін хабарлап, ол ешқандай қарсылықсыз ұсталды. Ресей президенті Владимир Путин Радуев Грузия президенті Эдуард Шеварднадзені өлтіруге талпынғанын мойындағанын мәлімдеді. Радуевке терроризм, қарақшылық, кешіріп алу, кісі өлтіруді ұйымдастыру және заңсыз қарулы құралымдар құру сияқты 18 түрлі айып тағылды. Ол тек бұйрық орындағанын, ешқандай психикалық бұзылысы жоқ екенін айтты және 10-12 жылдың ішінде түрмеден босатыламын деп үміттенді. Оннан астам куәгер шақырылды, бірақ оның әрекеттерінен зардап шеккендердің көпшілігі куәлік беруден бас тартты. 2001 жылдың желтоқсан айында ол өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 2002 жылдың сәуірінде Ресей Федерациясының Жоғарғы соты оның апелляциясын қабылдамады.

Өлім

2002 жылдың желтоқсан айында Радуев Соликамск қаласындағы "Аққу" түремде ішкі қан кетуден қайтыс болды. Ресей билігі оны өлтірмегенін, "ауыр және созылған ауруларға" байланысты қайтыс болғанын мәлімдеді. Радуевтің денесі отбасына қайтарылмады, себебі Ресейдің жаңа заңына сәйкес, терроризмде айыпталған немесе кінәлі деп танылған адамдардың денелерін беруге тыйым салынған. Радуевтің қайтысының мән-жайлары әлі де ашық емес. Оның отбасы мен жақындарының айтуынша, ол Ахмет Закаевқа қатысты айыптаулар туралы мәлімдеме жасаудан бас тартқаннан кейін түрмеде өлтірілген, ал Закаев сол кезде Данияда тұтқындалған болатын. "Коммерсант" газеті "Радуевтің өлімінің нақты себебі білуге мүмкін емес" деген пікір білдірсе, "Время новостей" газеті одан барлық қажетті ақпарат алынған соң, Ресей билігі үшін "қажеттілігі болмағандықтан" өлтірілгенін жазды. Amnesty International оның қайтысының мән-жайларын толық зерттеуді талап етті, бірақ бұл талап орындалмады және оның денесі қайтадан қазылып алынбады. Салман Радуевтің әйелі және екі ұлы – Жохар мен Зелимхан, шетелде тұрып қалды.