1953 жылғы Иран төңкерісі: АҚШ-тың араласуы мен Таяу Шығыстың тарихы

Кіріспе

2003 жылы Стивен Кинзер жазған кітап. "All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror" – американдық журналист Стивен Кинзердің кітабы. Кітапта 1953 жылғы Иран төңкерісі, АҚШ Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) қолдауымен болған оқиға және Таяу Шығыстағы терроризмнің тамырлары туралы баяндалады. Бұл төңкерісте Иранның демократиялық сайланған премьер-министрі Мохаммед Моссадық американдық және британдық агенттер (олардың ішінде Кермит Рузвельт) мен шах Мохаммад Реза Пахлавиге адал монархтардың қолдауымен исламистер тарапынан құлатылды.

Қорытынды

1933 жылы Реза Шах Иранның мұнай өндіру құқығын «Англо-Персиялық мұнай компаниясына» сату туралы келісімге қол қойды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Иран ресми түрде бейтарап болғанымен, оның монархы Осакөздерге (Axis) жақын болды. 1941 жылы Иранға одақтас күштердің басып кіруінен кейін Реза Шах ұлы Мұхаммед Реза Шахтың пайдасына тақтан бас тарды. Мұхаммед Реза Шах «Англо-Персиялық мұнай компаниясымен» (кейін «Англо-Иран мұнай компаниясы» деп аталды) жасалған мұнай келісімін сақтады. 1950 жылы Иранда демократиялық жолмен сайланған бірінші парламент және премьер-министр билікке келген кезде, олар британдықтардың дамытқан мұнай активтерін қайтаруды жоспарлады, бұл британдық мұнай компаниясымен әлі де қолданыстағы келісімшартты бұзуға әкеп соқты. Британ үкіметі Гаага халықаралық сотына шағым түсірді, бірақ сотта қарау мүмкін болмады, өйткені соттың құзыреті жетпеді. Жауап ретінде Ұлыбритания Персия шығанағы мен Ормуз бұғазын блокадалап, Иранның саудасын және экономикасын тоқтатты. Осыдан кейін Мұхаммед Реза Шах Ираннан қашып, Батыс елдерінде пана тапты, ал барлық билік сайланған үкіметке, Мохаммад Мосаддигтың басшылығымен көшті. АҚШ Иранның премьер-министрі Мохаммад Мосаддигтың Ұлыбританияға қарсы кеңестік Одақтан көмек іздеп жүргеніне қатысты. Эйзенхауэр әкімшілігі британ премьер-министрі Уинстон Черчилльдің үкіметімен Батысқа бейім шаһты билікке қайтаруға келісті. 1953 жылдың жазында ЦРУ және Ұлыбританияның MI6 Тегеранда төңкеріс ұйымдастырды. Мосаддиг тақтан құлатылып, қалған өмірін елде үй қамауында өткізді, ал Иран Батыстың суық соғыстағы берік одақтасы болып қала берді. Шаһтың 20 жылдан астам билігінен кейін 1979 жылы қанды революция болды, нәтижесінде ислам республикасы билікке келді және осы күнге дейін билік жүргізуде. Кітапта 1950 жылдардың басында АҚШ-тың Иранға қатысты саясаты британдықтарды ренжітуден қауырсыну, адал делдал болу немесе коммунизмнің таралуын тоқтату ниетімен жүзеге асырылған деп көрсетілген. Кітаптың соңында АҚШ компанияларына төңкерістен кейін шаһ үкіметінен мұнай концессияларының көп бөлігі берілгені айтылса да, бұл мәселе оқиғаның басында кеңінен талданбаған.

In 1933 Reza Shah signed a deal selling Iranian oil extraction rights to the Anglo Persian Oil Company. Though Iran was officially neutral at the start of World War II, its monarch was friendly towards the Axis. Following the 1941 Allied Invasion of Iran, Reza Shah was forced to abdicate in favour of his son Mohammad Reza Shah, who upheld the oil agreement with APOC, which by then had been renamed the "Anglo Iranian Oil Company". When the first democratically elected parliament and prime minister in Iran took power in 1950 they planned to seize the oil assets in Iran that had been developed by the British, violating the still running oil contract with British Petroleum. The British government followed to court in the Hague's International Court, but the Court did not rule, as it did not have jurisdiction. Britain reacted by blockading the Persian Gulf, the Strait of Hormuz, halting Iran's trade and economy. At this point Mohammad Reza Shah escaped Iran and took refugee in the West and the whole power went into hands of the elected government led by Mohammad Mosaddegh. The US was concerned that Iranian Prime Minister Mohammad Mosaddegh was seeking help from the local superpower, the Soviet Union, against Britain. The Eisenhower administration agreed with British Prime Minister Winston Churchill's government to restore the pro Western Shah to power. In the summer of 1953, the CIA and Britain's MI6 arranged a coup in Tehran. Mossadegh was successfully overthrown and spent the rest of his life on his country estate under house arrest, and Iran remained a staunch Cold War ally of the West. After more than 20 years of the Shah's rule, there was a bloody revolution in 1979 and brought into power an Islamic republic, which has ruled ever since. Regarding US policy as it developed towards Iran in the early 1950s, the book portrays it as having been variously driven by the fear of annoying the British, an attempt to be an honest broker, or an effort to stop the spread of Communism. The fact, stated at the end of the book, that US companies were granted the majority of the oil concessions from the Shah's government after the coup, does not feature significantly in the earlier part of the narrative.