Кіріспе

Көне санскрит жазбасы

Гаруда Пурана – индуизмдегі 18 Махапурана мәтінінің бірі. Ол негізінен индуизмнің Вишну құдайына арналған Вайшнавизм әдебиетінің бір бөлігі. Бұл мәтін санскрит тілінде жазылған, қазіргі таңда гужарати және ағылшын тілдерінде де қолжетімді. Мәтіннің ең ерте нұсқасы бірінші мыңжылдықта жазылған болуы мүмкін, бірақ ол ұзақ жылдар бойы кеңейтіліп, өзгертілген. Көптеген нұсқалары бар Гаруда Пурана мәтінінде 15 000-нан астам шумақ бар. Оның тарауларында космология, мифология, құдайлар арасындағы қарым-қатынас, этика, жақсылық пен жамандық, индуистік философияның түрлі мектептері, йога теориясы, «жұмақ пен тозақ» теориясы, «карма және қайта туу», ата-бабаларға арналған рәсімдер мен құтқару ілімі сияқты әртүрлі тақырыптар энциклопедиялық түрде қамтылған; өзендер мен география, минералдар мен тастардың түрлері, асыл тастардың сапасын анықтау әдістері; өсімдіктер мен шөптердің тізімі, түрлі аурулар мен олардың белгілері, түрлі дәрілер, құмарлық тудыратын заттар мен алдын алу шаралары; астрономия, астрология, ай және планеталар, индуистік күнтізбе және оның негізі; сәулет, үй салу және индуистік храмның қажетті элементтері; өмірлік кезеңдер, қайырымдылық және сыйлық беру, экономика, үнемділік, патшаның міндеттері, саясат, мемлекеттік қызметкерлердің рөлдері және оларды тағайындау тәртібі; әдебиет түрлері және грамматика ережелері туралы мәліметтер келтірілген. Соңғы тарауларда йоганың (Самкхья және Адвайта түрлері), жеке даму және өзіңді білудің пайдасы талқыланады. Падма Пурана Гаруда Пурананы – Бхагавата Пурана, Вишну Пурана және өзімен бірге Саттва Пурана (жақсылық пен тазалықты білдіретін Пурана) деп жіктейді. Бұл мәтін, барлық Махапураналар сияқты, индуистік дәстүрде дана Веда Вьясаға жатқызылады.

Тарих

Пинчманның айтуынша, мәтін біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында жазылған, бірақ ұзақ жылдар бойы жиналып, өзгертілген болуы мүмкін. Gietz және авторлар тобы мәтіннің алғашқы нұсқасын біздің заманымыздың төртінші мен он бірінші ғасырлары аралығында деп көрсетеді. Лидбитер мәтін шамамен 900 жылы жазылған десе, себебі онда йога мен тантра техникаларына арналған тараулар бар, олар кейінірек дамыған. Басқа ғалымдар мәтіннің ең алғашқы ядросы біздің заманымыздың бірінші ғасырларында пайда болған, ал қосымша тараулар алтыншы ғасырға дейін немесе одан кейін қосылған болуы мүмкін деп санайды. Далалдың мәлімдемесіне сәйкес, қазіргі заманға жеткен Гаруда Пурананың нұсқасы 800-1000 жылдар аралығында жазылған, ал 2-ші мыңжылдықта қосымша бөлімдер енгізілген. Пинчман 850-1000 жылдар аралығын ұсынады. Ал Чаудхури мен Банерджи, сондай-ақ Хазра, мәтін біздің заманымыздың 10-шы немесе 11-ші ғасырынан бұрын жазыла алмайды деп мәлімдейді. Мәтіннің көптеген нұсқалары бар, тарауларының саны мен мазмұны әртүрлі. Гаруда Пурана, бәлкім, басқа да ірі ортағасырлық Үндістан энциклопедиясы – Агни Пурана үлгісінде жазылған. Мәтіннің құрылымы ерекше, ол әртүрлі мәліметтер жинағынан тұрады және Үнді әдебиетінің тарихи пураникалық жанрындағы теориялық құрылымға сәйкес келмейді. Бұл мәтін Гаруданың (Вишнудың құс көлігі) Вишнудан алған білімдерін және оны дана Кашьяпаға баяндағанын, содан кейін Наимиша орманында таралып, дана Вьясаға жеткенін көрсетеді.

Мазмұны:

Мәтіннің басым бөлігі (90%) – өмір және оның мәні туралы кең ауқымды мәселелерді қарастыратын Пурвакханда. Ал қалған бөлігі – Претакханда, ол көбінесе өлім және өртеумен байланысты ғұрыптарды сипаттайды.

Космология

Гаруда Пуранада ұсынылған космология Вишну мен Лакшмиге байланысты, және олардың бірігуі ғаламды жаратқан. Вишну – Брахман деп аталатын өзгермейтін шындық, ал Лакшми – Майя деп аталатын өзгермелі шындық. Құдай – ғаламның материалдық себебі, ал Вишну жаратылысты бастау үшін әрекет етеді. Басқа Пураналар сияқты, Гаруда Пуранадағы космогенез де Пурша (рух) және Пракрити (материя) екі шындықтың Самкхья теориясын көрсетеді – еркек және әйел, олар бір-біріне тәуелді болып, байқалатын ғаламды құруда әртүрлі, бірақ маңызды рөл атқарады. Лакшми – Пракритидің жарату күші, ғаламдық тұқым және жаратылыстың бастауы. Вишну – Пуршаның мәні, жан және тұрақтылық. Пинчманның сөзіне сүйенсек, Гаруда Пурана еркек пен әйелді бір ғана тәңірлік, метафизикалық шындық – Брахманның ажырамас бөліктері ретінде көрсетеді. Мадан Гаруда Пурана индуистік діни ой-пікірде жиі кездесетін тақырыпты кеңінен түсіндіреді: тірі дене – ғаламның микрокосмосы, оны бірдей заңдар басқарады және бірдей заттардан құралған. Барлық құдайлар адам денесінде, ал денеден тыс нәрселер де оның ішінде бар. Осы тақырыпта дене мен ғалам теңестіріледі. Мәтінде Вишну денедегі ең жоғарғы жан ретінде бейнеленген.

Тәңірге табыну

Мәтінде Вишну, вайшнав фестивальдары және пуджа (ғибадат) сипатталған, сондай-ақ Вишнуға қатысты қасиетті орындарға махатмия (саяхатшы нұсқаулығы) ұсынылады. Дегенмен, Гаруда Пуранада шайва, шакти және смарта дәстүрлеріне құрметпен қаралатын маңызды бөлімдер де бар, оның ішінде Вишну, Шива, Дурга, Сурья (Күн) және Ганешаның Панчаятана пуджасы да қамтылған.

Ғибадатхананың ерекшеліктері

Гаруда Пурана ғибадатхананың архитектурасы және дизайны туралы тарауларды қамтиды. Ол жобалау мен құрылыс үшін ұсынылатын орналасуын және пропорцияларын сипаттайды. Бірінші жобада жер учаскесін 8×8 (64) шаршыдан тұратын торға бөлу ұсынылады, ал төрт ішкі шаршы шатускон (адьютум) құрайды. Мәтінде ғибадатхананың ядросына 12 есік арқылы қол жеткізілетіні, ал ғибадатхана қабырғалары 48 шаршыға дейін созылатыны айтылады. Ғибадатхананың тұғырының биіктігі платформа ұзындығына сәйкес болуы керек, ал ішкі қасиетті орынның күмбезі адьютум ұзындығымен бірдей болуы керек, ондағы ойыстар ішкі күмбез шеңберінің үштен бірін және бестен бірін құрайды. Арка биік шыңның жартысына тең болуы керек, ал мәтінде ғибадатхананың сыртқы пішінінің адьютумға, адьютум ішіндегі элементтерге және қабат жоспанының виманаға (шатырға) қатысты түрлі пропорциялары сипатталған. Екінші жобада 16 шаршыдан тұратын тор, ал адьютум үшін төрт ішкі шаршы (пада) қарастырылған. Содан кейін мәтінде ғибадатхана дизайнының әртүрлі пропорциялары келтірілген. Қабырғалардағы, ғимараттардағы, бағаналардағы және муртидегі ою-өрнектердің өлшемдері орналасудың (пада ұзындығы), адьютум мен шатырдың белгілі бір гармониялық пропорцияларында болуы ұсынылады. Мәтінде ғибадатханалардың көптеген тақырыптық формалары бар екендігі айтылады. Оларға байража (төртбұрышты), пуспакакса (төртбұрышты), калайша (дөңгелек), маликахвая (сфера сегменттері) және трипистапам (сегізбұрышты) жатады. Мәтінде осы бес тақырыптың Меру стилінен Шриватса стиліне дейін 45 түрлі ғибадатхана стилін құрайтыны айтылады. Ғибадатхана архитектурасының әрбір тақырыптық формасы ғибадатханалардың тоғыз стилін қабылдайды, ал Пурана барлық 45 стильдің тізімін келтіреді. Сондай-ақ, осы әртүрлі ғибадатхана стильдеріндегі ішкі құрылымның бес пішінде жақсы екендігі айтылады: үшбұрышты, лотос пішіндес, жарты ай, төртбұрышты және сегізбұрышты. Содан кейін мәтінде мандапа мен гарбха гриханың жобалау ережелері сипатталған. Джонатан Пэрридің айтуынша, ғибадатхана дизайны индуистік ойдың негізіндегі гомологияны ұстанады, яғни ғалам мен дене бір-біріне үйлесімді сәйкес келеді; ғибадатхана осы ғаламдық гомологияның моделі және еске салғышы болып табылады.

Гемология

Гаруда Пуранада 14 асыл тас, олардың түрлері және олардың сапасын қалай анықтау керектігі сипатталған. Мәтінде асыл тастардың қасиеттері, оларды қалай тазалау және олардан әшекей жасау, сондай-ақ оларды сатып алмас бұрын асыл тас сарапшыларымен кеңесу қажеттігі туралы айтылған. Мысалы, інжуді тазалау және жұмсарту үшін джамвера жемісінің шырынын (лимон қышқылы бар) қайнатылған күріш крахмалымен араластырып, содан кейін оларды тесіп, әшекей үшін саңылау жасау туралы мәлімет берілген. Мәтінде айтылғандай, інжуді ыстық сумен, шараппен және сүтпен кезегімен тазалау әдісі ең тиімді нәтиже береді. Сондай-ақ, інжуді сараптау үшін үйкеліс сынағы қолданылуы да сипатталған. Осы тектес процедуралар мен сынақтар зүмруд, жаде, алмаз және мәтінде аталған басқа да асыл тастар үшін де қолданылады.

Қасиеттілік заңдары

"Гаруда Пурвакханда" кітабының 93-тарауында дана Яджнавалкьяның ізгілік заңдары туралы теориясы баяндалған. Мәтінде білім Ведаларда, Ньяя және Мимамса сияқты философиялық мектептердің мәтіндерінде, дхарма, ақша табу және 14 қасиетті даналар жазған уақыттық ғылымдар туралы шаштраларда жинақталғаны айтылады. Содан кейін, Яджнавалкья арқылы мәтін өзінің ізгілік заңдарын ұсынады. Алғашқысы – дана (қайырымдылық), оның анықтамасы былай берілген:

Мәтінде сондай-ақ келесі ізгіліктер талқыланады: тура мінез-құлық, дама (өзін-өзі шектеу), ахимса (өлімге салудан, іс-әрекетте, сөздерде және ойда зорлық-зомбылықтан бас тарту), Ведаларды оқу және қалыптасу рәсімдерін орындау. Гаруда Пурананың әртүрлі нұсқаларында маңызды айырмашылықтар бар. Пурвакханда 111-тараудан бастап жақсы патша мен жақсы үкіметтің сипаттамаларын көрсетеді. Патшаны дхарма басшылыққа алуы керек, билік шындық пен әділдік негізінде болуы керек, және ол елді шетелдік шабуылдардан қорғауы керек. Салық салу жеңіл болуы керек, саудагерлер мен салық төлеушілерге қиындық тудырмауы керек, және гүл сатушының бірнеше гүлді түбірлерін жоқ қылмай, болашақ өнімді сақтап, жинауы сияқты болуы керек. Жақсы үкімет барлық адамдар үшін тәртіп пен гүлденуді қамтамасыз етеді. Тұрақты патша – патшалығы гүлденген, қазынасы толы және ол өзінің министрлерін немесе қызметшілерін жазаламайтын патша. 113-тарауда былай делінген: "Ол білікті, адал және ізгі адамдардан қызмет алады, ал қабілетсіз, зұлым және қаскөй адамдарды қабылдамайды". Жақсы үкімет салықтарды араның барлық гүлдерден бал жинаған сияқты жинап алады, олар дайын болған кезде және бірде-бір гүлді құрғатпастан.

Дәрі-дәрмек (Дханвантари Самхита)

Пурвакханданың 146–218 тараулары Дханвантари Самхитасын, оның медицина туралы трактатын ұсынады. Кіріспе тарауларында мәтін ежелгі даналар зерттеген барлық аурулардың патологиясы, этиологиясы және белгілері, оның себептері, инкубация кезеңі, толыққанды көрінісі, жақсаруы, орналасуы, диагнозы және емделуі туралы сипаттайды. Гаруда Пурананың патология және медицинаға қатысты тарауларының бір бөлігі Вагбхатаның Астангаһридаясындағы Ниданастханаға ұқсас екенін, және бұл екеуінің бірдей түпкілікті, бірақ қазір жоғалған мәтіннің әртүрлі қолжазбалық нұсқалары болуы мүмкін екенін Лudo Rocher айтады. Сусмита Панде Гаруда Пурананың басқа тараулары, мысалы, аурулардың алдын алу үшін тамақтану және диета туралы тараулар, ежелгі индуист мәтіні Сушрута Самхитасындағы тарауларға ұқсас екенін мәлімдейді. Мәтінде жылқыларда кездесетін әртүрлі жаралар мен тері инфекциялары, сондай-ақ ветеринариялық емдеуге арналған 42 түрлі шөп туралы айтылады. Мәтінде түрлі асаналар (позалар) сипатталған, содан кейін бұл позалар мақсат емес, құралдар екені қосымша айтылады. Йоганың мақсаты – медитация, самадхи және өзіндік білім. Гаруда Пурананың бұл идеялары әсерлі болды және кейінгі мәтіндерде, мысалы, 17 ғасырға жататын Артабодхинидің 3.3 тарауында сілтеме жасалды.

Мазмұны: Брахмаханда

Гаруда Пурананың Венкатешвара басылымында ғана кездесетін Брахмаханда 29 тараудан тұрады. Онда Кришна мен Гаруда арасындағы әңгіме арқылы Вишнудың жоғарылығы, басқа құдайлардың мәні мен формасы, сондай-ақ Тирупатидағы Венкатешвара және басқа да Тирталардың қасиетті орындары сипатталады. Вишнудың жоғарылығы және басқа құдайлардың мәні туралы айта отырып, ол Адвайта мектебінің кейбір ұстанымдарын (мысалы, Упадхи, Майя және Авидъя) сынап, Мадхвачарья мектебінің ілімін қолдайды. Бұл басқа Пураналарда сирек кездесетін ерекшелік. Осы бөлімнің құрылымы мен мазмұны оның кейінірек пайда болғанын көрсетеді, бұл фактіні Нарада Пуранасы сияқты басқа Пураналарда осы бөлімге сілтеме болмауы да растайды.