Кіріспе

1940 жылғы неміс теңіз шабуылы

«Нордзитур» операциясы (неміс тілінде: North Sea Tour) – 1940 жылдың 30 қарашасы мен 27 желтоқсаны аралығында неміс ауыр крейсері «Адмирал Хиппер» жүргізген рейд. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың Атлантика шайқасының бір бөлігі болды, мұнда кеме Солтүстік Атлантикада одақтастардың конвойлеріне шабуыл жасауды мақсат етті. «Адмирал Хиппер» 1940 жылдың 30 қарашасында Германиядан шығып, британдық патрульдерден жалтап Атлантикаға кірді. Ол конвойлерді табуда қиындыққа тап болды және қозғалтқыштарындағы ақаулар мен нашар ауа райымен күресті. Неміс басқаруындағы Франциядағы Брестке қайтып келе жатып, «Адмирал Хиппер» 24 желтоқсан күні түнде WS 5A конвойімен кездесті. Сол түні жасалған торпедалық шабуыл ешқандай зақым келтірмеді, ал келесі күні таңертең шабуыл жасағанда конвойдың эскорттық күштері «Адмирал Хипперді» кері шегіндірді. Екі британдық тасымалдау кемесі мен ауыр крейсер зақымдалды. Неміс крейсері 25 желтоқсанда бір сауда кемесін батырып, 27 желтоқсанда Брестке жетті. Неміс теңіз күштері рейдтің нәтижесіне көңілі толмады. Бұл «Адмирал Хиппер» класындағы ауыр крейсерлердің Атлантикада кемелерге шабуыл жасауға қолайлы емес екенін көрсетті, себебі олардың қашықтығы шектеулі және қозғалтқыштарының жұмысы тұрақсыз болды. Британдық Корольдік теңіз күштері WS 5A конвойына жасалған шабуылға жауап ретінде конвойды сүйемелдеу күштерін күшейтті. Бұл 1941 жылдың басында неміс әскери кемелерінің екі шабуыл әрекетіне тосқауыл қойды.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Германияның әскери-теңіз күштері (Кригсмарине) дайындаған жоспарларда, олардың су үстіндегі кемелері одақтас елдердің мұхиттардағы сауда кемелеріне шабуыл жасау үшін қолданылатыны көрсетілген. Су асты кемелері мен әуе күштері одақтас елдердің жағалауларындағы кемелерге қарсы қолданылмақ. Су үстіндегі шабуылшылар кең аумақта жылдам шабуылдар жасап, содан кейін басқа аймақтарға көшуі керек еді. Оларды операция басталғанға дейін орналастырылған жабдықтау кемелерімен қолдау көрсетілетін болды. Ұлыбританияның әскери-теңіз күштері Германияның ниеттерін болжап, сауда кемелерін қорғау үшін конвойларды ұйымдастыру және неміс кемелерінің Атлант мұхитына шығуына бақылау жасау үшін крейсерлерді орналастыру жоспарларын қабылдады. Admiral Hipper класындағы ауыр крейсерлер Солтүстік Атлант мұхитында жұмыс істеуге арналған. Олардың негізгі қаруы сегіз зеңбірек болды. Екінші қару-жараққа он екі зеңбірек, он екі зеңбірек және сегіз зеңбірек кірді. Крейсерлер сонымен қатар он екі торпедалық түтікпен жабдықталған. Олардың қашықтығы салыстырмалы түрде қысқа – 6500 миль (10461 км) болды, сондықтан Атлант мұхитына жасалған шабуылдар кезінде олар жиі жабдықтау кемелерінен жанармай алуға мұқтаж болар еді. Қозғалтқыштары да сенімсіз болып шықты. "Адмирал Хиппер" кемесі 1939 жылғы сәуір айында қызметке түсті. Келесі ақпан айында ол "Шарнхорст" және "Гнейзенау" линкорларымен бірге Солтүстік теңізге шабуыл жасады. Сол жылдың сәуір айынан бастап ол Норвегияны басып алу операциясы – "Везерюбунгке" қатысты. 8 сәуірде "Адмирал Хиппер" Норвегия жағалауында британдық эсминецті жеңіп, суға батып кеткенге дейін оған соқтығысты. Трондхеймге әскерлерді түсіргеннен кейін крейсер 12 сәуірде жөндеу үшін Германияға оралды. Ол мамыр айында қайтадан қызметке кіріп, маусымның басында Норвегия жағалауындағы британдық кемелерге жасалған "Джуно" операциясында екі "Шарнхорст" класындағы линкормен және төрт эсминецпен бірге жүрді. 8 маусымда "Адмирал Хиппер" британдық HMT Juniper траулерін батырып, "Орама" әскер тасымалына ауыр зақым келтірді. Крейсер, "Гнейзенау" және бірнеше эсминецтер 10 және 20 маусымда Трондхеймнен екі сәтсіз шабуылға қатысты; екінші шабуылда "Гнейзенау" британдық су асты кемесімен торпедаланды. 25 шілдеден бастап "Адмирал Хиппер" Норвегия және Баренц теңіздерінде одақтас кемелерді іздестіріп, фин жүкті кемесін ұстады. Ол 5 тамызда Германияға қайтуға бұйрық алды және 9 тамызда Вильгельмсхавенге жетті. Содан кейін "Адмирал Хиппер" 9 қыркүйекке дейін техникалық қызмет көрсетуден өтті. Осы кезеңде капитан Вильгельм Мейзель командалық міндетін атқарды.

Дайындықтар

1940 жылдың тамызында Германия басшысы Адольф Гитлер Атлантика мұхитында одақтас елдердің кемелеріне жасалатын шабуылдарды күшейтуге бұйрық берді. Осы кезде тек "Адмирал Хиппер" және "Адмирал Шир" ауыр крейсерлері кемелерге қарсы рейдтер жүргізуге дайын болды. "Гнейзенау" мен "Шарнхорст", сондай-ақ "Лютцов" ауыр крейсері әлі жөндеуден өтіп жатты. Жаңа "Бисмарк" соғыс кемесі мен "Принц-Евген" ауыр крейсері жабдықталып жатты. Алғашқы жоспар бойынша "Адмирал Хиппер" қыркүйек айының соңында Исландия мен Фарер аралдары арасындағы теңіздерде, және мүмкін Солтүстік Атлантикада операция жасап, "Теңіз арыстаны" операциясы барысында, Германияның Оңтүстік Англияға жоспарланған шабуылы кезінде Ұлыбританияның әскери-теңіз күштерінің кемелерін шатыстыруға тырысу керек еді. Бұл рейд "Күзгі сапар" (нем. Herbstreise) операциясының бір бөлігі болды, соған Шотландияға шабуылды бейнелеу үшін жасалған әскерлік конвойлар да кірді. Басқындық жоспары тоқтатылғаннан кейін, Kriegsmarine бас қолбасшысы, Ұлы адмирал Эрих Радер "Адмирал Хиппер" круизін жалғастыруды шешті. Қыркүйек айында британдықтар Luftwaffe (Германия әуе күштері) радиохабарламаларын шифрдан шығару арқылы алынған Ultra ақпаратын алды, ол "Адмирал Хиппер" Баренц теңізіне барлау рейс жасауға ниеттенгенін көрсетті. Бұл осы кезеңде оның операциялары туралы алынған жалғыз Ultra ақпараты болды, өйткені Kriegsmarine хабарламаларын қорғайтын кодтар бұзылмаған еді.

Бастапқы әрекет

Адмирал Хиппер 1940 жылғы 24 қыркүйекте Кильден Атлантикаға қарай жолға шықты. Норвегиядағы Кристиансандқа тоқтап, бұзылған салқындату сорғысын жөндеді және 27 қыркүйекте қайтадан теңізге шықты. Адмирал Хиппер келесі күні Ставангердің батысында жүзіп бара жатқанда, машина бөлімінде өрт шықты. Өртті сөндіру үшін екі турбина да тоқтатылды, нәтижесінде кеме төрт сағатқа ағыс суға қалды. Өрт салдарынан келген зақымдар рейдті тоқтатуға мәжбүр етті. 30 қыркүйекте крейсер Кильге оралды, ал 2 қазанда жөндеуге Гамбургке бағытталды. Жөндеу жұмыстары 28 қазанда аяқталды. Осы кезеңде адмирал Шер 1940 жылғы 23 қазанда Германиядан Атлант және Үнді мұхиттарына сәтті шабуыл жасады, ол 1941 жылғы 1 сәуірге дейін жалғасты.

Атлантикаға шығу

Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін, адмирал Хиппер 29 қазаннан 18 қарашаға дейін Балтық теңізінде оқу-жаттығудан өтті. Содан кейін Атлантикаға ұзақ қашықтыққа сапар шегу үшін қажетті оқ-дәрі мен жабдықтарды тиеді. Бұл операцияның кодолық атауы Nordseetour (неміс тілінде: "Солтүстік теңіз саяхаты") болды және ол қыркүйекте жоспарланған операциядан гөрі амбициялырақ еді. Операцияның мақсаты Солтүстік Атлантикада одақтас конвойларын шабуылдау болды. Крейсер жеке жүзіп келе жатқан кемелерге шабуыл жасауға тиіс емес еді. Неміс теңіз шабуылшыларының қалыпты тәжірибесіне сәйкес, операцияға қатысты бұйрықтар Майзельден өзінің кемесінен артық немесе тең дәрежедегі жау күштерімен қақтығысудан аулақ болуды талап етті. Осы кезде Германияның B қызметі (B Dienst) барлау қызметі шабуылшыларға одақтас кемелердің орналасқан жерлері туралы жалпы ақпарат беріп отырды. Алайда, қызмет көбінесе қолдануға болатын барлау ақпаратын ұсына алмады, өйткені Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің радиохабарларын дешифрлей алмады. Немістер одақтас конвойларының қай уақытта және қандай бағыттармен жүзіп кеткені туралы ақпаратқа ие болған жоқ. Әрбір шабуылшы B қызметінің бөлімін алып жүрді, олар одақтастардың радиосигналдарын бақылауға және конвойлар мен соғыс кемелерін анықтау үшін бағытты табу әдістерін қолдануға жауапты болды. Крейсер 30 қарашада Брунсбюттельден қайтадан теңізге шықты. Ол күні бұрын Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің барлау ұшағымен байқалған, бірақ британдықтар оның портта болуының сапарға дайын екенін білмеді. Адмирал Хиппер саяхатының алғашқы кезеңінде төрт торпедалық катерлермен сүйемелдеді. 1 желтоқсанда Норвегиядағы Бергенге жақын фиордта танкерден отын құйып, солтүстікке қарай жолға шықты. Мейзель оның кемесін одақтастар басып алған Исландияны өтетін кезде британдық патрульдерден жасыру үшін нашар ауа-райының болуын қалады, және ол келесі бірнеше күн бойы Ян Майен аралының оңтүстігінде жұмыс істеді. Осы кезеңде крейсер 2, 3 және 5 желтоқсанда "Адрия" танкерінен отын құйды. Ауа-райы нашарлағаннан кейін, адмирал Хиппер 6 және 7 желтоқсан түнінде Гренландия мен Исландияны бөліп тұратын Дания бұғазынан өтті. Ол британдықтар тарапынан анықталмады. Атлантикаға кіргеннен кейін адмирал Хиппер Гренландияның оңтүстік жағалауындағы суларға "Фридрих Бреме" танкерімен кездесу үшін бағытталды. Танкерді табуға бірнеше күн кетті, осы уақытта адмирал Хиппердің экипажы қатты суық пен дауылға тап болды.

WS 5A конвойына шабуыл жасалды

Май құю аяқталғаннан кейін, «Адмирал Хиппер» Канада мен Ұлыбритания арасындағы Галифакс бағытындағы конвойлерді іздеуді бастады. Ол конвойлер жүретін маршруттың оңтүстігінде патрульдеді, бірақ ешқайсысына кездеспеді. Экипаж тағы бір дауылға тап болды, крейсердің оң жақ қозғалтқышы істен шығып, бір кезде отын қорларына қауіп төнді. «Адмирал Хиппер» 16 және 20 желтоқсанда «Фридрих Бременнен» қайтадан май құйды. 20 желтоқсанда Мейзель операцияны аяқтауға шешім қабылдады және Францияның Брест портына бағыт алды. «Адмирал Хиппер» 24 желтоқсан күні сағат 20:45-те Испаниядағы Финистерре мүйісінен батысқа қарай 1127 км (700 миль) жүзіп бара жатқанда радарымен бірнеше кемелерді анықтады. Бұл Ұлыбританиядан 40 000 сарбаз бен көптеген жабдықтары бар 20 кемеден тұратын WS 5A конвойы еді. WS конвойлері – Ұлыбританиядан Мысыр мен Азияға әскер мен жабдықтарды жылдам кемелермен тасымалдайтын арнайы конвойлер. Оларға күшті эскорт күштері тағайындалған. Конвоймен бірге Солтүстік Атлантикада бес кеме жүріп, Жерорта теңізіне кірген соң Мальта мен Грекияға жабдықтар тасымалдайтын «Операция артық» конвойының құрамына кірді. WS 5A конвойының эскортында ауыр крейсерлер мен жеңіл крейсерлер болды, ал «Only Dunedin» радармен жабдықталған. Жеңіл крейсер де 24 желтоқсанға дейін эскорттың бір бөлігі болды. Ұшақ тасымалдаушылар мен конвой Батыс Африкаға құрлықтағы ұшақтарды тасымалдау үшін бірге жүзіп бара жатқан. Ұшу палубалары ұшақтармен толы болғандықтан, екі тасымалдаушы тек бес ұшағын ғана ұшыра алды. Мейзель Ұлыбританиядан Африкаға қарай жүзіп бара жатқан нашар эскортталған OB конвойының бірін тапқан деп жаңылысты және келесі күні таңертең оған шабуыл жасауға шешім қабылдады. Оның радары эскорт кемелерін жүк кемелерінен ажырата алмады. Бірақ түнде «Адмирал Хиппер» конвойдың арт жағында үлкен кеме бар екенін байқағанда, немістер оны қарулы сауда крейсері деп ойлады. Эскортты әлсірету үшін, Мейзель британдықтардың U-бот шабуылына ұшырағандай ойлауын қамтамасыз ететін торпедалармен шабуыл жасауға шешім қабылдады. «Адмирал Хиппер» 25 желтоқсан күні сағат 1:53-те конвойға үш торпеда атты, бірақ ешқайсысы да тимеді. Неміс теңізшілері Рождество күні таңғы сағат 6:03-те батысқа қарай бара жатқан конвойды байқады. Ауа райы нашар болды: жел қатты, теңіз толқынды, көру шектеулі және жаңбырлы дауылдар болды. «Бервик» кемесі алғашқылардың бірі болып көрінді, көп ұзамай басқа эскорт кемелері де байқалды. Мейзель кемесін британдық ауыр крейсерге қарай бұрды. Шабуыл жоспары күдіксіз кемеге мүмкіндігінше жақын барып, артқы торпедалық ұшырудан 3 торпедалық желдеткішпен шабуыл жасау болды. Бірақ сағат 6:39-да торпедалар ұшырылмастан бұрын, оған 203 миллиметрлік пулеметтерімен оқ атылды. Нәтижесінде, торпедалық ұшыру құрылғысы жарылыстан жабылып, ұшыру тоқтатылды. Сол сияқты, екіншілік қару-жарақ басқа эскорт кемелеріне оқ ату кезінде алдыңғы ұшырудан 3 торпеданы атқылау да сәтсіз аяқталды. Британдықтар «Адмирал Хипперді» байқамаса да, «Бервик» экипажы шайқас басталғанда таңертеңгілік әрекетке кірісті. Олар сағат 6:41-ден бастап «Адмирал Хипперге» оқ атып, жеңіл крейсерлер күреске қосылу үшін бағыттарын өзгертті. Осы кезеңде «Адмирал Хиппердің» екіншілік қару-жарағы көліктерге оқ атып, «Empire Trooper» мен «Arabistan» кемелеріне зақым келтірді. «Empire Trooper» кемесінде екі адам қаза тапты. Мейзель өзінің тең немесе артық күштермен ұрыспау туралы бұйрығына сәйкес шайқасты аяқтауды көздеді. Ол британдық жеңіл крейсерлерді эсминецтер деп ойлап, торпедалық шабуылдан қашу үшін солға бұрылды. «Адмирал Хиппердің» артқы мұнаралары «Бервикке» оқ атып, оның екіншілік қару-жарағы жеңіл крейсерлерге қарсы шабуыл жасады. Мейзель сағат 6:43-те байланыс үзіп, бірақ «Бервик» оны 6:47-де қайтадан байқады. Бұл кезде британдық крейсер «Адмирал Хиппердің» портына параллель бағытта шамамен жүзіп бара жатқан. «Бервик» оқ ашты, ал «Адмирал Хиппер» де оқ атып жауап берді. Сағат 7:05-те 203 миллиметрлік снаряд «Бервик» пулемет мұнараларының бірін істен шығарды, көп ұзамай кеме су астынан зақымданды. Жаңбырлы дауылдар Мизельге сағат 7:14-те солтүстік-батысқа қарай жүзіп, британдықтардан қашуға мүмкіндік берді. Британдық крейсерлер конвойға қосылды. WS 5A конвойының кемелеріне сағат 6:50-де таралуға бұйрық берілді, оларды қайта жинап алу қиын болды. «Адмирал Хиппер» бұл шайқаста ешқандай зақым алмады, ал «Бервикке» жөндеу жұмыстарына алты ай уақыт кетті. Шайқастан кейін «Адмирал Хиппер» Брестке бағыт алды. Кемеде қозғалтқыш проблемалары жалғасып, отын қорлары азайып бара жатқан. 25 желтоқсан күні сағат 10:00-де «Адмирал Хиппердің» экипажы «Jumma» жүк кемесін жеке жүзіп бара жатқанын байқады. Ол крейсердің 203 миллиметрлік пулеметтерінен бір залп пен екі торпедамен батып кетті. «Jumma» экипажының 111 мүшесінің ешқайсысы да құтқарылмады. «Адмирал Хиппер» 27 желтоқсанда Брестке жетті. Бұл оны оккупацияланған Франциядағы портына келген алғашқы неміс соғыс кемесі етті. Корольдік әуе күштерінің жағалау командасы «Адмирал Хипперді» Брестке жақындағанда табуға тырысты, бірақ оны байқамады.

Салдары

Неміс әскері "Солтүстік теңіз" операциясының нәтижесіне көңілі қалды. Адмирал Хиппер одақтас кемелердің қалыпты жүзуіне кедергі келтірмеді, ал шабуыл оның Атлантикадағы кемелерге қарсы операцияларға қолайсыз екенін көрсетті, себебі оның қысқа қашықтығы және сенімсіз қозғалтқыштары болды. WS 5A конвойымен болған қақтығыс Атлантикаға жалғыз рейдкерлерді жіберудегі қиындықтарды көрсетті, өйткені Адмирал Хиппер зақымданғанда үлкен қауіпке ұшырар еді. Райдер Мейзельдің Бервикпен шайқасу туралы шешіміне наразы болған болуы мүмкін. WS 5A конвойына жасалған шабуыл британдықтарға су үсті рейдкерлерінің Солтүстік Атлантикадағы барлық конвойларға қауіп төндіретінін көрсетті. Осыған жауап ретінде Корольдік теңіз күштері мүмкіндігінше үлкен әскери кемелерді конвойларды сүйемелдеуге тағайындады. Наядқа WS 5A конвойына қайта қосылуға бұйрық берілді, ал жеңіл крейсер Сьерра-Леонеден Ұлыбританияға жақындап келе жатқан екі SL конвойын қорғауға жіберілді. Батыс Атлантикада конвойларды күзету үшін де жауынгерлік крейсерлер мен жеңіл крейсерлер теңізге шықты. 25 желтоқсанда Гибралтарда орналасқан, әуе кемесі мен жауынгерлік крейсері бар күшті британдық эскадрильясы да Атлантикаға кірді. Жауынгерлік крейсер дауылдан зақымдалды. 1941 жылдың ақпан және наурыз айларында, конвойларды сүйемелдеген линкорлар "Берлин" операциясы кезінде Атлантикада жұмыс істеген "Шарнхорст" класты линкорларды екі шабуылдан бас тартуға мәжбүр етті. WS 5A конвойына жасалған шабуылға байланысты "Excess" операциясы кейінге шегерілді. Кешігу кезеңінде Жерорта теңізіне күшті Люфтваффенің кемелерге қарсы күштері келді. "Excess" конвойы 6 қаңтарда Мальта мен Грекияға қарай Гибралтардан жолға шықты. 10 қаңтарда неміс ұшақтары конвойды сүйемелдеп бара жатқан әуе кемесіне ауыр зақым келтірді. Егер "Excess" конвойы бастапқы жоспарланған уақытта жолға шыққан болса, мұны болдырмауға болар еді.