Кіріспе

Мандара патшалығы (кейде Вандала немесе Медра патшалығы деп аталады) – бүгінгі Камерунның Мандара тауларында болған африкалық патшалық. Мандара халқы осы патшалықтың тұрғындарынан тараған.

Тарих

Дәстүр бойынша, Мандара 1500 жылға дейін Сокда есімді әйел билеуші және Гая есімді, мандаралық емес аңшы тарапынан негізделген. Патшалық туралы алғаш рет Фра Мауро (1459 ж.) және Лео Африкан (1526 ж.) айтқан; оның атауының шығу тегі әлі де белгісіз. Медра – Мандараның түпнұсқалық атауы болуы мүмкін, Леоның араб жазбаларында бір әріп жойылған. Лео Медра патшалығын (Мандараны) жақсы басшылары мен билеушілері үшін мойындайды. Медра тұрғындары бай және еңбекқор халық, олар жиі келіп тұрады, әділдік пен теңдікті жақсы көреді. Медра аймағы 1570 жылы Africae Tabula Nova тізімінде көрсетілген. Лео Африкан оңтүстікте орналасқан Медра патшалығына сапар жасаған. Патшалықтың алғашқы ғасырында оның билеушілері аумақтарын кеңейту үшін көршілес топтармен соғысқан. Дулоны (немесе Дуолоны) бағындырғаннан кейін және 1580 ж. Дулода астананы құрғаннан кейін, Санкре әулеті, соғыс басшысы бастау алды. Дулолар тақты басып алуға тырысқанда, Борну патшалығы Санкре әулетінің мүшесі Алдава Нанданың талабын қолдады. Борно императоры Идрис Алаума 1614 ж. Нанданы патша етіп тағайындады. Осылайша Борну Мандараға ықпал етуге мүмкіндік алды. 25-ші патша Маи Букар Ажи 1715 ж. Мандараны сұлтандыққа айналдырды, ол шамамен екі жүз жылға созылды. Мұсылман саяхатшылар Букарды исламға өткізді, ал патшалықтың исламдануы келесі ғасырдың көп бөлігінде жалғасты. Букар мен оның мұрагері Букар Гияна (1773-1828) тұсында патшалық өркендеді. 1781 ж. Мандара Борно патшалығын маңызды шайқаста жеңіп, аймақтағы билігін одан әрі кеңейтті. Ғасырдың басындағы билігінің шарықталу нүктесінде Мандара 15-ке жуық билік еткен аймақтан салық алды. Алайда, 1809 ж. Осман дан Фодионың фулани шәкірті Модибо Адама Мандараға қарсы джихад бастағанда патшалық кері кетуге ұшырады. Адама қысқа мерзімге Дулоны басып алды, бірақ Мандараның қарсы шабуылы оны патшалық шекарасынан қуды. Адаманың жеңілісі Борноны фулани шабуылшыларына қарсы Мандарамен қайтадан одақтасуға итермеледі. Билеуші Букай Дджиама қайтыс болғаннан кейін Мандараның мұсылман емес аймақтары көтеріліп, фуланилер тағы да шабуыл жасады. 1850 ж. Борно әлсіреген патшалыққа шабуыл жасау мүмкіндігін пайдаланды. Бұл қайта жаңартқан қақтығыс патшалықтың күшін әлсіретіп, 1880 жылдары Мұхаммед Ахмад әскерлерінің басып кіруіне жағдай жасады. 1895 немесе 1896 ж. Мұхаммед Ахмад әскері Дулоны қиратты, Мандара билігінің одан әрі құлдырауына себеп болды. Алайда, патшалық 1893 ж. олардың қолына түскенге дейін фулани шабуылдарына қарсы тұрып, өмір сүруін жалғастырды. Ағылшын саяхатшысы Диксон Денхам 1823 ж. ақпанда Борнодан Мандара патшалығына құл іздеу экспедициясына қатысты; ол шайқаста жеңіліске ұшырағаннан кейін өмірін сақтап алып, патшалық туралы еуропалықтардың алғашқы есептерінің бірін әкелді. 1902 ж. патшалықты Германия басып алды, 1918 ж. Францияға өткізілді. 1960 ж. Мандара патшалығы жаңадан тәуелсіз Камерунның құрамына енді.