Кіріспе

Каллимах (Καλλίμαχος Kallímakhos) – б.з.д. V ғасырының екінші жартысында Поликлит қалыптастырған үлгіде жұмыс істеген сәулетші және мүсінші. Ол Афина мен Коринф қалаларында еңбек еткендігі айтылады және, мүмкін, осы қалалардың бірінде туған. Витрувийдің (IV.1) мәліметінше, афиналықтар Каллимахты оның зор тапқырлығы мен талғамы үшін katatêxitechnos (сөзбе-сөз, «өз өнерін сынаушы»: мінсіздікке ұмтылушы) деп атаған. Б.з. 2-ші ғасырында Паузаний Каллимахтың беделін «бірінші қатардағы суретшілерге жатпаса да, теңдесі жоқ зеректігімен көзге түскен, тіпті тастарды тесіп, жарық пен көлеңке әсерін күшейтуді алғаш рет қолданған» деп баяндаған. Осылайша, Каллимахтың мүсіндерде немесе киімдерде егжей-тегжейлі бейнелеуге бейімділігімен танылғаны мәлім, бірақ оның шығармаларының аз ғана бөлігі сақталған.

Коринф ордені

Каллимах Коринф тәртібін ойлап тапқан деп есептеледі, ал римдік сәулетшілер оны классикалық тәртіптердің біріне айналдырды. Коринф тәртібі – ежелгі грек және рим сәулетінің дорлық және иондық тәртіптермен қатар үш классикалық тәртібінің бірі. Ол акант жапырақтары және басқа да ботаникалық мотивтермен әшекейленген, көрнекті капителімен ерекшеленеді. Коринф тәртібі сол кезде дорлық және иондық тәртіптердің танымал болуына байланысты жиі қолданылмаған. Коринф тәртібінің ең ерте мысалдарының бірі б.з.д. V ғасырдың ортасында салынған Бассадағы Аполлон ғибадатханасында кездеседі. Ғибадатхананың бейнелер шеруі бейнеленген фризі ежелгі грек мүсіншілігінің ең үздік үлгілерінің бірі саналады. Ғибадатхананың Коринф тәртібін пайдалануы ежелгі грек сәулетінде безендіру мен әшекейлеудің маңыздылығын арттырғанын көрсетеді. Коринф тәртібі ежелгі рим сәулетінде де қолданыла берді, онда ол ғибадатханалар, базиликалар және форумдар сияқты қоғамдық ғимараттарда жиі пайдаланылды. Соның ішінде Римдегі Марс Ультор ғибадатханасы, император Август б.з.д. I ғасырда салған. Ғибадатхананың күрделі Коринф капителдері рим сәулетінің ең керемет үлгілері саналады.

Коринф стилі пайда болды

Бұл капиталдың бастапқы ашылуы былай болды. Қорынт қаласында тұрмысқа шығатын жасқа келген, еркін туған қыз ауруға шалдығып қайтыс болды. Оны жерлегеннен кейін, оның күтімшісі, қыз тірі кезінде қуанған бірнеше шағын заттарды жинап, себетке салып, қабірге алып барды және оларды қабірдің үстіне қойды, сосын нәрселер ашық ауада ұзақ сақталуы үшін төбесін черепицамен жапты. Бұл себет сәйкес келіп, акант түбірінің үстіне қойылды. Акант түбірі, салмақтан басылған болса да, көктем келгенде ортасынан жапырақтар мен сабақтар шығарды. Сабақтар себеттің екі жағынан өсіп, черепицаның бұрыштарымен қысылып, салмағының әсерінен сыртқы жиектерінде иректелді. Осы кезде афиналықтар оның өнерінің шеберлігі мен нәзіктігі үшін "кататекситехнос" деп атаған Каллимах осы қабірдің жанынан өтіп бара жатып, оның айналасында жас жапырақтарымен өсіп жатқан себетті байқады. Бұл жаңа стиль мен форма оған ұнады, ол коринфтіктер үшін осы үлгіде бірнеше бағана салды, олардың симметриялық пропорцияларын анықтады және сол кезден бастап коринфтік ордердің аяқталған жұмыстарында сақталуға тиіс ережелерді белгіледі.

Хризелефантин мүсіндері

Каллимах хризелефантин мүсіндерін жасаудағы ерекше шеберлігімен танымал болды. Ежелгі грек жазушысы Плинийдің айтуынша, Каллимах мүсіндерінде піл сүйегі мен алтынды қолдануды бірінші болып дамытқан. Ол хризелефантин мүсіндерін ағаш немесе басқа материалдан жасалған негізге, одан кейін піл сүйегінің жұқа қабаттарымен және алтын жапырақтарымен жабыстырып жасаған. Бұл техника оған өте күрделі, егжей-тегжейлі және шынайы көрінетін мүсіндер жасауға мүмкіндік берді. Каллимахтың хризелефантин техникасын қолданғанына қосымша дәлелдер оның сақталған туындыларының фрагменттерінде табылады. Оның ең танымал туындыларының бірі – осы техникамен жасалған Афина Парфенос мүсіні болды.

Афина ғибадатханасы

Каллимах Афина Акрополінің Пропилеялары арқылы Афина Нике ғибадатханасының фризіндегі ("Афина, Жеңіс әкелуші") Нике мүсіндерін жасаған адам ретінде танылады. Шағын ғибадатхана Периклдің 429 жылы қайтыс болғанға дейін тапсырыс бергенімен, шамамен 427–410 жылдар аралығында салынды. Плиний оның Лакондық бишілерін еске алады. Оған жатқызылатын алты экстаздық Менаданың римдік көшірмелері сақталған. Каллимах Афинадағы Афина Парфенос мүсінінің құрылысында Фидийді қоса алған, тәжірибелі шеберлер тобының бір бөлігі болды. Мүсіннің биіктігі шамамен 11,50 метрге жетеді, ол піл сүйегі мен алтыннан жасалған, ал қасиетті әйелдің сандалдары мен жамылғысы сияқты бөлшектері таза алтыннан құйылған. Өкінішке орай, мүсін тарихтың жұмысынан жоғалып, ежелгі дереккөздердегі сипаттамалар мен бейнелерде ғана сақталды. Жоғарыда аталған туындылардың жабысқан жамылғылары Венера Генетрикс түрінің түпнұсқасын да оған жатқызуға себеп болды (оның жамылғылары да осылай жабысқан). Эрехтейонның ішкі бөлмесінде Паузанийдің «Грекия сипаттамасы» бойынша Каллимах ойлап тапқан асбест лихнисі деп аталатын ерекше алтын шам ілінген: асбесттен жасалған шыбық өртенбегендіктен, оны жылына бір рет маймен толтыру жеткілікті болды. Оның үстінде түтінді ұстап алатын қоладан жасалған пальма бұтағы ілінген. Б.з.д. V ғасырдың соңындағы Айгайдан табылған жазу Каллимахтың кейбір жұмыстарына және Архелайдың суретшілерді Македонияға шақырған кезеңіне байланысты болуы мүмкін.

Ежелгі дереккөздер

Паузаний, (I. xxvi.6–7); Витрувий (IV.1.9–10); Плиний Егде, «Табиғи тарих» XXXIV. xix.32); Хризелефантин мүсіні, (VI. xix.3–4); Афина Парфенос, (IX. xviii.6–7)