Кіріспе
Нервтер жиыны, парасимпатикалық ганглион. Кірпікшелік ганглион – көздің артқы орбитасында орналасқан парасимпатикалық ганглион. Оның диаметрі 1-2 мм, ал адамда шамамен 2500 нейрон болады. Ганглийде постганглионарлық парасимпатикалық нейрондар орналасқан. Бұл нейрондар қарайғыш бұлшық етін (шәкіртшені тарылтады) және линзаны дөңгелек ету үшін жиырылатын кірпікшелік бұлшық етін қамтамасыз етеді. Бұл бұлшықеттердің екеуі де ерікті емес, себебі олар автономды жүйке жүйесінің парасимпатикалық бөлімімен басқарылады. Кірпікшелік ганглион – бас сүйегіндегі төрт парасимпатикалық ганглийдің бірі. Қалғандары – жақ асты ганглионы, қанатталған-таңдаулы ганглион және құлақ ганглионы.
The ciliary ganglion is a parasympathetic ganglion located just behind the eye in the posterior orbit. It is 1–2 mm in diameter and in humans contains approximately 2,500 neurons. The ganglion contains postganglionic parasympathetic neurons. These neurons supply the pupillary sphincter muscle, which constricts the pupil, and the ciliary muscle which contracts to make the lens more convex. Both of these muscles are involuntary since they are controlled by the parasympathetic division of the autonomic nervous system. The ciliary ganglion is one of four parasympathetic ganglia of the head. The others are the submandibular ganglion, pterygopalatine ganglion, and otic ganglion.
Құрылымы
Силиарлық ганглионда кіл тамырлы бұлшық етті және қабатты сфинктерін қамтамасыз ететін постганглиондық парасимпатиялық нейрондар орналасқан. Кіл тамырлы бұлшық еттің өлшемі әлдеқайда үлкен болғандықтан, силиарлық ганглиондағы нейрондардың 95%-ы қабатты сфинктерге қарағанда оны иннервациялайды.
Тамырлар
Селтілік ганглионға аксонның үш түрі еніп келеді, бірақ тек преганглиондық парасимпатиялық аксондар ғана онда синапсқа түседі. Еніп келетін аксондар үш тамырға орналасқан, олар ганглионның артқы бетіне қосылады: сезім тамыры nasociliary жүйкеден тармақталып, ганглион арқылы өтеді, қысқа цилиарлық жүйкелердің бір бөлігін құрайды. Бұл сезім аксондары мүйіз қабығын, көздің қара денесін және көздің радужкасын қамтамасыз етеді. Симпатикалық тамыр ішкі каротидтік тордан басталады, ал жасуша денелері жоғарғы мойын ганглионында орналасқан. Аксондар ганглион арқылы өтіп, қысқа цилиарлық жүйкеге синапс жасамай, көзге кіреді. Симпатикалық тамырда көздің қан тамырларын симпатикалық түрде қамтамасыз ететін постганглиондық симпатикалық аксондар бар. Кейде олар соқыршық дилататоры бұлшық етін де қамтамасыз етеді, бірақ бұл аксондар көбінесе nasociliary жүйкеден ұзын цилиарлық жүйкелерге өтіп, содан кейін көзге кіреді. Парасимпатиялық тамыр көз қозғалтқыш жүйкенің төменгі бөлімінен тармақталады және Эдингер-Вестфаль ядросынан цилиарлық ганглионға дейін преганглиондық парасимпатиялық аксондарды жеткізеді. Гангльдің ішінде аксондар постганглиондық парасимпатиялық нейрондарға синапс қояды. Бұл нейрондар аксондарды қысқа цилиарлық жүйке арқылы цилиарлық бұлшық еттер мен шәкірт сфинктерін иннервациялайды.
The sensory root branches from the nasociliary nerve and travels through the ganglion forming part of the short ciliary nerves. These sensory axons supply the cornea, ciliary body and iris. The sympathetic root originates from the internal carotid plexus with cell bodies in the superior cervical ganglion. The axons pass through the ganglion and enter the eye without synapsing into the short ciliary nerves. The sympathetic root contains the postganglionic sympathetic axons that provide sympathetic supply to the blood vessels of the eye. Sometimes, they also supply the pupillary dilator muscle, however these axons usually travel from the nasociliary nerve to the long ciliary nerves to enter the eye. The parasympathetic root branches from the inferior division of the oculomotor nerve and carries the preganglionic parasympathetic axons from the Edinger Westphal nucleus to the ciliary ganglion. Within the ganglion the axons synapse onto the postganglionic parasympathetic neurons. These neurons project axons through the short ciliary nerves to innervate the ciliary muscle and pupillary sphincter muscle.
Қысқа қылқаншалы жүйкелер
Кірпік денесінің алдыңғы бетінен көздің сезімтал, постганглионарлық симпатикалық және постганглионарлық парасимпатикалық аксондарын қамтитын қысқа кірпік жүйкелері шығады.
Адиетоникалық көк көзше
Силиарлық ганглийдің аурулары "тоникалық оқушыны" тудырады, яғни жарыққа реакция бермейтін (тұрақты) және жақын көруге (бейімделуге) тырысқанда тым баяу және ұзақ жауап беретін оқушы. Ади оқушысы бар адам жақын жердегі нысанға назар аудартуға тырысқанда, оқушы (әдетте жылдам тарылатын) баяу тарылады. Жакын қарағанда, тарылған оқушы толық дөңгелек емес. Адам алыстағы нысанға (мысалы, бөлменің қарамағына) назар аударғанда, оқушы (әдетте бірден кеңейеді) бірнеше минут бойы тарылған күйде қалады, содан кейін баяу күтілетін өлшемге дейін кеңейеді. Тоникалық оқушылар жиі кездеседі – олар шамамен 500 адамның бірінде кездеседі. Анизокориясы бар адамда (бір оқушы екіншісінен үлкен) оқушы жарыққа реакция бермейтін (жарқын жарыққа ұшырағанда тарылмайтын) болса, көбінесе Ади синдромы – силиарлық ганглийдің себепсіз дегенерациясы болады.
Физиологиясы
Тоник оқушылардың ерекше мінез-құлқын алғаш рет 1979 жылы Ирен Ловенфелд түсіндірді. Цилиарлық ганглионда цилиарлық бұлшыққа бағытталған жүйке талшықтары, констрикторлық оқушыға бағытталған жүйке талшықтарынан әлдеқайда көп – шамамен жиырма есе көп. Цилиарлық бұлшық констрикторлық оқушыдан жиырма есе ірі. Осы байқауларға сүйене отырып, Ловенфелд тоник оқушының себебін түсіндірді. Ол цилиарлық ганглиондағы жүйке жасушаларының патологиялық зақымдалуын атап өтті, ол Ади оқушысының барлық жағдайында кездеседі. Оның сөздерімен:
«Ади оқушысында цилиарлық ганглиондағы жасушалардың 70% жұмыс істемейтінін және бірнеше ай ішінде бұл нейрондар қайта өсіп, екі ішкікөздік сфинктерді (цилиарлық бұлшық және ирис сфинктерін) қайтадан иннервациялайтынын айтайық. Ирис сфинктеріне бағытталған кейбір парасимпатиялық жарық реакциялы нейрондар цилиарлық бұлшықты иннервациялайды. Бірақ олардың саны сол үлкен бұлшықты қозғалтуға жеткіліксіз, сондықтан жарыққа реакцияда байқалатын өзгеріс болмайды. Керісінше, жағдай басқаша. Ирис сфинктеріне көптеген аккомодациялық нейрондар өседі, және олардың көпшілігі ирис сфинктері сияқты кішкентай бұлшықетті жиыруға қажет емес. Бұл дегеніміз, науқас жақын жердегі нысанға қараған сайын, цилиарлық бұлшыққа бағытталған иннервацияның бір бөлігі ириске таралып, оқушыны тарылтады. Ловенфелд теориясы қазіргі таңда кеңінен қабылдануда. Ол тоник оқушының ерекше белгілерін түсіндіреді:
(1) Оқушы жарыққа реакция бермейді. Жарық реакциясының бастапқы нейрондары жойылған. (2) Жақын көруге тырысқанда тоникалық тарылу. Цилиарлық бұлшыққа бағытталған жүйке талшықтарының бұрыс қайта өсуі, аккомодация кезінде оқушының аномальды, тоникалық жиырылуына себеп болады. (3) Сегменттік ирис тарылуы. Көзге үлкейтіп қарағанда, ирис жақын көруге тырысқанда біркелкі тарылмайтыны байқалады. Тек қайтадан иннервацияланған сегменттер ғана жиырылады, нәтижесінде оқушы контуры сәл бұрмаланған болады. (4) Денервациялық жоғары сезімталдық. Кез келген денервацияланған бұлшық сияқты, ирис өзінің қалыпты нейротрансмиттеріне (осы жағдайда ацетилхолинге) өте сезімтал болады. Пилокарпин сияқты холинергиялық заттардың өте әлсіз ерітінділері (қалыпты ириске әсер етпейтін) денервацияланған иристің жиырылуына себеп болады. Тоник оқушылар көбінесе Ади синдромынан туындайды, бірақ басқа аурулар цилиарлық ганглионды денервациялай алады. Перифериялық нейропатиялар (мысалы, диабетикалық нейропатия) кейде тоник оқушыларды тудырады. Герпес зостер вирусы цилиарлық ганглионға шабуыл жасайды. Көз шеңберіне келген жарақаттар қысқа цилиарлық жүйкелерге зиян келтіруі мүмкін. Цилиарлық ганглионды денервациялайтын кез келген фактор, жүйке талшықтарының бұрыс қайта өсуіне байланысты тоник оқушыны тудырады.
Ади синдромы
Ади синдромы – тонус тұрақтанған оқушы және терең сіңір рефлекстерінің жоқтығы. Ади синдромы – бұл силиарлық ганглийге және терең сіңір рефлексі доғаларына қатысқан омыртқа миы нейрондарына таңдамалы әсер ететін, салыстырмалы түрде жиі кездесетін, қаусіз, себебі белгісіз нейропатия. Ол көбінесе орта жаста дамиды, бірақ балаларда да кездесуі мүмкін. Ади синдромының бір түрі – Росс синдромы, тершеңдікке де әсер етеді. Ади синдромының бастапқы кезеңінде (силиарлық ганглий жасушалары жойылғанда, бірақ жаңарудан бұрын) оқушы тұрақты және кеңейген болады. Оқушының қабылдағышы паралич болады. Жақынға бейімделуге жауап болмайды – себебі кілкіл бұлшықтары да паралич болады. Аберрантты жүйке жаңаруымен оқушы тұрақты болып қалады, бірақ жақын көруге тырысқанда тартылады. Тартылу қалыптан тыс болады («тоникалық»). Ади синдромының соңғы кезеңінде оқушы кішірейеді (барлық оқушылар қартайғанда кішірейеді). Ол әлі де «тұрақты» болып қалады (жарыққа тартылмайды) және жақын көруге тырысқанда қалыптан тыс, тоникалық тартылуды көрсетуді жалғастырады.
Жарықпен жақын арадағы диссоциация
Нейрологиялық аурулардың кейбірінде көздің қарамағы жарыққа реакция бермейді, бірақ жайғасуға реакция береді. Бұл "жарық-жақын диссоциация" деп аталады. Ади синдромында кіл тамырлы ганглийге зақым келген кезде жарық-жақын диссоциация және тоникалық түрде кеңейген қарамақ (әдетте бір жақта) байқалады. Жарық-жақын диссоциацияның басқа себептері ми сабасының зақымдануымен байланысты, онда тоникалық қарамақ пайда болмайды. Ми сабасының жарық-жақын диссоциациясын тудыратын жағдайлар: Аргилл Робертсон қарамағы және Парина синдромы. Айрин Ловенфельд бұл айырмашылықты бірінші болып анықтаған физиолог деп саналады.