Автономдық жүйке жүйесінің парасимпатикалық бөлімі

Кіріспе

Автономды жүйке жүйесінің бөлімдері

Парасимпатикалық жүйке жүйесі (ПСНС) – автономды жүйке жүйесінің үш бөлімінің бірі, ал қалғандары симпатикалық жүйке жүйесі және ішек жүйке жүйесі. Ішек жүйке жүйесі кейде автономды жүйке жүйесінің бір бөлігі деп есептеледі, ал кейде тәуелсіз жүйе деп есептеледі. Автономды жүйке жүйесі ағзаның бейсана әрекеттерін реттеуге жауапты. Парасимпатикалық жүйе дене тыныштықта болғанда, әсіресе тамақтанғаннан кейін, жыныстық қоздырылу, сілекей шығару, жас шығару, зәр шығару, ас қорыту және ішек қызметі сияқты «тынығу және қорыту» немесе «тамақтану және көбейту» әрекеттерін күшейтеді. Оның әрекеті симпатикалық жүйке жүйесінің әрекетімен толықтырылатындықтан, соңғысы қашу-шабуыл реакциясымен байланысты әрекеттерді күшейтеді. Парасимпатикалық жүйке жүйесінің жүйке талшықтары орталық жүйке жүйесінен басталады. Нақтырақ айтқанда, бұл бас сүйек жүйкелері: көз қозғалтқыш жүйкесі, бет жүйкесі, тіл-жұтқыншақ жүйкесі және блуждағыш жүйке. Сакральды (S2–4) омыртқаның үш нерві, көбінесе таздық висцеральды нервтер деп аталады, парасимпатикалық нервтер ретінде де әрекет етеді. Орналасуына байланысты парасимпатикалық жүйе «краниосакральды шығу тегі» деп аталады, бұл симпатикалық жүйке жүйесінің «тораколюмбальды шығу тегінен» өзгеше.

Құрылымы

Парасимпатикалық жүйкелер – перифериялық жүйке жүйесінің (ПЖЖ) автономды немесе висцеральды тармақтары. Парасимпатиялық жүйкемен қамтамасыз ету үш негізгі аймақтан басталады: Бас сүйектегі белгілі бір бас сүйекті жүйкелер, атап айтқанда преганглиондық парасимпатиялық жүйкелер (CN III, CN VII, CN IX және CN X) әдетте орталық жүйке жүйесіндегі (ОЖЖ) нақты ядролардан шығып, төрт парасимпатиялық ганглияның бірінде – кірпікшелік, қанатталған-таңдаулық, құлақшелік немесе жақ асты ганглиясында синапс жасайды. Осы төрт ганглиядан парасимпатиялық жүйкелер үштік жүйкенің тармақтары (көз жүйкесі, жоғарғы жақ жүйкесі, төменгі жақ жүйкесі) арқылы мақсатты тіндерге жетеді. Вагус жүйкесі (CN X) бұл бас сүйек ганглияларына қатыспайды, себебі оның парасимпатиялық талшықтарының көп бөлігі кеуде және ішкі органдардағы (қосылқы, трахея, жүрек, өкпе) және ішкі органдардағы (асқазан, ұйқы безі, бауыр, бүйрек, жіңішке ішек және ірі ішектің шамамен жартысы) ганглияларға бағытталған. Вагустық иннервация ортаңғы және артқы ішек арасындағы біріктіруден бұрын, көлденең ішектің көкбауыр иілуінен кейін аяқталады. Т12–L1 омыртқа деңгейіндегі (омыртқа жоны L1–L2 деңгейінде конус медуллариспен аяқталады) жазық қабырғалық эфферентті преганглиондық нейрон денелері омыртқа бағанасынан S2–S4 омыртқалық жүйкелер арқылы сакральді тесіктерге аксондарын жібереді. Олардың аксондары ОЖЖ-ден автономды ганглияда синапс жасап, сыртқа шығады. Парасимпатиялық ганглиядағы преганглиондық нейрондардың синапсы иннервацияланатын органға жақын орналасады. Бұл симпатикалық жүйке жүйесінен өзгеше, онда пре- және постганглиондық эфферентті жүйкелер арасындағы синапстар көбінесе мақсатты органнан алыс орналасқан ганглияларда пайда болады. Симпатикалық жүйке жүйесі сияқты, эфферентті парасимпатиялық жүйке сигналдары ОЖЖ-ден екі нейроннан тұратын жүйе арқылы нысаналарына жеткізіледі. Бұл жолдың алғашқы нейроны преганглиондық немесе пресинаптикалық нейрон деп аталады. Оның денесі ОЖЖ-де орналасқан, ал аксоны әдетте дененің басқа жеріндегі постганглиондық нейронның дендриттерімен синапс жасауға дейін созылады. Пресинаптикалық парасимпатиялық нейрондардың аксондары көбінесе ұзын болады, ОЖЖ-ден мақсатты органына өте жақын немесе енген ганглияға дейін созылады. Соның салдарынан постсинаптикалық парасимпатиялық жүйке талшықтары өте қысқа болады. Окуломоторлық ПЖЖ талшықтары ОЖЖ-дегі Эдингер-Вестфаль ядросынан басталып, жоғарғы орбиталық саңылау арқылы өтіп, орбитаның (көздің) артында орналасқан кірпікшелік ганглияда синапс жасайды. Кірпікшелік ганглиядан постганглиондық парасимпатиялық талшықтар қысқа кірпікшелік жүйке талшықтары арқылы шығады, ол назоцилиарлық жүйкенің (тригеминальды жүйкенің (CN V1) офтальмологиялық тармағы) жалғасы болып табылады. Қысқа кірпікшелік жүйкелер кірпікшелік бұлшықетті (акомодацияға жауапты) және ирис сфинктерін (жарыққа немесе аккомодацияға жауап ретінде қарашықтың тарылуына жауапты) басқару үшін орбитаны иннервациялайды. Окуломоторлық жүйенің соматикалық және висцеральды қозғалтқыш деп аталатын екі бөлігі бар. Соматикалық қозғалтқыш көзді дәл қозғалыстармен қозғалтып, көзді нысанаға бекітеді. Висцеральді қозғалтқыш қарашықты тарылтады. Бет жүйкесінің парасимпатиялық бөлігі тіл асты және жақ асты сілекей бездерінің, жас безінің және мұрын қуысымен байланысты бездердің секрециясын басқарады. Преганглиондық талшықтар ОЖЖ-дегі жоғары сілекейлік ядрода пайда болып, орталық жүйке жүйесінен шыққаннан кейін бет жүйкесімен (кейбіреулер оны жеке бас сүйек жүйкесі деп санайды) аралық жүйке ретінде байланысады. Бет жүйкесінің генукуляциялық ганглионынан (жалпы сезімдік ганглион) кейін, бет жүйкесі екі бөлек парасимпатиялық жүйке шығарады: үлкен петрозальді жүйке және хорда тимпани. Үлкен петрозальді жүйке ортаңғы құлақ арқылы өтіп, ақырында терең петрозальді жүйкемен (симпатиялық талшықтар) бірігіп, птеригоидтық каналдың жүйкесін құрайды. Птеригоидтық каналдың парасимпатиялық талшықтары тригеминальды жүйкенің (CN V2) максиллярлық бөлімімен тығыз байланысты птеригопалатиндік ганглияда синапс жасайды. Птеригопалатиндік ганглиядан постганглиондық парасимпатиялық талшықтар бірнеше бағытта шығады. Бір тармақ CN V2-нің зигоматикалық бөлігімен шығып, жас безіне синапс жасағанға дейін жас жүйкесімен (CN V1-нің офтальмологиялық тармағы) бірігетін байланыс тармағы арқылы өтеді. Бұл жас безіне парасимпатиялық жүйкелер жас өндірісін реттейді. Птеригопалатиндік ганглиядан шығатын тармақтардың тағы бірі – жоғарғы және төменгі таңдаулық жүйкелер (CN V2 тармақтары), олардың ішінде үлкен және кішкентай таңдаулық жүйкелер бар. Үлкен таңдаулық парасимпатиялық жүйкелер қатаң таңдаудағы синапс жасайды және ондағы шырыш бездерін реттейді. Кішкентай таңдаулық жүйке жұмсақ таңдаудағы синапс жасайды және аз татымдық рецепторларды және шырыш бездерін басқарады. Птеригопалатиндік ганглиядан шығатын тағы бір тармақ – артқы, жоғарғы және төменгі бүйірлік мұрын жүйкелері және назопалатиндық жүйкелер (тригеминальды жүйкенің (CN V2) максиллярлық бөлімінің барлық тармақтары), мұрын шырыш қабығының бездеріне парасимпатиялық иннервацияны жеткізеді. Бет жүйкесінен шығатын екінші парасимпатиялық тармақ – хорда тимпани. Бұл жүйке жақ асты және тіл асты бездеріне секретомоторлық талшықтарды жеткізеді. Хорда тимпани ортаңғы құлақ арқылы өтіп, тіл жүйкесімен (тригеминальды жүйкенің төменгі жақ бөлімі, CN V3) бірігеді. Тіл жүйкесімен қосылғаннан кейін, преганглиондық талшықтар жақ асты ганглиясында синапс жасайды және тіл асты және жақ асты сілекей бездеріне постганглиондық талшықтарды жібереді. Жүздік жүйкеде (CN IX) құлақ безін иннервациялайтын парасимпатиялық талшықтар бар. Преганглиондық талшықтар CN IX-тан тімпан жүйкесі ретінде шығып, ортаңғы құлаққа дейін созылады, онда олар ортаңғы құлақтың медиалистігіндегі кохлеарлық шығыңқылықта тімпан торабын құрайды. Нервтердің тімпан торабы бірігіп, кішкентай петрозальді жүйкесін құрайды және құлақ тесігі арқылы өтіп, құлақшелік ганглиясында синапс жасайды. Құлақшелік ганглиядан постганглиондық парасимпатиялық талшықтар аурикулотемпоральді жүйкемен (тригеминальды жүйкенің төменгі жақ тармағы, CN V3) құлақ безіне барады.

The parasympathetic nerves are autonomic or visceral branches of the peripheral nervous system (PNS). Parasympathetic nerve supply arises through three primary areas:

Certain cranial nerves in the cranium, namely the preganglionic parasympathetic nerves (CN III, CN VII, CN IX and CN X) usually arise from specific nuclei in the central nervous system (CNS) and synapse at one of four parasympathetic ganglia: ciliary, pterygopalatine, otic, or submandibular. From these four ganglia the parasympathetic nerves complete their journey to target tissues via trigeminal branches (ophthalmic nerve, maxillary nerve, mandibular nerve). The vagus nerve (CN X) does not participate in these cranial ganglia as most of its parasympathetic fibers are destined for a broad array of ganglia on or near thoracic viscera (esophagus, trachea, heart, lungs) and abdominal viscera (stomach, pancreas, liver, kidneys, small intestine, and about half of the large intestine). The vagus innervation ends at the junction between the midgut and hindgut, just before the splenic flexure of the transverse colon. The pelvic splanchnic efferent preganglionic nerve cell bodies reside in the lateral gray horn of the spinal cord at the T12–L1 vertebral levels (the spinal cord terminates at the L1–L2 vertebrae with the conus medullaris), and their axons exit the vertebral column as S2–S4 spinal nerves through the sacral foramina. Their axons continue away from the CNS to synapse at an autonomic ganglion. The parasympathetic ganglion where these preganglionic neurons synapse will be close to the organ of innervation. This differs from the sympathetic nervous system, where synapses between pre and post ganglionic efferent nerves in general occur at ganglia that are farther away from the target organ. As in the sympathetic nervous system, efferent parasympathetic nerve signals are carried from the central nervous system to their targets by a system of two neurons. The first neuron in this pathway is referred to as the preganglionic or presynaptic neuron. Its cell body sits in the central nervous system and its axon usually extends to synapse with the dendrites of a postganglionic neuron somewhere else in the body. The axons of presynaptic parasympathetic neurons are usually long, extending from the CNS into a ganglion that is either very close to or embedded in their target organ. As a result, the postsynaptic parasympathetic nerve fibers are very short. The oculomotor PNS fibers originate in the Edinger Westphal nucleus in the central nervous system and travel through the superior orbital fissure to synapse in the ciliary ganglion located just behind the orbit (eye). From the ciliary ganglion the postganglionic parasympathetic fibers leave via short ciliary nerve fibers, a continuation of the nasociliary nerve (a branch of ophthalmic division of the trigeminal nerve (CN V1)). The short ciliary nerves innervate the orbit to control the ciliary muscle (responsible for accommodation) and the iris sphincter muscle, which is responsible for miosis or constriction of the pupil (in response to light or accommodation). There are two motors that are part of the oculomotor nerve known as the somatic motor and visceral motor. The somatic motor is responsible for moving the eye in precise motions and for keeping the eye fixated on an object. The visceral motor helps constrict the pupil. The parasympathetic aspect of the facial nerve controls secretion of the sublingual and submandibular salivary glands, the lacrimal gland, and the glands associated with the nasal cavity. The preganglionic fibers originate within the CNS in the superior salivatory nucleus and leave as the intermediate nerve (which some consider a separate cranial nerve altogether) to connect with the facial nerve just distal (further out) to it surfacing the central nervous system. Just after the facial nerve geniculate ganglion (general sensory ganglion) in the temporal bone, the facial nerve gives off two separate parasympathetic nerves. The first is the greater petrosal nerve and the second is the chorda tympani. The greater petrosal nerve travels through the middle ear and eventually combines with the deep petrosal nerve (sympathetic fibers) to form the nerve of the pterygoid canal. The parasympathetic fibers of the nerve of the pterygoid canal synapse at the pterygopalatine ganglion, which is closely associated with the maxillary division of the trigeminal nerve (CN V2). The postganglionic parasympathetic fibers leave the pterygopalatine ganglion in several directions. One division leaves on the zygomatic division of CN V2 and travels on a communicating branch to unite with the lacrimal nerve (branch of the ophthalmic nerve of CN V1) before synapsing at the lacrimal gland. These parasympathetic to the lacrimal gland control tear production. A separate group of parasympathetic leaving from the pterygopalatine ganglion are the descending palatine nerves (CN V2 branch), which include the greater and lesser palatine nerves. The greater palatine parasympathetic synapse on the hard palate and regulate mucus glands located there. The lesser palatine nerve synapses at the soft palate and controls sparse taste receptors and mucus glands. Yet another set of divisions from the pterygopalatine ganglion are the posterior, superior, and inferior lateral nasal nerves; and the nasopalatine nerves (all branches of CN V2, maxillary division of the trigeminal nerve) that bring parasympathetic innervation to glands of the nasal mucosa. The second parasympathetic branch that leaves the facial nerve is the chorda tympani. This nerve carries secretomotor fibers to the submandibular and sublingual glands. The chorda tympani travels through the middle ear and attaches to the lingual nerve (mandibular division of trigeminal, CN V3). After joining the lingual nerve, the preganglionic fibers synapse at the submandibular ganglion and send postganglionic fibers to the sublingual and submandibular salivary glands. The glossopharyngeal nerve has parasympathetic fibers that innervate the parotid salivary gland. The preganglionic fibers depart CN IX as the tympanic nerve and continue to the middle ear where they make up a tympanic plexus on the cochlear promontory of the mesotympanum. The tympanic plexus of nerves rejoin and form the lesser petrosal nerve and exit through the foramen ovale to synapse at the otic ganglion. From the otic ganglion postganglionic parasympathetic fibers travel with the auriculotemporal nerve (mandibular branch of trigeminal, CN V3) to the parotid salivary gland.

Ауыртпа жүйке

Вагус жүйкесі, латын тіліндегі vagus сөзінен (өйткені жүйке өте кең ауқымдағы тіндерді басқарады – латын тілінде vagus сөзінің мағынасы "саяхаттаушы") аталған, дорсальды вагус ядросы мен CNS-дегі ядролық түйіннен бастау алатын парасимпатиялық функцияларды атқарады. Вагус жүйкесі бас сүйегінің ерекше парасимпатиялық жүйкесі болып табылады, себебі ол мақсатты тіндерге жету үшін үштік жүйкеге қосылмайды. Тағы бір ерекшелігі – вагустың С1 омыртқа деңгейінде оған байланысты автономды ганглийі бар. Вагус бас сүйегіне парасимпатиялық әсер ете алмайды. Вагус жүйкесінің көкірек және құрсақ қуыстарындағы кең таралғандығына байланысты оны нақты анықтау қиын, сондықтан оның негізгі үлесін қарастырамыз. Вагус жүйкесінен көкірекке кіргенде бірнеше парасимпатиялық жүйкелер бөлінеді. Олардың бірі – қайталанатын көмекей жүйкесі, ол төменгі көмекей жүйкесіне айналады. Сол жақ вагус жүйкесінен бөлінген қайталанатын көмекей жүйкесі аортаны айналып, қайтадан көмекейге және проксимальды өңешге жетеді, ал оң жақ вагус жүйкесінен бөлінген қайталанатын көмекей жүйкесі оң жақ субклавиан артериясын айналып, сол жақтағы әріптесімен бірдей жерге жетеді. Бұл екі түрлі жолдың себебі – қан айналымы жүйесінің эмбриологиялық дамуы. Әр қайталанатын көмекей жүйкесі трахея мен өңешті олармен байланысты бездерді (және ПН емес басқа талшықтарды) қамтитын парасимпатиялық секретомоторлық иннервациямен қамтамасыз етеді. Вагус жүйкесінен көкірекке кіргенде бөлінетін тағы бір жүйке – жүрек жүйкелері. Бұл жүрек жүйкелері жүрек және өкпе айналасында жүрек және өкпелік плекстерді құрайды. Негізгі вагус жүйкелері көкірек қуысымен әрі қарай өте бергенде, өңеш және симпатикалық жүйкелермен тығыз байланысады, симпатикалық түбірлерден өңештік плексус құрайды. Бұл өте тиімді, себебі вагус жүйкесінің осы жерден бастап негізгі қызметі – ішек тегіс бұлшықеттерін және бездерін басқару болады. Өңештік плексус ішке өңештік апертура арқылы кіргенде алдыңғы және артқы вагус түбірлері пайда болады. Вагус түбірлері содан кейін аорта маңындағы симпатикалық ганглиймен қосылып, құрсақ қуысы бойындағы қан тамырларымен және симпатикалық жүйкелермен таралады. Құрсақ қуысындағы парасимпатиялық жүйкелердің әсеріне ұйғарылатын мүшелерге бүйрек үсті безі, бүйректер, бауыр, өт қабы, асқазан және ішек түтігі жатады. Вагус жүйкесінің парасимпатиялық үлесі ішек түтігі бойымен орта ішек соңына дейін жалғасады. Орта ішек көлдентас ішек бойымен екі үшін бір бөлігінде, көкпектік иілімге жақын жерде аяқталады.

The vagus nerve, named after the Latin word vagus (because the nerve controls such a broad range of target tissues – vagus in Latin literally means "wandering"), has parasympathetic functions that originate in the dorsal nucleus of the vagus nerve and the nucleus ambiguus in the CNS. The vagus nerve is an unusual cranial parasympathetic in that it does not join the trigeminal nerve in order to get to its target tissues. Another peculiarity is that the vagus has an autonomic ganglion associated with it at approximately the level of C1 vertebra. The vagus gives no parasympathetic to the cranium. The vagus nerve is hard to track definitively due to its ubiquitous nature in the thorax and abdomen so the major contributions will be discussed. Several parasympathetic nerves come off the vagus nerve as it enters the thorax. One nerve is the recurrent laryngeal nerve, which becomes the inferior laryngeal nerve. From the left vagus nerve the recurrent laryngeal nerve hooks around the aorta to travel back up to the larynx and proximal esophagus while, from the right vagus nerve, the recurrent laryngeal nerve hooks around the right subclavian artery to travel back up to the same location as its counterpart. These different paths are a direct result of embryological development of the circulatory system. Each recurrent laryngeal nerve supplies the trachea and the esophagus with parasympathetic secretomotor innervation for glands associated with them (and other fibers that are not PN). Another nerve that comes off the vagus nerves approximately at the level of entering the thorax are the cardiac nerves. These cardiac nerves go on to form cardiac and pulmonary plexuses around the heart and lungs. As the main vagus nerves continue into the thorax they become intimately linked with the esophagus and sympathetic nerves from the sympathetic trunks to form the esophageal plexus. This is very efficient as the major function of the vagus nerve from there on will be control of the gut smooth muscles and glands. As the esophageal plexus enter the abdomen through the esophageal hiatus anterior and posterior vagus trunks form. The vagus trunks then join with preaortic sympathetic ganglion around the aorta to disperse with the blood vessels and sympathetic nerves throughout the abdomen. The extent of the parasympathetic in the abdomen include the pancreas, kidneys, liver, gall bladder, stomach and gut tube. The vagus contribution of parasympathetic continues down the gut tube until the end of the midgut. The midgut ends two thirds of the way across the transverse colon near the splenic flexure.

Жамбас белдікті жүйкелері

S2–4 белдік-қабырғалық жүйкелер жамбас ішкі органдарын иннервациялау үшін бірігіп жұмыс істейді. Бас сүйегіндегіден айырмашылығы, онда бір парасимпатикалық жүйке бір нақты тінді немесе аймақты бақылайды, көбінесе жамбас-спланхниктерінің әрқайсысы мақсатты тіндерге таралуға дейін бір немесе бірнеше плексус арқылы өтеді, жамбас ішкі органдарына талшықтар жібереді. Бұл плексустар аралас автономды жүйке талшықтарынан (парасимпатикалық және симпатикалық) тұрады және бұлқындық, простаталық, тік ішек, жатыр-қынды және төменгі ішек-қарындық плексустарды қамтиды. Нерв жолындағы преганглиондық нейрондар бас сүйегіндегідей ганглийде емес, олар иннервациялайтын тіндердің немесе органдардың қабырғаларында синапс жасайды. Талшықтардың жолдары әртүрлі, және әр адамның жамбастағы автономды жүйке жүйесі ерекше. Парасимпатикалық жүйке жолының бақылауындағы жамбас ішкі органдарына несеп қуығы, зәр жолдары, зәр шығару сфинктері, тік ішек сфинктері, жатыр, простата, бездер, қын және ер мүшесі кіреді. Есте болмайынша, парасимпатикалық жүйке зәр жолдары мен ішектердің перистальтикалық қозғалысын тудырады, бүйректерден зәрді несеп қуығына, ал тамақты ішек жолы бойымен жылжытады және қажет болған жағдайда несеп шығаруға немесе дефекацияға көмектеседі. Парасимпатикалық жүйенің стимуляциясы несеп қуығының қабырғасы (детрузор бұлшық еті) жирылуына және бір мезгілде несеп қуығы мен зәр жолы арасындағы ішкі сфинктер бұлшық етінің босаңсуына әкеледі, бұл несеп қуығының босауына мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ішкі тік ішек сфинктерінің парасимпатикалық стимуляциясы дефекацияға мүмкіндік беру үшін бұл бұлшықетті босатады. Бұл процестерге басқа қаңқа бұлшықеттері де қатысады, бірақ парасимпатикалық жүйке континенттілік пен ішек ұстауға үлкен үлес қосады. 2016 жылы жарияланған зерттеу барлық сакральдық автономды шығыс симпатикалық болуы мүмкін екенін ұсынады, бұл тік ішек, несеп қуығы және репродуктивті органдар симпатикалық жүйке жүйесімен ғана иннервацияланатынын көрсетеді. Бұл ұсыныс егеуқырда симпатикалық және парасимпатикалық нейрондарды ажырататын 15 фенотиптік және онтогенетикалық факторларды егжей-тегжейлі талдауға негізделген. Егер хабарланған нәтижелер басқа сүтқоректілерге де қатысты болса, бұл перспектива автономды жүйке жүйесінің қарапайым, екі бөліктен тұратын архитектурасын ұсынады, онда парасимпатикалық жүйке жүйесі бас миы жүйкелерінен ғана, ал симпатикалық жүйке жүйесі кеудеден сакральды омыртқа жүйкелерінен кіріс алады.

The pelvic splanchnic nerves, S2–4, work in tandem to innervate the pelvic viscera. Unlike in the cranium, where one parasympathetic is in charge of one particular tissue or region, for the most part the pelvic splanchnics each contribute fibers to pelvic viscera by traveling to one or more plexuses before being dispersed to the target tissue. These plexuses are composed of mixed autonomic nerve fibers (parasympathetic and sympathetic) and include the vesical, prostatic, rectal, uterovaginal, and inferior hypogastric plexuses. The preganglionic neurons in the pathway do not synapse in a ganglion as in the cranium but rather in the walls of the tissues or organs that they innervate. The fiber paths are variable and each individual's autonomic nervous system in the pelvis is unique. The visceral tissues in the pelvis that the parasympathetic nerve pathway controls include those of the urinary bladder, ureters, urinary sphincter, anal sphincter, uterus, prostate, glands, vagina, and penis. Unconsciously, the parasympathetic will cause peristaltic movements of the ureters and intestines, moving urine from the kidneys into the bladder and food down the intestinal tract and, upon necessity, the parasympathetic will assist in excreting urine from the bladder or defecation. Stimulation of the parasympathetic will cause the detrusor muscle (urinary bladder wall) to contract and simultaneously relax the internal sphincter muscle between the bladder and the urethra, allowing the bladder to void. Also, parasympathetic stimulation of the internal anal sphincter will relax this muscle to allow defecation. There are other skeletal muscles involved with these processes but the parasympathetic plays a huge role in continence and bowel retention. A study published in 2016, suggests that all sacral autonomic output may be sympathetic; indicating that the rectum, bladder and reproductive organs may only be innervated by the sympathetic nervous system. This suggestion is based on detailed analysis of 15 phenotypic and ontogenetic factors differentiating sympathetic from parasympathetic neurons in the mouse. Assuming that the reported findings most likely applies to other mammals as well, this perspective suggests a simplified, bipartite architecture of the autonomic nervous system, in which the parasympathetic nervous system receives input from cranial nerves exclusively and the sympathetic nervous system from thoracic to sacral spinal nerves.

Сезімталдық

Аутономдық жүйке жүйесінің сезімтал талшықтары, дене ішкі мүшелерінен сезімдік ақпаратты орталық жүйке жүйесіне жеткізетін, эфференттік талшықтардағыдай парасимпатикалық және симпатикалық талшықтарға бөлінбейді. Оның орнына, автономдық сезімдік ақпарат жалпы висцеральді афференттік талшықтар арқылы жүргізіледі. Жалпы висцеральді афференттік сезімдер көбінесе орталық жүйке жүйесіне жіберілетін қуыс органдар мен бездерден туындайтын санасыз висцеральді моторлық рефлекстік сезімдер болып табылады. Көбінесе рефлекстік доғалар байқалмайды, бірақ кейбір жағдайларда олар орталық жүйке жүйесіне маскировкаланған ауырсыну сезімін жіберуі мүмкін. Перитонеальді қуыс қабынып немесе ішек кенеттен кеңейген жағдайда, дене афференттік ауырсыну стимулын соматикалық деп қабылдайды. Бұл ауырсыну көбінесе локализацияланбайды. Ауырсыну әдетте висцеральді афференттік синапстың орналасқан омыртқа нерві деңгейіндегі дерматомаларға беріледі.

Қан тамырларына әсері

Жүрек соғуы негізінен жүректің ішкі ырғақ жасаушы қызметімен реттеледі. Сау жүректе негізгі ырғақ жасаушы – атриум мен вена кава шекарасында орналасқан жасушалар жиынтығы, ол синоатриалды түйін деп аталады. Жүрек жасушалары сыртқы тітіркендірудің қажеті болмастан электрлік белсенділік тудыра алады. Осының нәтижесінде түйін жасушалары өздігінен электрлік белсенділік тудырады, ол кейіннен жүрек бойына таралып, жүрек соғуының тұрақты болуын қамтамасыз етеді. Сыртқы стимулдар болмаған жағдайда, синоатриалды ырғақ жүрек соғуының минутына 60-100 рет (бпм) аралығында болуын сақтап тұруға көмектеседі. Сонымен қатар, автономды нерв жүйесінің екі тармағы бірімен-бірі үйлесімде жұмыс істейді, жүрек соғуын жеделдетіп немесе баяулатып отырады. Осы ретте, вагус нерві синоатриалды түйінге әсер етіп, оның өткізгіштігін баяулатып, вагус тонусын белсенді түрде реттейді. Бұл модуляция нейротрансмиттер ацетилхолин арқылы және жүрек жасушаларының иондық токтері мен кальцийінің өзгеруі арқылы жүзеге асырылады. Вагус нерві жүрек соғуын реттеуде маңызды рөл атқарады, синоатриалды түйіннің жауап беруін модуляциялау арқылы. Вагус тонусын вагус тонусының өзгеруіне байланысты жүрек соғуының модуляциясын зерттеу арқылы анықтауға болады. Жалпы алғанда, жоғары вагус тонусы (демек, вагус әрекетінің күшеюі) жүрек соғуының баяулауымен және айнымалылығымен байланысты. Парасимпатикалық нерв жүйесінің тамырлар мен жүрек қызметін бақылау механизмінің бірі – тыныс алу синустық аритмиясы (ТСА). ТСА – тыныс алу жиілігімен сәйкес жүрек соғуының физиологиялық және ырғақты өзгеруі, яғни дем алу кезінде жүрек соғуының жеделдеуі және дем шығару кезінде баяулауы.

Жыныстық қатынас

Парасимпатиялық жүйке жүйесінің тағы бір қызметі – жыныстық белсенділікте қатысуы. Еркектерде, простаталық тораптың үңгірлі жүйкелері пенистің спираль тәрізді гелициндік артерияларының талшықты трабекулаларындағы тегіс бұлшық еттерін босаңсытады, соның нәтижесінде қан екі үңгірлі денеге және пенистің қоңыржай денесіне толып, оны жыныстық белсенділікке дайындалу үшін қатаңдатады. Сперма шығарылған кезде симпатикалық жүйкелер қатысып, семіздік түтікшесінің перистальтикасын және ішкі несеп жолы сфинктерінің жабылуын қамтамасыз етеді, бұл сперманың несеп қуығына енуіне кедерес жасайды. Сонымен қатар, парасимпатикалық жүйкелер несеп жолы бұлшық еттерінің перистальтикасын күшейтеді, ал крумқамыр жүйкесі (қаңқа бұлшық еттері ПН арқылы емес) бұлшық еттердің жирылуын тудырады, нәтижесінде сперма күшпен шығарылады. Жыныстық белсенділік тоқтаған кезде пенис қайтадан жұмсарады. Әйелдерде еркектерге ұқсас, бірақ азырақ эректильді тіндер бар, олар жыныстық қызығуды күшейтуде маңызды рөл атқарады. Парасимпатиялық жүйкелер әйелдерде секреция бөлінуіне себеп болады, бұл үйкелісті азайтады. Сондай-ақ, әйелдерде парасимпатикалық жүйкелер түйіншелерді иннервациялайды, бұл перистальтикалық жиырылуларға және жұмыртқа клеткасының жатырға имплантация үшін қозғалысына көмектеседі. Әйелдердің жыныс жолдарынан бөлінетін секрециялар сперматозоидтардың қозғалысына көмектеседі. Парасимпатиялық (және симпатикалық жүйкелер де аз дәрежеде) көбею процесінде маңызды рөл атқарады. Ацетилхолин екі түрлі рецепторға – мускариндік және никотиндік холинергиялық рецепторларға әсер етеді. Көбінесе сигнал беру екі сатыдан өтеді: стимуляцияланған кезде алдынғы ганглий нейроны ганглийде ацетилхолин бөліп шығарады, ол кейінгі ганглий нейрондарының никотиндік рецепторларына әсер етеді. Кейіннен кейінгі ганглий нейроны ацетилхолин бөліп, мақсатты органның мускариндік рецепторларын стимуляциялайды.

Никотин рецепторларының түрлері

Омыртқалы жануарларда никотин рецепторлары негізгі экспрессия орындарына сәйкес екі типке бөлінеді: соматикалық моторлық нейрондарда басым түрде кездесетін бұлшықет типтес никотин рецепторлары (N1); және автономды жүйке жүйесінде басым түрде кездесетін нейрондық типтес никотин рецепторлары (N2).

Симпатикалық жүйке жүйесімен байланысы

Симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдер әдетте бір-біріне қарсы жұмыс істейді. Симпатикалық бөлім көбінесе жылдам жауап қажеттіліктерінде жұмыс істейді. Парасимпатикалық бөлім дереу реакция талап етпейтін әрекеттермен айналысады. Парасимпатиялық жүйке жүйесінің функцияларын есте сақтауға көмектесетін мнемоникалық есім – SSLUDD (сексуалдық қоздырылу, сілекей шығару, жас шығару, зәр шығару, ас қорыту және ішек тазалау).

Тарих

"Парасимпатикалық жүйке жүйесі" терминологиясын Джон Ньюпорт Лэнгли 1921 жылы енгізді. Ол ПСНС-ті автономды жүйке жүйесінің екінші бөлігі ретінде алғаш рет ұсынды.