Кіріспе
Жүйке жүйесінің бөлігі, ми мен жұлынды қоспағанда, перифериялық жүйке жүйесі (ПЖЖ) – екі жақты жануарлардың жүйке жүйесін құрайтын екі компоненттің бірі, екіншісі – орталық жүйке жүйесі (ОЖЖ). ПЖЖ жүйкелер мен ганглиялардан тұрады, олар ми мен жұлыннан тыс орналасқан. ПЖЖ-ның негізгі функциясы – ОЖЖ-ны аяқ-қолдар мен мүшелерге қосу, яғни ми мен жұлын мен дененің қалған бөлігі арасында релелік байланыс жасау. ОЖЖ-дан айырмашылығы, ПЖЖ омыртқа бағаны мен бас сүйегімен, сондай-ақ қан-мұзбағдай тосқауылымен қорғалмайды, бұл оны зиянды заттарға сезімтал етеді. Перифериялық жүйке жүйесін соматикалық жүйке жүйесі мен висцеральды жүйке жүйесіне бөлуге болады. Олардың әрқайсысының сенсорлық және моторлық бөлімдері бар. Висцеральды моторлық бөлімі автономды жүйке жүйесі деп аталады. Соматикалық жүйке жүйесінде, иіс жүйкесі мен эпителий және көру жүйкесі (бас жүйкесі II) – торлы қабықпен бірге, даму тегіне байланысты орталық жүйке жүйесінің бөлігі саналады, сондықтан олар ПЖЖ-ның құрамына кірмейді. Екінші бас жүйкесі – нағыз перифериялық жүйке емес, ол диэнцефалонның бір бөлігі. Бас жүйке ганглиялары, барлық ганглиялар сияқты, ПЖЖ-ның бір бөлігі болып табылады. Автономды жүйке жүйесі тегіс бұлшықеттер мен бездерді еріксіз басқарады. ОЖЖ мен мүшелердің байланысы жүйенің екі түрлі функционалдық күйде болуына мүмкіндік береді: симпатикалық және парасимпатикалық.
The peripheral nervous system (PNS) is one of two components that make up the nervous system of bilateral animals, with the other part being the central nervous system (CNS). The PNS consists of nerves and ganglia, which lie outside the brain and the spinal cord. The main function of the PNS is to connect the CNS to the limbs and organs, essentially serving as a relay between the brain and spinal cord and the rest of the body. Unlike the CNS, the PNS is not protected by the vertebral column and skull, or by the blood–brain barrier, which leaves it exposed to toxins. The peripheral nervous system can be divided into the somatic nervous system and the visceral nervous system. Each of these have a sensory and a motor division. The visceral motor division is known as the autonomic nervous system. In the somatic nervous system, the cranial nerves are part of the PNS with the exceptions of the olfactory nerve and epithelia and the optic nerve (cranial nerve II) along with the retina, which are considered parts of the central nervous system based on developmental origin. The second cranial nerve is not a true peripheral nerve but a tract of the diencephalon. Cranial nerve ganglia, as with all ganglia, are part of the PNS. The autonomic nervous system exerts involuntary control over smooth muscle and glands. The connection between CNS and organs allows the system to be in two different functional states: sympathetic and parasympathetic.
Құрылымы
Шеткі жүйке жүйесі соматикалық жүйке жүйесіне және автономды жүйке жүйесіне бөлінеді. Соматикалық жүйке жүйесі ерікті бақылауда болады және мидан бұлшықеттер сияқты органдарға сигналдар жібереді. Сезімтал жүйке жүйесі соматикалық жүйке жүйесінің бір бөлігі болып табылады және дәм мен ұстау сезімдерінен (нақты ұстау және жалпы ұстауды қоса) жұлынға және миға сигналдар жібереді. Автономды жүйке жүйесі – бұл «өздігінен реттелетін» жүйе, ол жүрек соғу жиілігі немесе ас қорыту жүйесінің жұмысы сияқты ерікті бақылаудан тыс органдардың жұмысына әсер етеді.
Соматикалық жүйке жүйесі
Соматикалық жүйке жүйесі сезімтал жүйке жүйесі мен соматосенсорлық жүйені қамтиды және сезімтал жүйкелерден, соматикалық жүйкелерден және екі функцияны атқаратын көптеген жүйкелерден тұрады. Бас және мойын аймағында, бас миының жүйкелері соматосенсорлық деректерді тасымалдайды. Он екі бас миының жүйкесі бар, олардың оны ми сабасынан шығады және негізінен бас анатомиялық құрылымдарының функцияларын басқарады, бірақ кейбір ерекшеліктері бар. Бір ерекше бас миының жүйкесі – бұл кеуде және ішкі органдардан сезімдік ақпаратты қабылдайтын бұйра жүйкесі. Тағы бір ерекше бас миының жүйкесі – бұл қосымша жүйке, ол тек баста орналаспаған стерноклеидомастоид және трапеция бұлшықеттерін иннервациялауға жауапты. Денедегі қалған бөлік үшін, омыртқа жүйкелері соматосенсорлық ақпарат үшін жауапты. Олар жұлыннан шығады. Көбінесе олар бір-бірімен байланысқан жүйке тамырларының торы (“плексус”) түрінде пайда болады, олар бірігіп бір жүйке құрайды. Бұл жүйкелер дененің қалған бөлігінің жұмысын реттейді. Адамда 31 жұп омыртқа жүйкесі бар: 8 мойын, 12 кеуде, 5 бел, 5 сакраль және 1 құйрықше. Бұл жүйке тамырлары олармен жақын орналасқан омыртқалардың атымен аталады. Мойын аймағында омыртқа жүйке тамырлары сәйкес омыртқалардың үстінен шығады (яғни, бас сүйегі мен 1-ші мойын омыртқасы арасындағы жүйке тамыры омыртқа жүйкесі C1 деп аталады). Кеуде аймағынан құйрықше аймағына дейін омыртқа жүйке тамырлары сәйкес омыртқалардың астынан шығады. Бұл әдіс C7 мен T1 арасындағы омыртқа жүйке тамырын атағанда қиындық тудырады (сондықтан ол омыртқа жүйке тамыры C8 деп аталады). Бел және сакраль аймақтарында омыртқа жүйке тамырлары қатты қабықшаның (дуралық қап) ішінде өтеді және L2 деңгейінен төмен ат құйрығы (cauda equina) түрінде жүреді.
Мойын омыртқасының жүйкелері (C1C4)
Алғашқы 4 мойын омыртқасының жүйкелері, С1-ден С4-ке дейін, мойын және бас арқасын қызметкерлік ететін әртүрлі жүйкелерді жасау үшін бөлініп, қайта біріктіріледі. С1 омыртқалық жүйке – бұл бас түбі жүйкесі, ол бас сүйектің негізіндегі бұлшық еттерге моторлық иннервацияны қамтамасыз етеді. С2 және С3 мойынның көптеген жүйкелерін құрайды, сонымен қатар сезімдік және моторлық бақылауды қамтамасыз етеді. Бұларға үлкен омыртқалық жүйке, ол бастың арқалық бөлігіне сезім береді, кіші омыртқалық жүйке, ол құлақтардың артындағы аймаққа сезім береді, үлкен құлақ жүйкесі және кіші құлақ жүйкесі кіреді. Френикалық жүйке – біздің тірі қалуымыз үшін өте маңызды жүйке, ол С3, С4 және С5 жүйке тамырларынан шығады. Ол көкірек диафрагмасын қамтамасыз етеді, осылайша тыныс алуға мүмкіндік береді. Егер омыртқа миы С3 деңгейінен жоғары зақымданса, онда өзіндік тыныс алу мүмкін емес.
Бракхиалды тітіркендіргіш (C5T1)
Соңғы төрт мойын омыртқасы жүйкелері, С5-тен С8-ге дейін, және бірінші көкірек омыртқасы жүйкесі, Т1, бірігіп, қолдық торап немесе плексус брахиалис құрайды – бұл өте күрделі, тарамдалған, бірігіп, қайта бірігіп, жоғарғы қол мен жоғарғы арқаға қызмет ететін жүйкелерді құрайтын жүйкелердің жиынтығы. Қолдық торап шатасқандай көрінсе де, ол өте жақсы ұйымдасқан және болжамды, адамдар арасында айтарлықтай өзгешеліктер кездеспейді. Қолдық тораптың зақымдануы туралы қараңыз.
Автономды жүйке жүйесі
Автономды жүйке жүйесі (АЖЖ) физиологиялық функцияларды реттеу үшін қанағаттандырылмайтын жауаптарды басқарады. Орталық жүйке жүйесінің миы мен омыртқа миы, тегіс бұлшық еттері бар жүрек, несеп көпіршігі және басқа да жүрек-қан тамырлары, экзокриндік және эндокриндік жүйелерге қатысты мүшелермен ганглиондық нейрондар арқылы байланысады. Бұл жүйе тек ас қорыту жолының бойында орналасқан және симпатикалық немесе парасимпатикалық тармақтардан түсетін сигналдарсыз жергілікті басқаруға мүмкіндік береді, бірақ сондай-ақ организмнің қалған бөлігінен сигналдарды қабылдап, оларға жауап бере алады. Кеміршек жүйесі асқазан-ішек жүйесімен байланысты әртүрлі функциялар үшін жауапты.
Ауру
Шеткі жүйке жүйесінің аурулары бір немесе бірнеше жүйкеге тән болуы мүмкін немесе жүйке жүйесінің барлығына әсер етуі мүмкін. Кез келген шеткі жүйке немесе жүйке тамыры зақымдануы мүмкін, мұндай жағдай мононевропатия деп аталады. Мұндай зақымданулар жарақат немесе травма, немесе қысылу салдарынан туындауы мүмкін. Жүйкелердің қысылуы ісік немесе жарақаттан болуы мүмкін. Сонымен қатар, егер жүйке белгілі бір өлшемдегі кеңістікте орналасса, басқа компоненттердің көлемі ұлғайғанда ол қысылып қалуы мүмкін, мысалы, карпальді туннель синдромы және тарсальді туннель синдромы. Карпальді туннель синдромының ең көп кездесетін белгілері – бас бармақ, көрсеткіш және ортаңғы саусақтың ауыруы мен шаншуы. Перифериялық нейропатияда бір немесе бірнеше жүйкенің функциясы түрлі себептерден зақымдануы мүмкін. Токсикалық зақымдану диабет (диабетикалық нейропатия), алкоголь, ауыр металдар немесе басқа уыттар, кейбір инфекциялар, амилоидоз және саркоидоз сияқты аутоиммундық және қабыну процестерінен туындауы мүмкін. Перифериялық нейропатия шеткі бөліктерден басталып, жоғары қарай баяу прогрессирлейтін «қолғап және шұлық» үлгісінде сезімнің жоғалуымен байланысты, сондай-ақ жедел және созылмалы ауырсынумен де қатар жүруі мүмкін. Перифериялық нейропатия соматосенсорлық жүйкелермен ғана шектелмейді, сонымен қатар автономды жүйке жүйесіне де таралуы мүмкін (автономды нейропатия).