Кіріспе

Асқазан-ішек жолын басқаратын маңызды жүйе.

Ішек жүйке жүйесі (ІЖЖ) немесе ішкі жүйке жүйесі – автономды жүйке жүйесінің (АЖЖ) үш негізгі бөлімінің бірі, қалғандары – симпатикалық (СЖЖ) және парасимпатикалық жүйке жүйесі (ПСЖЖ). Ол асқазан-ішек жолының қызметін басқаратын нейрондардың тор тәрізді жүйесінен тұрады. Ол нейрондық қабырға жасушаларынан пайда болады. Ішек жүйке жүйесі ми мен жұлыннан тәуелсіз жұмыс істей алады. Ішек жүйке жүйесінің нейрондары жүйенің моторлық функцияларын, сондай-ақ асқазан-ішек ферменттерінің секрециясын бақылайды. Бұл нейрондар орталық жүйке жүйесіне ұқсас көптеген нейротрансмиттерлер арқылы байланысады, оның ішінде ацетилхолин, допамин және серотонин. Ішекте серотонин мен допаминнің көп мөлшерде болуы – нейрогастроэнтерологияның маңызды зерттеу салалары болып табылады.

Құрылымы

Адамның ішек жүйке жүйесі шамамен 500 миллион нейроннан (оның ішінде Догиель жасушаларының түрлі типтері), мидағы нейрондардың 0,5% құрайды, бұл адамның омыртқа миындағы жүз миллион нейроннан бес есе көп, ал мысықтың барлық жүйке жүйесіндегі нейрондардың 2/3-іне жуық. Ішек жүйке жүйесі асқазан-ішек жолының қабырғасында орналасқан, қызылорақтан басталып, тік ішекке дейін созылады. Миентерикалық плекстер сыртқы бұлшық қабатының ішкі және сыртқы қабаттары арасында, ал субмукозалық плекстер субмукозада орналасқан.

Ауербахтың тіртісі

Ауербахтың плексусы, сондай-ақ миентериялық плекс деп те аталады, асқазан-ішек жолының сыртқы бұлшық қабатының дөңгелек және бойлық қабаттары арасында орналасқан талшықтар мен постганглиондық автономды жасуша денелерінің жиынтығы. Оны неміс невропатологы Леопольд Ауербах ашқан және оған есім берген. Бұл нейрондар сыртқы бұлшық қабатының екі қабатына да моторлық сигналдар жібереді және парасимпатикалық, сондай-ақ симпатикалық сигналдарды қамтамасыз етеді. Плексустың анатомиясы орталық нерв жүйесінің анатомиясына ұқсас. Плексусқа химиорецепторлар мен механорецепторлар сияқты сезімтал рецепторлар кіреді, олар кішек жүйке жүйесіндегі интернейрондарға сезімтал ақпарат беру үшін қолданылады. Плексус – бұл шаша жүйкесі үшін парасимпатикалық ядро және ол алдыңғы және артқы шаша жүйкелері арқылы мидың сопақша бөлігімен байланысады.

Сырдың астыңғы жамбас

Мешіті асты торы (Мейснер торы деп те аталады) асқазан-ішек жолының мешіті асты қабатында кездеседі. Оны неміс физиологы Георг Мейснер ашқан және оның құрметіне аталған. Ол асқазан-ішек қабырғасының шырышты қабатындағы жүйкелену жолы қызметін атқарады.

Функция

ЭНС рефлекстерді үйлестіру сияқты автономды функцияларды орындай алады; ол автономды жүйке жүйесінен маңызды иннервация алғанымен, ми мен жұлыннан тәуелсіз жұмыс істей алады және істейді. Оның зерттелуі – нейрогастроэнтерологияның назар ортасында.

Күрделілігі

Ішек жүйке жүйесі бірнеше себепті "екінші ми" деп сипатталған. Ішек жүйке жүйесі автономды түрде жұмыс істей алады. Ол әдетте орталық жүйке жүйесімен (ОЖЖ) парасимпатикалық (мысалы, вагус нерві арқылы) және симпатикалық (мысалы, омыртқа алды ганглиялары арқылы) жүйке жүйелері арқылы байланысады. Алайда, омыртқалы жануарларға жасалған зерттеулер вагус нерві қиылып қалғанда да ішек жүйке жүйесі жұмысын жалғастыратынын көрсетеді. Ішек жүйке жүйесі көлем және қоректік құрамы сияқты факторларға байланысты өз жауабын өзгертуге қабілетті. Сонымен қатар, ЭЖЖ мидың астроглиясына ұқсас қолдау жасушаларын және ганглияларды қоршап тұрған капиллярлардың айналасындағы диффузиялық кедергіні қамтиды, бұл ми қан тамырларының қан-ми кедергісіне ұқсас.

Перистальтика

Перистальтика – бұл бұлшықет түтігі бойымен қозғалатын, радиалды симметриялы жиырылулар мен босаңсулардың тізбегі. Адамдар мен басқа сүтқоректілерде перистальтика ас қорыту жүйесі арқылы мазмұнды итеру үшін асқазан-ішек трактысының тегіс бұлшықеттерінде кездеседі. Бұл сөз жаңа латын тілінен алынған, грекше peristallein сөзінен – "айналдыру", peri – "жайында" және stallein – "қою, орналастыру" деген сөздерден құралған. Перистальтика 1899 жылы физиологтар Уильям Бейлис және Эрнест Старлингтің жұмыстары арқылы ашылған. Иттердің жіңішке ішегін зерттеу барысында, олар ішектегі қысымның артуының бұлшық ет қабырғасын стимуляциялық нүктеден жоғары жиырылуға, ал төменгі жағын босаңсуға әкелетінін анықтады.

Сегменттеу

Сегменттік жиырылулар – бұл ішектің тегіс бұлшықет қабырғаларымен жүзеге асырылатын жиырылулар. Перистальтикадан айырмашылығы, ол бұлшық еттердің бір бағытта жиырылып, босаңсуынан тұрады, сегментация дөңгелек бұлшық еттер кезекпен жиырылуы арқасында екі бағытта да бірдей жүреді. Бұл ішек қылышының (химус) толық араласуына мүмкіндік береді, соның нәтижесінде қоректік заттардың жақсы сіңуі қамтамасыз етіледі.

Сөлдену

Гастрин және секретин сияқты асқазан-ішек гормондарының секрециясы асқазан-ішек жолы қабырғаларындағы холинергиялық нейрондар арқылы реттеледі. Гормон секрециясы ваговагальдық рефлекс арқылы бақыланады, онда ас қорыту жолындағы нейрондар вагус жүйкесімен екі бағытта – афференттік және эфференттік жолдар арқылы байланысады.

Клиникалық маңызы

Нейрогастроэнтерология – ми, ішек және олардың өзара әрекеттесуін зерттейтін ғылым, асқазан-ішек қозғалысын және функционалдық асқазан-ішек ауруларын түсінуге және емдеуге қатысты. Атап айтқанда, нейрогастроэнтерология ас қорыту жолының симпатикалық, парасимпатикалық және энтерологиялық жүйелерінің функцияларын, бұзылуларын және даму ақауларын зерттейді. Бұл термин сондай-ақ, асқазан-ішек қозғалысы мен функционалдық бұзылыстарын емдеуге арналған гастроэнтерологияның мамандану саласын да сипаттайды.

Қиындықтар

Функционалдық асқазан-ішек жолы (ФАЖЖ) бұзылыстары – асқазан-ішек жолының қалыпты қызметінде бұзылыс бар, бірақ оның себебін түсіндіретін ешқандай құрылымдық аномалиялар жоқ асқазан-ішек жолы бұзылыстарының бір класы. Бұл бұзылыстардың бар екенін анықтайтын тесттер сирек кездеседі. Нейрогастроэнтерология саласындағы клиникалық зерттеулер көбінесе ішек-қарын синдромы сияқты, ең көп таралған функционалдық асқазан-ішек бұзылыстарын зерттеуге бағытталған.

Қозғалыс бұзылуы

Қозғалыс бұзылыстары – нейрогастроэнтерологтар зерттейтін асқазан-ішек жолының бұзылуларының екінші жіктелуі. Қозғалыс бұзылыстары қандай аймаққа әсер ететініне қарай бөлінеді, олар: өңеш, асқазан, жіңішке ішек және жуан ішек. Нейрогастроэнтерологиядағы клиникалық зерттеулер көбінесе гастроэзофагеальдық рефлюкс ауруы, сондай-ақ өңештің төменгі сфинктері арқылы асқазан қышқылының көтерілуінен туындаған өңеш қабығының зақымдануы сияқты кең таралған қозғалыс бұзылыстарын зерттеуге бағытталған.

Ішектің ишемиясы

Ишемиядан ЭНС функциясы зақымдануы мүмкін. Бұрын теориялық мүмкіндік ретінде сипатталған трансплантация 2011 жылдан бері АҚШ-та клиникалық тәжірибеде қолданылуда және кейбір ауруханаларда үнемі жасалады.