Кіріспе
Ағаштарда тіршілік ететін ұсақ сүтқоректілер, бөрікшілдер (Sciuridae) тұқымдасына жатады. Бөрікшілдер (Sciuridae) тұқымдасының мүшелері, көбінесе жай ғана "бөрік" деп аталады. Олар Антарктида мен Океаниядан басқа барлық құрлықтарда кездесетін 100-ден астам ағаш түрлерін қамтиды. Олар біртұтас табиғи немесе монофилеттік топты құрамайды; олар бөрікшілдер тұқымдасының басқа өкілдерімен, соның ішінде жер бөрікшілдерімен, ұшатын бөрікшілдермен, мармоттармен және сүңгуірлермен түрлі байланыста. Sciuridae тұқымдасының қай түрі ағаш бөрікшісі екенін анықтау үшін қолданылатын ерекшелік олардың физиологиясынан гөрі тіршілік ортасына байланысты. Ағаш бөрікшілдері көбінесе ағаштар арасында тіршілік етеді, ал қалғандары жердегі қуыстарда немесе тастар арасында мекендейді. Бірақ ұшатын бөрікшілдер де ағаштарда тіршілік етеді, алайда оларды ағаш бөрікшілдерінен ерекшелейтін физиологиялық белгілері бар: желкен қанаттар ретінде қызмет ететін, патагия деп аталатын тері қақпақтары, олардың көмегімен ұшу мүмкін. Ағаш бөрікшілдерінің ең танымал туысы – Sciurus, оған Солтүстік Американың шығыс сұр бөрікшілі (1870 жылдары Ұлыбританияға әкелінген), Еуразияның қызыл бөрікшілі және Солтүстік Американың түлкі бөрікшілі және тағы да көптеген түрлер кіреді. Көптеген ағаш бөрікшілдері адамның өзгерген ортасына, мысалы, ауыл шаруашылықтарына, қала маңындағы бақшаларға және қалалық саябақтарға бейімделген.
Tree squirrels are the members of the squirrel family (Sciuridae) commonly just referred to as "squirrels". They include more than 100 arboreal species native to all continents except Antarctica and Oceania. They do not form a single natural, or monophyletic, group; they are variously related to others in the squirrel family, including ground squirrels, flying squirrels, marmots, and chipmunks. The defining characteristic used to determine which species of Sciuridae are tree squirrels is dependent on their habitat rather than their physiology. Tree squirrels live mostly among trees, as opposed to those that live in burrows in the ground or among rocks. An exception is the flying squirrel that also makes its home in trees, but has a physiological distinction separating it from its tree squirrel cousins: special flaps of skin called patagia, acting as glider wings, which allow gliding flight. The best known genus of tree squirrels is Sciurus, which includes the eastern gray squirrel of North America (introduced to Great Britain in the 1870s), the red squirrel of Eurasia, and the North American fox squirrel, among many others. Many tree squirrel species have adapted to human altered environments such as rural farms, suburban backyards and urban parks.
Жәндіктер ретінде
Кейде батпақ тышқандары зиянкестер саналады, себебі олар әртүрлі жеуге жарамды және жарамсыз заттарды шайнауға бейім, сондай-ақ қалағандарын алуға тырысатын жарылқаулы жағдайымен. Олардың ерекше тістеу қасиеті тістерін өткір ұстауға көмектеседі, ал тістері үздіксіз өсетіндіктен, олардың тым өсуіне жол бермейді. Кейде батпақ тышқандары тамаққа жету үшін пластик пен тіпті металды шайнап жейді. Ағаш батпақ тышқандары азығын жерге көміп, кейін іздеп табады. Батпақ тышқандары көмілген азықты іздеу үшін өте өткір иіс сезу қабілетін пайдаланады, бірақ осы процесте көптеген шұңқыр қазады. Бұл ерекше талаптарға сай келетін бағбандарға, әсіресе бақта жеуге болатын өнімдер болса, ыңғайсыздық тудыруы мүмкін. Батпақ тышқандары көп кездесетін аймақтарда үй иелері шатырларын, жертөлелерін және сарайларын мұқият жабық ұстап, олардың ұя салғаннан кейін мүліктеріне зиян келтірмеуі үшін сақ болуы керек. Батпақ тышқандарының ұясы "дрей" деп аталады. Батпақ тышқандары ғимаратқа кіргенде өрт қаупі туындайды. Олар көбінесе электр сымдарын ағаш бұтақтарындай қарастырып, электр оқшаулағышын шайнайды. Соның салдарынан ашық қондырғыштар қысқа тұйықталып, өртке әкелуі мүмкін. Осы себепті ғимараттардағы батпақ тышқандарының ұяларын елемеуге болмайды. Капсаицин және Ропель – басқа да репеллент түрлері. Тиімді жемдерге жемістер, жержаңғақ майы, жаңғақтар, тұқымдар және ваниль эссенциясы жатады. Балама әдіс – батпақ тышқандары тамақ іздеп кеткенше күтіп, содан кейін олардың кіретін барлық жерлерін жабу немесе бір жақты есіктерді немесе дұрыс бұрышпен орнатылған құбырларды орнату. Батпақ тышқандары көбінесе электр қуатының өшірілуіне себеп болады. Олар электр бағанасына көтеріліп, электр сымдарымен жүгіріп немесе өте алады. Жануарлар тамақ іздеп электр трансформаторларына немесе конденсаторларға өрмелеп шығады немесе жаңғақтарды сақтауға орын іздейді. Егер олар бір уақытта жоғары кернеулі өткізгішке және жерленген бөлікке тисе, электр тоғына соғылып, көбінесе жабдықты тоқтатып тастайтын қысқа тұйықталуды тудырады. Батпақ тышқандары екі рет NASDAQ акциялар нарығын құлатқан және Алабама университетінде электр қуатының тоқтауына себепкер болған. Тістерін қайрау үшін батпақ тышқандары көбінесе ағаш бұтақтарын немесе тіпті кейде тірі электр сымдарын шайнайды. Басқа жағдайда батпақ тышқандары қауіпсіз болып көрінеді және құтыру ауруын жұқтыру қаупі жоқ деуге болады. Батпақ тышқандары үй иелеріне, жаңғақ өсірушілерге және орман шаруашылығымен айналысатындарға экономикалық зиян келтіреді, сондай-ақ электр беру желілеріне зиян келтіреді. Бұл зиянға мүліктік залал, жөндеу жұмыстары, кірістің жоғалуы және жарнамалық жұмыстар кіреді. Бұл зиянның долларлық құны кейде жекелеген оқиғалар үшін есептеледі, бірақ зиянның жалпы көлемін анықтау үшін есепке алу жүйесі жоқ.
Жол апаты мен жол қозғалысы қаупі ретінде
Аңқалар көп кездесетін аймақтарда, әсіресе көктем және күз айларында, жас егеуқұйрықтардың саны артатын кезде, дөңгелектердің түйірленген жол өлігін жолдарда жиі кездесуге болады. Көлік жүргізушілер жолдағы аңқаны қашқысы келгенде, қабылдаған кенеттен бұрылыстар немесе тоқтаулар салдарынан қауіпті жағдайларға тап болып, ауыр апаттарға себепкер болған жағдайлар бар. Аңқалар көлік жүргізушілеріне қарағанда әлдеқайда епті және жылдам реакция жасайтындықтан, қашқылау маневрлері қиынға соғады; көліктер мен аңқалардың кездесуінің көпшілігі ешбір жарақатсыз аяқталады. Аңқалар мен адамдарға қауіпті жағдайларды азайту мақсатында, Вашингтон штатының Лонгвью қаласындағы, Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген "Nutty Narrows" көпірі салынған. Ол аңқаларға қыжылдаған көшеден қауіпсіз өтуге мүмкіндік береді.
Қалалық жануарлар дүниесі ретінде
Ағаш сүрегі қалалық жабайы жануарлардың көп кездесетін түрі. Оларды қолмен тамақтандыруға үйретуге болады, және олар қолдарына түскеннің бәрін алады, себебі олар артығын қор жинайды. Қалалардағы саябақтар мен университеттерде тұратын сүрегілер адамдардың әдейі немесе салғырт тастаған тамақ қалдықтарынан тамақ табуға үйренген. Кейбір адамдар сүрегілермен ойнап, оларды тамақтандыру үшін "сүрегі аулау" деп аталатын ойынды ойнайды. Адамдар әртүрлі жаңғақтар мен тұқымдар ұсынады, бірақ жабайы жануарларды емдеушілер шикі немесе қуырылған жержаңғақ пен күнбағыс тұқымының сүрегілерге пайдалы еместігін айтады, себебі оларда бірнеше маңызды қоректік заттар жетіспейді. Мұндай жетіспеулік метаболизмдік сүйек ауруына әкелуі мүмкін, бұл нашар тамақтанған сүрегілерде жиі кездесетін ауру.
Ойын ретінде
Кейде батқандарды терісі үшін немесе тамақ ретінде аңшылыққа алады. Орта ғасырларда қызыл батқанның көк-сұр қыстық түсі үшін аңшылыққа шыққан, дәстүрлі түрде "вair" деп аталған, ал қазір оның аты геральдикалық жүнге берілген. Батқанның құйрық түктері ұшпен балық аулау кезінде балық аулаушылардың құралдарын жасауда бағалы.
АҚШ-та
АҚШ-тың көптеген аймақтарында бұл күнге дейін, дәстүр бойынша, қояншықтар тамақ үшін аң ауылады. Джеймс Бердтің "Америкалық асүйі" және 1997 жылға дейінгі "Тамақ дайындаудың қуанышы" сияқты ас кітаптарында қояншық етін қолданатын рецепттер кездеседі. Бургу және Оңтүстік Иллинойс қамыры сияқты басқа да ұқсас дәмді тағамдар қояншық етінен жасалған. Қояншық еті майға шамалы, бірақ Америкалық Жүрек қауымдастығы оның холестеринге толы екенін анықтады, бұл көптеген жабайы жануарлар етінен өзгеше. Squirrels Unlimited жыл сайын Арканзас штатының Бентонвилл қаласында қояншықтан жасалған тағамдардың әлем чемпионаты өтеді.
Ұлыбританияда
Ұлыбритания тарихының көп бөлігінде бөрік еті жиі жейтін тағам емес, тіпті көптеген адамдар оны жек көретін. Алайда, 21-ші ғасырдың басында жабайы бөрік еті тағам дайындау үшін танымал бола бастады. Атап айтқанда, британдықтар шабуылдаушы сұр бөрік етін пайдаланады, оның майлылығы аз және бос жайылымда өсетіні үшін мақталады. 1980 жылдарға дейін осы жерге көп жылдар бойы улы қалдықтар заңсыз төгіліп келген, содан кейін билік бұл әрекеттерге тоқтатты. 1997 жылы Кентуккидегі дәрігерлер Lancet журналында бөрік миын жеу дәстүрі мен Крейцфельдт-Якоб ауруының бес жағдайы арасындағы байланыс мүмкіндігін қарастырған мақала жариялады. Бұл ауру сирек кездесетін, бірақ қауіпті приондық ауру. Авторлар бұл тек болжам екенін айтты, пациенттердің ми тінін өлтіргеннен кейін талдау немесе бөріктерде жұқпалы прион агентін анықтау арқылы бұл расталмады. Дегенмен, Lancet мақаласы, соның ішінде New Yorker және New York Times газеттерінде де кеңінен жарияланды. 2015 жылы Питтсбургте бөрік миын жеген адамда КЖА жағдайы осыған ұқсас болды: БАҚ пациенттің ерекше тағам таңдауына назар аударды, бөрік миын оның ауруының себебі деп болжады. Алғашқы есеп берген дәрігер кейіннен бөрік етінің себеп екенін айтқысы келмегенін түсіндірді. Пациенттің ми тінін талдау нәтижесінде тамақтан жұққан КЖА мүмкіндігі жоққа шығарылды. 2018 жылға дейін Крейцфельдт-Якоб ауруы бөріктерде анықталған емес, ал бөрік жеу мен КЖА арасындағы байланыс болжамды болып қала берді.
Ағаштармен қарым-қатынасы
Ағаш біліктерінің ең басты тамақ көзі – ағаш жаңғақтары. Қызыл біліктер жаңғақтарды бір орында (қор) жинап сақтайды, ол құрғап, тұқымдардың тамыр жаюына мүмкіндік бермейді. Ал түлкі және сұр біліктер жаңғақтарды кеңінен шашыратып көмеді (жайылмалы жинау), көбінесе оларды ұмытып, нәтижесінде жаңа ағаштар өсіп шығады (симбиоз).
Мәдениетте
[[Файл:AM 738 4to Ratatoskr.png|thumb|upright|Норвеж мифологиясындағы әйгілі ағаш Иггдрасильде тұратын және Раманың сыбырларын жеткізуші деп есептелетін Рататоскр атты үйіршікті бейнелейтін он жетінші ғасырлық исландтық қолжазба суреті. Рама үйіршіктің арқасын үш ортаңғы саусағымен сипап, осылайша үнді пальма үйіршігінің арқасындағы үш ақ жолақтың пайда болуына себеп болған. Ричард В. Торингтон мен Кэти Э. Ферреллдің айтуынша, бұл аңыз қызыл үйіршіктің "қауіпке қарсы ескерту шақыруын" білдіретін әдетінен туындаған болуы мүмкін, оны кейбір норвегтер қорқынышпен қабылдаған. This American Life радио бағдарламасының "Squirrel Cop" атты эпизодында жаңадан жұмысқа орналасқан полицейдің үй иесінің тұрғын бөлмесінен алаңдаған үйіршікті шығаруға тырысқандағы күлкілі оқиғасы баяндалады, бұл жеке жарақат алуға және шағын өртке әкеледі. 1998 жылы алғаш рет эфирге шыққан бұл эпизод сериалдың ең танымал эпизодтарының біріне айналып, қайтадан эфирге шығарылып, Crimebusters + Crossed Wires: Stories from This American Life атты екі дискілік жинақта маңызды орын алды.
Альбинолық және ақ бөрік
Қоянның адам қоғамына әсер етуінің бір жолы – адамдардың ақ қоянға (көбінесе альбиноз деп жаңылыс айтылады) деген қызығушылығынан туындайды. Бұл осы сирек жануарларға ортақ қызығушылықтан құрылған әлеуметтік топтардың қалыптасуы арқылы көрінеді. Ақ қоянның адам қоғамына тигізген басқа да әсерлеріне оларды адамдардың аулауынан қорғауға тырысатын ұйымдардың құрылуы және ақ қоян бейнесін мәдени нысан ретінде пайдалану жатады. Бұл қояндарды көбінесе "альбиноз" деп атағанмен, олардың көпшілігі альбиноз емес, кері рецессивті геннің нәтижесінде пайда болатын сирек ақ түстікке ие, бұл ген белгілі бір шығыс сұр қоян (Sciurus carolinensis) популяцияларында кездеседі. Сондықтан, техникалық тұрғыдан алғанда, оларды альбиноз емес, ақ қоян деп атау керек. Untamed Science жүргізіп жатқан жоба ақ қоян, альбиноз және басқа да дақылды түрлердің кездесуін тіркеуге және құжаттауға бағытталған. Пайдаланушылар өздері көргендерін жіберуге шақырылады.
Жергілікті мақтаныш
"Ақ қоян астанасы" үшін бәсекелестіктің мысалы – Теннесси штатының Кенттон қаласына арналған құттықтау тақтасы. "Әлемдегі ақ қоян астанасы" деп танылатын Иллинойс штатының Олни қаласында әлемдегі ең ірі ақ қоян колониясы орналасқан. Бұл қояндардың қаладағы барлық көшелерде басымдық құқығы бар, оларды қағып алған үшін 500 доллар айыппұл салынады. Олни полиция бөлімінің қызметкерлерінің формасында ақ қоянның суреті бейнеленген. Олнимен қатар, Солтүстік Америкада "Ақ қоянның мекені" атануы үшін жарысқа түсетін тағы төрт қала бар: Миссури штатының Марионвилл қаласы, Солтүстік Каролина штатының Бревард қаласы, Онтарио штатының Эксетер қаласы және Теннесси штатының Кенттон қаласы. Олардың әрқайсысы өздерінің "Ақ қоян астанасы" деген талаптарын насихаттау мақсатында, соның ішінде жыл сайын ақ қоян фестивалін өткізеді. Ақ қояндардың әлем бойынша кездесу тізімін Солтүстік Каролина штатының Бревард қаласында орналасқан Ақ қоян зерттеу институты жүргізеді. Солтүстік Америкада ақ қоян популяциясы туралы хабарлаған басқа қалалар (бірақ "ресми" ақ қоян астанасы болу үшін жарысқа түспегендер) – Боулинг Грин (Кентукки), Колумбия (Миссисипи), ДеФорест (Висконсин), Стратфорд (Коннектикут) және Нью-Йорк штатының Батыс, Орталық және Фингер-Лейкс аймақтарындағы қарлы аймақтардағы кейбір қалалар (Баффало, Рочестер, Итака және Сиракуза). Торонтоның (Онтарио) маңында ақ қояндардың кездесуі жиі тіркеледі.
Ұлыбританиядағы қызыл және сұр бөренелер
Қызыл бөрікшілердің санының азаюы және Солтүстік Америкадан әкелінген шығыс сұр бөрікшінің көбеюі британдық халық мәдениетінде кеңінен талқыланды. Көбінесе осы шабуылшыл сұр бөрікшілердің жергілікті қызыл бөрікшілерді ығыстырып шығарып жатқаны айтылады. Сонымен қатар, сұр бөрікшілер қызыл бөрікшілер үшін қауіпті, әзірге вакцинасы жоқ бөрікші парапокс вирусын таратады, бірақ бұл вирус олардың өзіне әсер етпейді. Қазіргі уақытта қызыл бөрікшілердің ареалы Шотландиядағы қылқан жапырақты ормандармен, Англияның Формби, Лейк-Дистрикт, Браунси аралы және Уайт аралымен шектелген. Англиядағы қызыл бөрікшілердің көп бөлігі Нортумберленд графтығында кездеседі. Осы аймақтарға сұр бөрікшілердің енуін тоқтату және оларды жою үшін арнайы шаралар қолданылуда. Сандары күрт азайғанмен, олар IUCN Қызыл тізімінде "Төменгі қауіптілік" санатында тіркелген. 2008 жылдан бастап шығыс сұр бөрікшілер зиянкес саналды және оларды жабайы табиғатқа жіберуге тыйым салынды; ұсталғандарды босату үшін рұқсат алу қажет болды. 2015 жылдан бастап Шотландияда ұсталған кез келген сұр бөрікшіні адамгершілікпен өлтіру міндетті болды.