Кіріспе
Картина Караваджо «Қасиетті Матайдың шейіттік қасіреті» (1599–1600) – итальяндық шебер Микеланджело Мериси да Караваджоның суреті. Ол Римдегі француз қауымының Сан-Луиджи деи Франсези шіркеуінің Контарелли капелласында орналасқан, онда ол «Қасиетті Матайды шақыру» және «Қасиетті Матайдың рухани шабыты» құрбандық тақтасының жанында, екеуі де Караваджоның туындылары. Бұл картина 1600 жылдың шілдесінде капеллаға орнатылған үш картинаның біріншісі болды. Сурет Матай Ізгі хабарының авторы, Қасиетті Матайдың шейіттік қасіретін бейнелейді. Дәстүр бойынша, әулие Ефиопия патшасының бұйрығымен, құлшылық қылып тұрғанда өлтірілді. Патша өзінің немере қызына құмарлық танытқан, ал Матай оны айыптаған, себебі ол монах болған және Мәсіхтің жарлығына ие болған. Кардинал Контарелли, ондаған жылдар бұрын қайтыс болған, картинада нені көрсету керектігін нақты айтқан: жаман патшаның жіберген сарбазының әулиені өлтіруі, сәулеттің қолайлы элементтері және көрермендердің тиісті эмоцияларды білдіруі. (Контарелли капелласы туралы мақаланы қараңыз). Бұл тапсырыс (қатаң айтқанда, шіркеуден емес, оның меценаты кардинал Франческо Мария Дель Монтеден жасалған) Караваджоға үлкен қиындық туғызды, өйткені ол бұрын мұндай үлкен холстқа немесе көптеген тұлғалары бар сурет салған емес. Рентген сәулелері бүгінгі күнгі нұсқадан бұрын композицияның екі әртүрлі әрекетін көрсетеді, бұл фигуралардың санын азайту арқылы және сәулеттік элементті азайту арқылы, тіпті жою арқылы қарапайымдылыққа қарай жалпы қозғалысты көрсетеді. Суреттегі тұлға, сол жақтағы ортасынан және кісі өлтірушінің артында, Караваджоның автопортреті.
The Martyrdom of Saint Matthew (; 1599–1600) is a painting by the Italian master Michelangelo Merisi da Caravaggio. It is located in the Contarelli Chapel of the church of the French congregation San Luigi dei Francesi in Rome, where it hangs opposite The Calling of Saint Matthew and beside the altarpiece The Inspiration of Saint Matthew, both by Caravaggio. It was the first of the three to be installed in the chapel, in July 1600. The painting shows the martyrdom of Saint Matthew the Evangelist, author of the Gospel of Matthew. According to tradition, the saint was killed on the orders of the king of Ethiopia while celebrating Mass at the altar. The king lusted after his own niece, and had been rebuked by Matthew, for the girl was a nun, and therefore the bride of Christ. Cardinal Contarelli, who had died several decades earlier, had laid down very explicitly what was to be shown: the saint being murdered by a soldier sent by the wicked king, some suitable architecture, and crowds of onlookers showing appropriate emotion. (See the article on the Contarelli Chapel). The commission (which, strictly speaking, was from his patron, Cardinal Francesco Maria Del Monte, rather than from the church itself), caused Caravaggio considerable difficulty, as he had never painted so large a canvas, nor one with so many figures. X rays reveal two separate attempts at the composition before the one we see today, with a general movement towards simplification through reduction in the number of figures, and reduction – ultimately elimination – of the architectural element. The figure in the background, about left centre and behind the assassin, is a self portrait by Caravaggio.
Бояулау кезеңдері
Рентген сәулелері көрсеткен алғашқы нұсқасы – сол кездегі Римдегі ең танымал суретшінің, Джузеппе Чезаридің манерлі стилінде, алып сәулет ортасында көптеген шағын тұлғалар бейнеленген. Ол тұрған жерде тоқтап, алыстағандай көрінген. Екінші нұсқада Рафаэль үлгі ретінде алынды, оған қорқыныш пен аяныш сезімін білдірген көрермендер тобы қосылды, соның ішінде діни қызметкерді бейнелеген әйел де бар еді. Бұл Кардинал Контарелли сұраған көпшілік сахнаға және перспектива мен сурет арқылы бейнеленген денелер мен ғимараттарды талап ететін маниризм қағидаларына сай келді. Алайда, Караваджо денелерді жарық пен көлеңке арқылы, ал фонды жоятын жеке стильді қалыптастырған болатын. Осы кезде Караваджо "Мартириумнан" жұмысын тоқтатып, "Шақыру" атты туындысына көшті. Бұл оның бұрынғы жанрлық туындылары – "Карточный шулер" және "Бостаншы" шығармаларына негізделген, бірақ одан да ірі көлемде болды. Жаңаша шабыттанған, немесе қайтадан өзіне сенімді болған Караваджо "Мартириумға" қайта оралды, бірақ енді өзінің жеке стилінде жұмыс істеді. Үшінші нұсқа архитектураны алып тастады, актерлердің санын азайтты және оқиғаны көрерменге жақындатты. Одан да маңыздысы, ол тақырыптың ең маңызды элементтерін бөліп көрсететін драматикалық кьяроскуроны енгізді, дәл сол сияқты, прожектор сахнадағы оқиғаны жарықтандырады, бірақ прожекторлар ойлап табылғанға дейін ғасырлар өткен. Сондай-ақ, ол ең үлкен драмалық сәтті бейнелеуді шешті – кісі өлтіруші құлаған әулиеге қылышын сігеп жатқан сәт. Міне, бүгін біз көріп отырған нұсқа осы, оқиға ең қызықты сәтте суретке түсірілген, көрермендер өткір жарық арқасында екінші рөлге түсірілген, ал тұтас картина шағын сәтте көрілгендей әсер қалдырады.
Талдау
Бұл картина 16 ғасырдың аяғындағы манеризмнің қатаң қағидаларының – рационалды, зияли, мүмкін, сәл жасанды – бароккоға берілген сәтін көрсетеді. Бұл сенсация тудырды. Римдегі ең көрнекті суретшілердің бірі және манеризмнің жақтасы Федерико Зуккари оны көруге келді және бұл ештеңе емес деп мойындады. Бірақ жас суретшілер толығымен әсер етті, ал Караваджо кенеттен Римдегі ең танымал суретшіге айналды. Шатасқан бұл көріністің қасиеттілік жеңісі екенін түсіну үшін шоғырлану қажет. Әулие Матфей өлім жазасын орындаушының жарықтан жанған ашулы күшіне қарсы құлағандай, қорқынышпен кері тартылып тұр. Әулиеге қараған адамдар Контарелли талап еткендей, әртүрлі эмоцияларды көрсетеді: үрей, қорқыныш және қайғы, ал періште шейіттік пальмасын ұсынады. Бұл бейнеге байланысты туындаған күмәндіктерді сейілту үшін, Матфей өлім жазасын орындаушының шабуылынан қорқып емес, періштенің сыйына жетеді екенін түсіну жеткілікті. Өлім жазасын орындаушының қолы мен періштенің созуы – екі параллель жол. Періштелердің келгенін тек Матфей ғана біледі. Осы тұрғыдан алғанда, бұл картина жалпы қорқыныш сәті емес, құдайдың жеке қол берісі ретінде әулиенің өлімі туралы. Итальяндық барокко суреттері мен мүсіндері шейіттікті қорқыныш емес, қуаныш немесе екстаз сәті ретінде бейнелеуді қалайтын, мысалы, Бернинидің Санта-Бибианасы сияқты. Бір ескеретін жайт, Караваджо, өзінің манеризмдегі алдыңғыларынан айырмашылығы, ерте заманғы шіркеу архитектурасының қарапайым фактісін өз пайдасына жұмылдырды: Санкт-Петербург сияқты үлкен соборлар жақсы жарықтандырылған болса, Контарелли сияқты кішкентай капеллалар болмайтын. Олар, және қазір де, қараңғы және тар. Караваджоның өмірбаясын жазған Питер Робб былай дейді: "Сан-Луиджи (капелла орналасқан шіркеу) кемесімен төмен түскен кез келген адам қалың кісі өлтірушілердің қараңғыдан шығып келе жатқан бейнесін алыстан көретін, бұл орын қабырғадан шіркеудің нағыз трансептісіне ашылғандай көрінетін". Айтқандай, картинада Микеланджело, Рафаэль және басқалардың көптеген сілтемелері бар, сыншы Джон Гаш оларды сәйкес поздарды табу қажеттілігіне емес, «Жоғары Ренессанс дәуіріне тән монументалды ұлылық сапасына» ұмтылысқа жатқызады. Мысалы, сол жақтағы әулие мен қорқынышпен қарап тұрған баланың бейнесі Тицианның Венециядағы «Әулие Петрдің қазасы» алтарьлық картинасынан «шамалы тікелей цитаталанған».