Сербияның шығысында тұратын румынды тілді халық – влахтар. Тіл, дәстүрлер ерекше. Этностық жақындығы күмәнді, румындардың бөлігі ме? Тарихы мен мәдениеті туралы көбірек біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Сербиядағы румын тілінде сөйлейтін халық
Romanian speaking population in eastern Serbia
Шығыс Сербияда тұратын румын тілінде сөйлейтін халық.
the Romanian speaking population living in eastern Serbia
Влахтар (rumâń; / vlasi) – негізінен Тимок аңғарында қоныстанған, Шығыс Сербиядағы румын тілінде сөйлейтін халық тобы. Олардың мәдениеті тіл және әдет-ғұрыптар сияқты мәселелерде архаикалық және көне элементтерді сақтап қалған. Олардың этникалық жақындығы күмәнді, кейбіреулер влахтарды жеке этникалық топ деп санайды, ал басқалары оларды румындардың құрамына жатқызады.
The Vlachs (rumâń; / vlasi) are a Romanian speaking population group living in eastern Serbia, mainly within the Timok Valley. They are characterized by a culture that has preserved archaic and ancient elements in matters such as language or customs. Their ethnic affiliation is highly disputed, with some considering the Vlachs as an independent ethnic group while others consider them part of the Romanians.
Тарих
"Влах" – герман тілінен шыққан сөз, бастапқыда герман тайпалары римдіктерді атау үшін қолданған. Кейіннен Византия империясы, Осман империясы және барлық славян халықтары Балқандағы түрлі көші-қондардан кейін қалған роман тілдерінде сөйлейтін адамдарды атау үшін қабылдады. Бұл халықтар өздерін ешқашан "влахтар" деп атаған емес, "римдіктердің" әртүрлі нұсқаларымен атаған. Бүгінде әлі де "влахтар" деп аталатын бірнеше халық бар, олардың ішінде Шығыс Сербияның влахтары да бар. Влахтардың қазіргі қоныстанған аймақтағы түпнұсқалық тегі туралы гипотезалар бар. Бұл идеяны қолдаған зерттеушілердің қатарында осы аймақтың тумасы, зерттеуші Атанасие Попович те бар. Дегенмен, көптеген зерттеушілер Шығыс Сербия влахтарының қазіргі Румыния аумағынан келгенін және 18-19 ғасырлардағы көші-қондар нәтижесінде бүгінгі жерлеріне қоныстанғанын жақтайды. Бұл көші-қондар Венгрия, Молдавия және Валахиядағы қиын өмір жағдайларына байланысты болды. 1716-1718 жылдардағы австрия-түрік соғысынан кейін 1718-1739 жылдар аралығында кең ауқымды көші-қон тіркелді; осы кезеңде Шығыс Сербия Темешвар Банатының бір бөлігі болды. Осыдан кейін де Шығыс Сербияға көші-қон жалғасты, бірақ көлемі азайды. Нақтырақ айтқанда, 1723-1725 жылдар, 1733-1734 жылдар, 1818 және 1834 жылдар аралығында көші-қон тіркелді. Бұл көші-қондар Йошаница, Креполин, Лазница (Лазница), Осаница, Рибаре, Суви До, Вуковац, Жагубица (Ягубица немесе Ягобица) елді мекендеріне бағытталды. Бұл көші-қондар Гомолье таулары (Munții Homolie немесе Munții Homoliei) айналасындағы үйлердің санын 1718 жылы 80-ден 1733 жылы 155-ке дейін арттырды. Сонымен қатар, осы екі толқын Близнак, Брезница, Изварица, Ясиково, Крупая, Милановац және Сиге елді мекендерінің құрылуына әкелді. Жаңа қоныс аударушылардың шыққан жеріне байланысты Шығыс Сербия влахтары унгурень (Мажарстан Корольдігінен, немесе нақтырақ айтқанда, Банат және Трансильваниядан келгендер) және цэрань (Молдавия мен Валахиядан келгендер) болып бөлінді. Влахтар әлі де сөйлейтін румын диалектісіне сәйкес осы екі топқа бөлінеді; унгуреньдер Банат румын диалектісіне жақын сөйлейді, ал цэрань диалектісі Валахия диалектісіне жақын. Диалектілік тұрғыдан алғанда, валахтардың тағы екі тобы бар: мунтені және буфани, бірақ олар көбінесе алдыңғы екі топқа сіңірілді. Молдавия мен Валахияның 1859 жылы бірігуіне дейін Шығыс Сербиядағы влахтар ресми түрде "румындар" деп танылды. Ал Валахия елі (атауы "влахтан" шыққан) серб тілінде Влашка / Vlaška деп аталды. Сонымен қатар, 19 ғасырдың немесе 20 ғасырдың басындағы этнографиялық зерттеулерде Шығыс Сербия влахтары күмәнсіз румындар деп есептелді. Алайда, 1859 жылдан кейін және бірінші заманауи румын мемлекеті құрылғаннан кейін бұл практика өзгерді, Шығыс Сербия қауымдастығына румындармен ұқсастықты жою үшін "влах" атауы таңылды; бұл Югославия құрылғаннан кейін күшейді. Иван Миладиновичтің Večernje novosti газетінде жарияланған мақаласына сәйкес, 1946 жылдың соңында Югослав партизандарының басшысы Иосип Броз Тито Румынияға Шығыс Сербиядағы влахтар қоныстанған аумақтарды қоса беруге рұқсат беру туралы ұсыныс жасады, себебі "румындық жолдастар Георгиу Дейж және Ана Паукер бұл олардың халқы және олардың аумағы деп санайды"; Сербия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің хатшысы Благое Нешкович бұл ұсынысқа қарсылық білдірген болар еді.
"Vlach" is a word of Germanic origin, originally used by the Germanic tribes to refer to the Romans. It would later be adopted by the Byzantine Empire, the Ottoman Empire and virtually all Slavs to refer to the Romance languages speakers in the Balkans that remained following the various migrations into the area. These peoples never referred to themselves as "Vlachs", but as some variant of "Roman". Today there are several peoples that are still commonly referred to as Vlachs, these including the Vlachs of eastern Serbia. There are hypotheses about an autochthonous origin of the Vlachs in the area in which they currently live. Researchers who promoted this idea include the researcher Atanasie Popovici, a native of the area. However, most researchers agree that the Vlachs of eastern Serbia originate from areas in present day Romania and settled in land in which they live today as a result of migrations in the 18th and 19th centuries. These migrations occurred due to the difficult living conditions in Hungary, Moldavia and Wallachia. Strong migrations were recorded between 1718 and 1739 after the Austro Turkish War of 1716–1718; during this time, eastern Serbia was part of the Banat of Temeswar. Migrations to eastern Serbia continued after this period, albeit on a smaller scale. More precisely, migrations were recorded in the periods of 1723–1725, 1733–1734, 1818 and 1834. These were directed to the settlements of Jošanica, Krepoljin, Laznica (Laznița), Osanica, Ribare, Suvi Do, Vukovac, Žagubica (Jagubița or Jăgobița). These migrations increased the number of houses in the area around the Homolje Mountains (; Munții Homolie or Munții Homoliei) from 80 in 1718 to 155 in 1733. Furthermore, the two latter waves led to the foundation of the settlements of Bliznak, Breznica, Izvarica, Jasikovo, Krupaja, Milanovac and Sige. According to the place of origin of these new migrants, the Vlachs of eastern Serbia were divided into ungureni (originating from the Kingdom of Hungary, or more precisely, from Banat and Transylvania proper) and țărani (originating from Moldavia and Wallachia). The Vlachs are still divided into these two groups according to the Romanian dialect they speak; the ungureni have a speech closely related to the Banat Romanian dialect while the dialect of the țărani is closer to the Wallachian one. Dialectally, there are two other groups of Vlachs, the munteni and the bufani, but these are largely assimilated into the former two. Before the unification of Moldavia and Wallachia in 1859, the Vlachs in eastern Serbia were officially known as "Romanians". On the other hand, the country of Wallachia (the name of which was derived from "Vlach"), was known in Serbian as Влашка / Vlaška. Furthermore, in ethnographic studies of the 19th or early 20th century, the Vlachs of eastern Serbia were regarded as Romanians in an undisputed way. However, after 1859 and the formation of the first modern Romanian state, this practice was reversed, with the name of "Vlach" being imposed over on the community of eastern Serbia to break similarities with the Romanians; this was intensified after the creation of Yugoslavia. According to an article by Ivan Miladinović for Večernje novosti, at the end of 1946, Yugoslav Partisans leader Josip Broz Tito presented a proposal to allow Romania to annex the Vlach populated areas in eastern Serbia since "Romanian comrades, Gheorghiu Dej and Ana Pauker, think it is their people and their territory"; Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Serbia Blagoje Nešković would have expressed strong opposition to this proposal.
Тіл
Влахтар Сербияда "Влах" деп аталатын румын тілінің ежелгі диалекттерінің тобында сөйлейді. Румын тілі жергілікті басқаруда қолданылмайды, тіпті халықтың 15% астамын құрайтын жерлерде де, онда серб заңына сәйкес қолдануға рұқсат етілген. Сербияның 2011 жылғы халық санауы бойынша, өзін влах деп жариялаған 35 330 адамның ішінде 28 918-і влах тілінде сөйлетінін, ал 186-сы румын тілінде сөйлетінін айтты. Ана тілі влах тілі деп мәлімдеген 43 095 адамның 28 918-і өзін влах, 12 156-сы серб, 67-сі румын, 174-і басқа, 1 150-і жарияламаған, ал 266-сы белгісіз ұлт өкілі екенін мәлімдеді. Сербияның оңтүстік және шығыс бөліктерінде, влахтардың көп шоғырланған жерлерінде, 2011 жылғы халық санауы бойынша 32 873 адам өзін влах, ал 2 073 адам румын деп жариялаған.
The Vlachs speak a group of archaic Romanian varieties known as "Vlach" in Serbia. The Romanian language is not in use in local administration, not even in localities where members of the minority represent more than 15% of the population, where it would be allowed according to Serbian law. According to the Serbian census of 2011, among the 35,330 individuals who identified as Vlachs, 28,918 declared that they spoke Vlach, and 186 Romanian. Out of 43,095 individuals who declared that their mother tongue was Vlach, 28,918 declared their ethnicity as Vlach, 12,156 as Serb, 67 as Romanian, 174 as other, 1,150 who did not declare and 266 unknown. In southern and eastern Serbia, where the population with a Vlach identity was concentrated, there were 32,873 people with a Vlach identity, and 2,073 people with a Romanian identity, according to the 2011 Serbian census.
Дін
2004 жылы салынған Малажницадағы румын православ шіркеуі – Шығыс Сербиядағы алғашқы румын шіркеуі. Оның салынуына дейін Шығыс Сербиядағы румындар өз ана тілінде діни қызметтерді тыңдауға мүмкіндік алған жоқ. Шығыс Сербияның көптеген влахтары – 19 ғасырдан бері Сербия православие шіркеуіне қарасты православ христиандары. Бұл 2009 жылдың 24 наурызында Сербия Шығыс Сербиядағы румын православ шіркеуінің құқықтарын және влахтардың діни сенім бостандығын мойындағанда өзгерді. 2006 жылғы Сербияның діни ұйымдар туралы заңы румын православ шіркеуін дәстүрлі шіркеу деп танымады, себебі ол Сербия шіркеуінен тек Воеводинада қызмет етуге рұқсат алған, бірақ Шығыс Сербияда емес.
The Romanian Orthodox Church in Malajnica, built in 2004, is the first Romanian church in eastern Serbia. Before its construction, Romanians in Eastern Serbia were not allowed to hear liturgical services in their native language. Most Vlachs of Eastern Serbia are Orthodox Christians who had belonged to the Serbian Orthodox Church since the 19th century. This changed on 24 March 2009, when Serbia recognized the authority of the Romanian Orthodox Church in Eastern Serbia and the confessional rights of the Vlachs. The 2006 Serbian law on religious organizations did not recognize the Romanian Orthodox Church as a traditional church, as it had received permission from the Serbian Church to operate only within Vojvodina, but not in Eastern Serbia.
Влах сиқыры
Влахтардың салыстырмалы оқшаулануы православие шіркеуінің қарсы тұратын әртүрлі христиан дініне дейінгі діни әдет-ғұрыптар мен сенімдердің сақталуына жағдай жасады. Влахтардың сиқырлық ритуалдары қазіргі Сербияда кеңінен белгілі. Влахтар ospăț (латын тілінде hospitium) мерекесін тойлайды, ол серб тілінде praznik немесе slava деп аталады. Влахтардың дәстүрлері Оңтүстік Румынияның (Валахия) дәстүрлеріне өте ұқсас.
The relative isolation of the Vlachs has permitted the survival of various pre Christian religious customs and beliefs that are frowned upon by the Orthodox Church. Vlach magic rituals are well known across modern Serbia. The Vlachs celebrate the ospăț (hospitium, in Latin), called in Serbian praznik or slava. The customs of the Vlachs are very similar to those from Southern Romania (Wallachia).
Жеке басын және этникалық жіктелуін
Тимок влахтарының этникалық жіктелуі және жеке басын анықтау өте даулы. Сербия үкіметі Тимок влахтарын ерекше және тәуелсіз топ деп санайды және румындармен кез келген біріктіруді қабылдамайды, халық санағының нәтижелерін және өздерінің таңдаған азшылықпен өзін-өзі тану құқығын келтіреді. Ал Румыния үкіметі Тимок влахтарының жай ғана румындар екенін, «румын» және «влах» деп бөлінудің жасанды екенін және Сербия румындардың азшылық құқықтарын қорғамағанын айтады. Бұл даулардың өзі Тимок влахтарының арасында да орын алады. Екі негізгі топ ерекшеленеді: «румындарға қарсы» топ және «румындарға жақтас» топ. Біріншісі Сербияны Тимок влахтарының отаны деп санайды және Румыниямен кез келген байланысты жоққа шығарады, ал екіншісі Тимок влахтары мен румындарды тіл сияқты элементтер арқылы байланыстырады және көбінесе Румынияны Тимок влахтарының отаны деп санайды, бірақ екеуі де Сербия үкіметі Тимок влахтарын қорғау үшін көбірек істеуі керек екеніне келіседі. Ұлттық кеңестегі жағдай ерекше шиеленісті. 2009 жылы Сербияның «Politika» газетіне берген сұхбатында кеңес төрағасы және Велико Градиште (Градиштеа Маре) қаласының әкімі Живослав Лажич, «Сербиядағы кейбір адамдардың» румындар мен Тимок влахтарының бөлек азшылық екенін дәлелдеуге тырысуын «ксенофобиялық» деп атады. Сондай-ақ, Румынияның Тимок влахтарын румындыққа айналдыру туралы мәлімдемелердің шын мәнінде Тимок влахтарын ассимиляциялауды көздейтін адамдардан келіп түсетінін айтты. 2010 жылы, Влах Ұлттық Кеңесінің мүшелерін таңдау үшін алғашқы сайлауға дейін Влах саясаткері Милетич Михайлович кеңесті румындарға жақтас деп айыптады және оның басты мақсаты Влахтарды румындарға «ауыстыру» екенін, Сербия Влахтардың отаны екенін қосты. 2010 жылы сайланған жаңа кеңес румындарға қарсы ұстанымды қабылдады. 2012 жылы жаңа президент Радиша Драгоевич «ешкімнің влахтардан өздерін румындар деп жариялауды сұрауға құқығы жоқ», «влахтар Сербияны өздерінің отаны деп санайды» және «бізде қарсылық жоқ, Румынияға жүгінуге де, Румынияның біздің атымыздан талап қоюға да негіз жоқ» деді. Драгоевичтің сөзіне сүйенсек, Тимок влахтары кеңесінің 23 мүшесінің тек төртеуі ғана румындарды жақтады. 2018 жылы жаңа Влах кеңесі сайланды және «Сербия үшін Влахтар» коалициясы 23 орынның 22-сін жеңіп алды. Влах кеңесінің төрағасы және коалиция мүшесі Драгоевич олардың нәтижесі румындарға жақтас Влах саяси күштерінің сайлауды бойкоттауы немесе румын ұлттық азшылығының Ұлттық кеңесіне сайлауға қатысуы себепті болғанын айтты. Бүгінде Тимок влахтарының кейбір мүшелері арасында Румыниямен бірігу және Сербиядағы румын ұлтының бір бөлігі ретінде өзін тану қозғалысы бар. 2009 жылға қарай, Румыниядағы орта мектептер мен университеттерде екі-үш мыңға жуық Тимок влахы оқыды. Сербияның саяси элитасы олардың бір бөлігі румын ұлттық санасымен Сербияға оралып, қалған Тимок влахтарына әсер етуі мүмкін деп қорқады. Бұл «Сербиядан келген румындар» деп аталды. Олар румын тілінде Valahii din Serbia немесе Românii din Timoc деп те аталады. Этнографиялық және тілдік тұрғыдан румындармен байланысты болса да, Влах қауымдастығы ішінде олардың румын ұлтына жататыны және олардың азшылығы Воеводинадағы румын азшылығымен біріктірілуі керек пе деген мәселеде келіспеушіліктер бар. 2002 жылдың 4 қарашасындағы Югославия мен Румыния арасындағы келісім бойынша Югославия билігі Орталық Сербиядағы Влах халқының румындық тегін мойындауға келісті, бірақ келісім іске асырылмады. 2005 жылдың сәуірінде Еуропа Кеңесінің 23 депутаты, Венгрия, Грузия, Литва, Румыния, Молдова, Эстония, Армения, Әзірбайжан, Дания және Болгария өкілдері Сербияның осы халыққа қатысты қарым-қатынасына наразылық білдірді. Румыния Сенаты Сербияның Еуропалық Одаққа мүшелікке үміткерлігін ратификациялауды Сербиядағы румын (влах) халқының құқықтық мәртебесі мен азшылық құқығы нақтыланғанға дейін кейінге қалдырды. Сербияның Влах партиясының президенті Предраг Балашевич үкіметті Сербиядағы бұл азшылықтың мүдделеріне қарсы ұлттық Влах ұйымын пайдалану арқылы ассимиляция жасауда айыптады. 2010 жылдан бері Сербияның Влах Ұлттық Кеңесіне Сербияның жетекші партияларының (Демократиялық партия және Социалистік партия) мүшелері басшылық етеді, олардың көпшілігі Влах/румын азшылығымен байланысы жоқ этникалық сербтер. Сербияның Влах Ұлттық Кеңесінің қазіргі президенті Радиша Драгоевич Сербиядағы Влах азшылығынан өздерін румындар деп жариялауды сұрауға ешкімнің құқығы жоқ екенін және ештеңеге вето қоюға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Мырза Драгоевичтің мәлімдемесіне жауап ретінде «Ariadnae Filum», «Društvo za kulturu Vlaha Rumuna Srbije», «Društvo Rumuna Vlaha „Trajan“», «Društvo za kulturu, jezik i religiju Vlaha Rumuna Pomoravlja», «Udruženje za tradiciju i kulturu Vlaha „Dunav“», «Centar za ruralni razvoj Vlaška kulturna inicijativa Srbija» және Сербияның Влах партиясы сияқты мәдени ұйымдар наразылық білдіріп, бұл жалған екенін мәлімдеді. 2012 жылғы Румыния мен Сербия арасындағы келісімге сәйкес, Влах қауымдастығының мүшелері румындар деп жариялауды таңдаса, румын тілінде білім алуға, медиаға және дінге қол жеткізе алады.
The identity and ethnic classification of the Timok Vlachs is highly contested. The Serbian government considers the Timok Vlachs a distinct and independent group and rejects any conflation with the Romanians, citing census results and their right to self identify with the minority of their choice. On the other hand, the Romanian government's position is that the Timok Vlachs are simply Romanians, that the split into "Romanian" and "Vlach" identities is artificial and that Serbia has failed to protect the minority rights of the Romanians. These disputes also occur between the Timok Vlachs themselves. Two main groups stand out: an "anti Romanian" group and another "pro Romanian" group. The former regards Serbia as the homeland of the Timok Vlachs and rejects any connection to Romania, while the latter relates the Timok Vlachs and Romanian through elements such as language and often regards Romania as the homeland of the Timok Vlachs, although both agree on the need for the Serbian government to do more to protect the Timok Vlachs. The situation within the Национални савет влашке националне мањине is particularly convulsed. In 2009, during an interview for the Serbian newspaper Politika, Živoslav Lazić, the president of the council and mayor of Veliko Gradište (Grădiștea Mare), called the efforts by "some in Serbia" to prove that the Romanians and the Timok Vlachs are a separate minority as "xenophobic". He also argued that claims about Romanianization of the Timok Vlachs by Romania come from people whose real aim is the assimilation of the Timok Vlachs. In 2010, shortly before the first elections to choose the members of the Vlach National Council, Vlach politician Miletić Mihajlović accused the council of being pro Romanian and of having as its main objective "transfer" the Vlachs into the Romanians, adding that Serbia was the homeland of the Vlachs. The new council elected in 2010 adopted an anti Romanian stance. In 2012, the new president, Radiša Dragojević, stated that "Nobody has the right to ask Vlachs to declare themselves as Romanians", that "Vlachs consider Serbia their motherland" and that "We have no objections, nor any basis to turn to Romania, nor does Romania have any basis to make any demands on our behalf". According to Dragojević himself, according to the 23 members that corresponded to the council of the Timok Vlachs, only four were pro Romanian. In 2018, a new Vlach council was elected, and the coalition Vlachs for Serbia won 22 of the 23 seats. Dragojević, president of the Vlach council and member of the coalition commented that their result was due to pro Romanian Vlach political formations having either boycotted the elections or having run for the elections for the National Council of the Romanian National Minority instead. Today there is a movement among some members of the Timok Vlachs to align themselves with Romania and identify themselves as part of the Romanian identity in Serbia. As of 2009, an estimated two to three thousand Timok Vlachs were attending secondary schools and universities in Romania. It has been said that the Serbian political elite might fear that part of these could return to Serbia with a Romanian national consciousness that could influence the rest of the Timok Vlachs. translated into English as "Romanians from Serbia". They are also known in Romanian as Valahii din Serbia or Românii din Timoc. Although ethnographically and linguistically related to the Romanians, within the Vlach community there are divergences on whether or not they belong to the Romanian nation and whether or not their minority should be amalgamated with the Romanian minority in Vojvodina. In a Romanian Yugoslav agreement of November 4, 2002, the Yugoslav authorities agreed to recognize the Romanian identity of the Vlach population in Central Serbia, but the agreement was not implemented. In April 2005, 23 deputies from the Council of Europe, representatives from Hungary, Georgia, Lithuania, Romania, Moldova, Estonia, Armenia, Azerbaïdjan, Denmark, and Bulgaria protested against Serbia's treatment of this population. The Senate of Romania postponed the ratification of Serbia's candidature for membership in the European Union until the legal status and minority right of the Romanian (Vlach) population in Serbia is clarified. Predrag Balašević, president of the Vlach party of Serbia, accused the government of assimilation by using the national Vlach organization against the interests of this minority in Serbia. Since 2010, the Vlach National Council of Serbia has been led by members of leading Serbian parties (Democrat Party and Socialist Party), most of whom are ethnic Serbs having no relation to the Vlach/Romanian minority. Radiša Dragojević, the current president of Vlach National Council of Serbia, stated that no one has the right to ask the Vlach minority in Serbia to identify themselves as Romanian or veto anything. As a response to mister Dragojević's statement, the cultural organizations Ariadnae Filum, Društvo za kulturu Vlaha Rumuna Srbije, Društvo Rumuna Vlaha „Trajan“, Društvo za kulturu, jezik i religiju Vlaha Rumuna Pomoravlja, Udruženje za tradiciju i kulturu Vlaha „Dunav“, Centar za ruralni razvoj Vlaška kulturna inicijativa Srbija and the Vlach Party of Serbia protested and stated that it was false. According to a 2012 agreement between Romania and Serbia, members of the Vlach community that choose to declare as Romanians will have access to education, media, and religion in the Romanian language.