Кіріспе

Шейх Махмуд Шалтут (محمود شلتوت; 23 сәуір 1893 – 13 желтоқсан 1963) – исламдық реформаға жасаған тыранымен белгілі египеттік тұлға. Мұхаммед Абдухтың ой-пікір мектебінің шәкірті Шалтут 1958 жылдан 1963 жылы қайтыс болғанға дейін Насер кезеңінде Аль-Азхардың Бас имамы болып көзге түсті.

Ерте өмір

Төменгі Мысырдың Бехира облысында дүниеге келген Шейх Шалтут 1906 жылы он үш жасында өзінің кішкентай ауылы Биньят Бани Мансурдан кетіп, жаңадан құрылған Ажарға қатысты діни оқу орны – Александрияның Ма’хад дини мектебіне оқуға түсті. 1918 жылы оқуын аяқтағаннан кейін Шалтут Алимья дәрежесін (Ажар бакалавр деңгейімен тең) алды және 1919 жылы сол институтта оқытуды бастады. Ол отыз төрт жасында әл-Азхардың Жоғары бөлімінде дәріс оқуға шақырылды, содан кейін 1927 жылы Каирге ауыстырылды.

Аль-Азхардағы уақыт

1929 жылы шейх Мұхаммед Мұстафа әл-Мараги әл-Азхар университетінің ректоры болып тағайындалды. Әл-Мараги өзінің реформалық бағдарламасын жасауға кірісті және оны Шалтут нық қолдады. Шалтут әл-Азхарға ауысудан бірнеше жыл бұрын әл-Азхарға қатысты өз реформалық идеяларын ұсынған болатын. Шалтуттың реформалары діни институтты мемлекеттен бөлуге бағытталған. Алайда, барлығы да өзгеріске құштар болған жоқ, және әл-Марагидің батыл идеялары оны тез құлатты. Бір жылдық қызметтен кейін шейх әл-Мараги әл-Азхардың бас имамы лауазымынан кетіп, оның орнына шейх Мұхаммед әл-Ахмади әл-Зауахири келді. Шалтут әл-Марагиді белсенді көшбасшы және реформатор деп есептеген, ал шейх әл-Зауахириді реакциялық деп санайтын. Шалтуттың өзі Мұхаммед Абдух пен Мұхаммед Рашид Риданың модернист шәкірті болды, және олардың оған тигізген әсері оның жазбаларында, іс-әрекеттерінде және ойларында анық көрінеді. Сондықтан Шалтут әл-Зауахиридің пассивті саясатына қарсылық білдірді, нәтижесінде ол 1931 жылдың қыркүйегінде әл-Азхардан, әл-Марагидің реформалық тобымен байланыстылардың жалпы тазалануының бөлігі ретінде, басқалармен бірге қуылды. Әл-Азхардан тыс уақытта Шалтут шариғат соттарында заңгер болып жұмыс істеді. 1935 жылы әл-Мараги екінші рет тағайындалғанда ғана Шалтут әл-Азхарға оралды. Әл-Марагидің 1945 жылға дейін он жылға созылған екінші лауазымында Шалтут Куллият әл-Шарианың орынбасары (вакил) болды, ал 1937 жылы ол Гаагада өткен Халықаралық салыстырмалы құқық жөніндегі екінші конгреске қатысты, онда ол әл-Азхарды өкілдік етуге таңдалған үш ғалымның бірі болды. Оның ислам құқығындағы азаматтық және қылмыстық жауапкершілік туралы сөйлеген сөзі әл-Азхар ортасында жақсы қабылданды және оның институттағы беделін арттырды. Кейін, 1939 жылы Шалтут діни білімді тексеруші болып тағайындалды және 1946 жылы Каирдегі Араб тілі академиясының мүшесі болып сайланды. Шалтуттың беделі арта берді, 1957 жылдың қараша айында ол проректор болып сайланды. Бір жылдан кейін, 1958 жылдың қазан айында президент Гамал Абдель Насер оны шейх әл-Азхар етіп тағайындады. Бұрын әл-Азхар ғалымдары бас имамды сайлауға құқылы болған, бірақ 1961 жылы діни институтты мемлекеттендіргеннен кейін Абдель Насер әл-Азхардың жаңа заңын қабылдады, ол әл-Азхар имамдарының өкілеттіктерін шектеді және үкіметке бас имамды тағайындау құқығын берді. Режим мен институт арасындағы байланысты нығайту арқылы, бұл 1952 жылғы революциялық үкіметке Абдель Насердің білім беруді біріктірілген жүйеге енгізуге және оқу бағдарламаларын жаңғыртуға, сондай-ақ әл-Азхар үшін ішкі және шетелде кең ауқымды мемлекеттік қызметтерді дамытуға көмектесетін Шалтутта одақтас табуға мүмкіндік берді.

Шейх әл-Азхар ретінде: сенімдер, идеялар және реформалар

Шейх әл-Азхар лауазымына тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Шалтут реформа жасау туралы өз көзқарасын жариялады. Шалтут шариғат заңының қазіргі қоғамға кедергі емес, керісінше, қазіргі қоғамның өзгерістеріне нұсқаушы екенін дәлелдеуге тырысты. Ол әл-Азхардың мемлекеттік бақылаудан тәуелсіздігін арттыруға бекінді және 1961 жылы Ұлттық Ассамблея қабылдаған Реформа заңы сияқты декларацияларды қабылдауға жұмыс істеді. Реформа заңының мақсаты – әл-Азхарды жоғары білім беру жүйесіне интеграциялау, студенттерге жұмыс іздеуде көмектесу және қазіргі заманғы әлем туралы білімі бар, мұсылман қауымына қызмет ете алатын жаңа ғалымдарды дайындау болды. Шейх Шалтутқа деген құрмет жылдам өсті және оның діни уағыздар айту және күмәнданушылардың сұрақтарына жауап беру үшін тұрақты хабар таратуды бастауы оның беделін одан әрі арттырды. Бұл хабарлар кейіннен Ұлттық басшылық министрлігі "Ахдис әл-сабах фил мидхья" және "Ясалуна" (Бізден сұраңыз) деген атпен жарияланды. Ол сонымен қатар шешен сөйлеуші ретінде де танылды. Оның көпшілікпен жақсы қарым-қатынас жасай білу қабілеті оған көптеген тыңдаушылар әкелді, себебі ол отбасы құқығы, жеке меншік, тууды реттеу және көп әйел алу (оның ішінде) сияқты қазіргі мұсылман қоғамына қатысты түрлі мәселелер туралы сөйледі. Қысқасы, Шейх Шалтут қазіргі заманда шариғат заңының маңыздылығын төмендетуге болмайды деп сенді. Сонымен қатар, ол Құранға жасаған түсіндірмесін, яғни тафсирін, қатаң ғылыми талдаудан гөрі, сауатты мұсылманға арналған практикалық кеңес ретінде қарастырды.

Мұра

Шалтут сүнни және шии мұсылмандары арасындағы үйлесімді қарым-қатынасты ынталандырғаны үшін еске алынады. Ол Сияның көрнекті тұлғалары, мысалы Сейед Хосейн Боруджердимен тығыз байланыста болды және екі дін арасында ашық пікірсайыс пен ынтымақтастық үшін белсенді түрде жұмыс істеді. Шалтут олардың арасындағы қате түсініктерді жоюға және дау-жанжалдарды болдырмауға өте ниеттенді. Шалтут тіпті он екілік шии доктринасына сәйкес құлшылықтың жарамды екенін мәлімдеген фәтуа шығаруға дейін барды. Шалтут исламды әлемге бірлік, икемділік және қоңысшылдық діні ретінде көрсетуге ұмтылды. Ол ислам дінін ұстанатындар арасында төзімділік пен ақыл-ойына сенуді насихаттай отырып, сектанттықтарды, қасиеттілерге табынуды және кереметтерді қатысты түрде айыптады. Сонымен қатар, Шалтут социализмді қабылдауға ешқандай алаңдамады және арабшылдықты қолдай отырып, өзінің египеттік ұлтына зор мақтаныш сезімдерін білдірді. Дегенмен, кез келген маңызды тұлға сияқты, Шалтуттың (және сол кездегі жалпы ғалымдардың) қарсыластары болды. 1960 жылдан кейінгі араб әлемінде діни басшылықтың дағдарысы болды. Шалтуттың ғалымдарды халықтың кең мәдениетіне қайтадан тартуға жасаған әрекеттері нәтижесіз болды, себебі ол дінге қызмет етудің орнына, үкіметтің қанағаттандыруы үшін тағайындалған адам ретінде қарастырылды. Оның исламның негізгі принциптерін түсіндіруі өзінің әріптестерінің пікірлерімен және Әл-Азхар институтының тарихи мұрасымен күрт қайшы болды. Оның сенімдері мен оларды іске асыруға бағытталған күш-жігері балама исламнан тыс еді және анық түрде діннің шегінен шықты.