Кіріспе

1818 жылы Артур Шопенгауэрдің философиялық еңбегі "Кант философиясының сынағы" (немісше: "Kritik der Kantischen Philosophie") – Артур Шопенгауэрдің "Әлем ерік және бейне ретінде" (1818) атты еңбегінің бірінші томына қосымша ретінде жазылған сын. Ол Иммануил Канттың қателіктерін көрсету арқылы Канттың еңбегінің құндылығын арттыру және оның жетістіктерін дамытуды мақсат етті. Сынды жазған кезде Шопенгауэр Канттың "Таза акыл-ой туралы сынақ" еңбегінің екінші (1787) басылымымен ғана таныс болды. Кейіннен ол бірінші (1781) басылымын оқығанда, Канттың көптеген қайшылықтары бұрын байқалмағанын айтты.

Трансценденталды аналитикалық

Кант метафизика – тәжірибеден бұрынғы, яғни априорлы білім екенін айтты. Осының салдарынан, ол метафизиканың көзі ішкі немесе сыртқы тәжірибе болмайды деген қорытындыға келді. Шопенгауэр метафизика әлемді тану үшін ішкі және сыртқы тәжірибені түсінуі керек, ал бос формаларды емес деп мәлімдеді. Кант әлемді тануға қажетті материал әлемнің тәжірибесінен тыс және тек білім нысандарында ғана екенін дәлелдемеді. Канттың жазу стилі түсініксіз болды. Кант грек тілінен алынған "noumena" сөзін, "ойланатын нәрсе" деген мағынасында, "өз дененің нәрселері" деп түсіндірді. (Секст Эмпирик, "Пирронизмнің негіздері", I кітап, 13-тарау: "Анаксагор ойдағыны (ноумена) көрінетін немесе сезілетін нәрсеге (феномендерге) қарсы қойды".) Кант мазмұнына терең бойындамай, логикалық, шамадан тыс симметриялы жүйе құруға тырысты. Ол бейнеленген объектілердің мағынасын және байланыстарын, бейнелейтін субъектілерді, барлықты, шындықты, иллюзияны, қателікті, сезімдерді, пікірлерді, сөздерді, түсініктерді, қабылдауларды, түсінуді және ақылды нақты түсіндірген жоқ.

Схемалар

Ол түсініктің таза түсініктер схемаларының (категориялар) эмпирикалық тәжірибе арқылы алынған түсініктер схемасына ұқсас деп мәлімдегенде шектен шықты. Эмпирикалық сезіну схемасы – бұл қиялдағы, көзге елестететін сезіну. Схема – нақты сезінудің қиялданған пішіні немесе, айтуға келсек, сызбасы ғана. Бұл түсінік, сөздермен ойнау емес, нақты сезінулерге негізделгенін көрсету үшін эмпирикалық абстракт түсінікпен байланысты. Осы сезінулер – эмпирикалық абстракт түсініктің нақты, материалдық мазмұны. Таза түсініктер схемасы таза сезіну болуы тиіс. Таза түсініктердің (категориялардың) әрқайсысы үшін схема болуы керек еді. Канттың қатесі, осы таза түсініктердің таза болғандықтан сезіну мазмұны жоқ екенін ескермегендігінде. Олар осы мазмұнды эмпирикалық сезінуден алады. Канттың таза түсініктер схемалары толығымен дәлелдеуге келмейтін және тек қана кездейсоқ болжамдар болып табылады. Бұл Канттың әрбір эмпирикалық, апостериорлық ой қызметі үшін таза, априорлық аналогтық негіз табуға бағытталған мақсатты ниетін көрсетеді.

Себептері

Кант ақыл-ойды принциптердің қабілеті немесе күші деп түсіндірді. Ол принциптер бізге жай ғана түсініктерден синтетикалық білім береді деп мәлімдеді (A 301; B 358). Дегенмен, түсініктерге ғана негіделген білім синтетикалық емес, аналитикалық болып табылады. Синтетикалық білім екі түсініктің және үшінші бір нәрсенің бірігуін қажет етеді. Бұл үшінші нәрсе – таза сезіну немесе қабылдау, егер ол априорлық болса, ал кейіннен болса – эмпирикалық қабылдау. Канттың ақыл-ой принципіне сәйкес, барлық шартталған нәрсе шарттардың толық тізбегінің бір бөлігі болып табылады. Ақыл-ойдың мәні тізбектің бастамасы болатын шартсыз нәрсені табуға тырысады. Бірақ Шопенгауэр талап ету тек жеткілікті себеп немесе негізбен байланысты екенін мәлімдеді. Ол тек ең жақын немесе келесі себептің толық анықталуына ғана қатысты, абсолютті бірінші себепке емес. Кант әркімнің ақыл-ойы оны үш шартсыз абсолютке жетелейтінін айтты. Бұл – Құдай, жан және бүкіл әлем. Шартсыз абсолюттер Канттың пікірінше, қатынас категорияларының үш түрінен туындаған үш түрлі силлогизм арқылы симметриялық түрде шығарылады. Шопенгауэр жан мен бүкіл әлем шартсыз емес екенін мәлімдеді, себебі сенушілер олардың Құдаймен шартталғанын есептейді. Шопенгауэр сондай-ақ, әркімнің ақыл-ойы осы үш шартсыз абсолютке әкелмейді деді. Буддистер дінсіздер. Тек яһуди діні және оның туындылары – христиандық және ислам ғана монотеистік болып табылады. Канттың ақыл-ойдың үш шартсыз абсолютінің жалпылығы туралы тұжырымын растау үшін толық және кең ауқымды тарихи зерттеулер қажет.

Этика

Кант ізгілік практикалық санадан туындайды деп мәлімдеді. Шопенгауэр, керісінше, ізгі мінез-құлықтың рационалды өмірмен еш қатысы болмайтынын, тіпті оған қарсы келуі мүмкін екенін айтты, мысалы, Макиавеллилік рационалды тиімділік сияқты.

Соттану құқығы

"Таза акыл-ойды сынайтын" еңбегінде Кант түсінік – нәрсені бағалау қабілеті екенін айтты. Бағалау формалары санаттардың және философияның негізі деп есептелді. Бірақ "Сот туралы сынайтын" еңбегінде ол жаңа, ерекше қабілетті – соттау қабілеті деп атады. Соның нәтижесінде төрт қабілет пайда болды: сезіну, түсіну, бағалау және акыл. Бағалау қабілеті түсіну мен акылдың арасында орналасты және екеуінің де элементтерін қамтыды. Канттың сәйкестік немесе пайдалылық ұғымына деген қызығушылығы оның сұлулық және табиғаттың мақсаттылығы туралы білімді зерттеуіне себеп болды.

Эстетика

Әдеттегідей, ол нақты сезінулерді білу үшін абстрактілі ұғымдардан бастады. Кант сезімтал әдемі объектілер туралы білімді зерттеу үшін дәм талғауының абстрактілі үкімінен бастады. Канттың өзінің сұлулыққа қызығушылығы болған жоқ. Оның қызығушылығы – әдемілік туралы субъективті мәлімдеме немесе пікірдің, заттың шынайы қасиетіне қатысты болғандай, жалпыға жарамды болуы мүмкін деген сұраққа қатысты болды.

Телеология

Кант табиғаттың алдын ала ойластырылған мақсатпен жаратылған сияқты субъективті пікірдің міндетті түрде объективті дұрыстығы немесе шындыққа сай еместігін айтты. Кант органикалық денелердің сырттай мақсатты, қасақана құрылысын тек механикалық себептермен түсіндіру мүмкін емес деп мәлімдеді. ("Адам баласы тіпті бір күні тағы бір Ньютон пайда болып, ешқандай жоспарламасыз [яғни механикалық принциптерден] туған бір шөп сабағының пайда болуын да табиғат заңдары арқылы түсіндіре алатыны туралы ойға да келуі абсурд"). (Тақырып бойынша сын, §75) Шопенгауэр Канттың жеткілікті алға баспағанын айтты. Шопенгауэр табиғаттың бір саласын табиғаттың басқа саласының заңдарымен түсіндіруге болмайды деді. Ол механика, химия, электр, магнетизм, кристалдандыру және органика сияқты табиғаттың жеке салаларын мысалға келтірді. Кант бұл туралы тек органикалық және механикалыққа қатысты айтқан еді.

Пол Гюер

Кембридждік Шопенгауердің жолдасы (1999) еңбегінде философ Пол Гуер «Шопенгауер, Кант және философия әдістері» атты мақала жазды. Онда ол екі философтың әдістерін салыстырып, Шопенгауэрдің сын-текесін талқылады. Кант заттарды қалай қабылдау керектігін түсіндіру үшін трансценденттік аргументтерді қолданды. Ол білімнің негізгі принциптерін дәлелдеуге және түсіндіруге тырысты. Осы үшін ол бақылаушы субъектідегі объективті тәжірибе туралы айтуға мүмкіндік беретін жағдайларды, тікелей түсінік арқылы зерделеуден бастады. Ал Шопенгауэрдің әдісі абстракт ұғымдарды емес, тәжірибедегі қабылданатын заттарды тікелей зерттеуден бастауға бағытталған. Білімнің негізгі принциптерін трансценденттік жолмен түсіндіруге немесе дәлелдеуге болмайды, оларды тек бірден, тікелей білуге болады. Мұндай принциптерге, мысалы, заттың тұрақтылығы, себеп-салдар заңы және кеңістіктегі барлық заттардың өзара әрекеттесуі жатады. Шопенгауэр үшін абстракт ұғымдар білімнің бастауы емес. Олар объективті әлем туралы барлық білімнің көзі – қабылдаудан туындайды. Дүние екі түрлі жолмен қабылданады: (1) кеңістік, уақыт және себеп-салдар байланыстарын қамтитын санадағы бейнелер; (2) біздің денемізді басқаратын ерік-жігеріміз. Гуер Шопенгауэрдің Канттың трансценденттік аргументтері мен дәлелдемелерінің мүмкіндігі туралы маңызды сұрақтар көтергенін айтты. Дегенмен, Шопенгауэр Канттың әдісіне қарсы болса да, оның көптеген қорытындыларын қабылдады. Мысалы, Канттың тәжірибе туралы сипаттамасы және оның кеңістікке, уақытқа және себеп-салдарға қатысты түсінігі қабылданды. Сонымен қатар, логикалық және нақты қатынастар арасындағы айырмашылық, сондай-ақ құбылыстар мен өзінің нәрселері арасындағы ерекшелік Шопенгауэрдің философиясында маңызды рөл атқарды. Жалпы, мақала Шопенгауэрдің Кантты олардың әдістері арасындағы қарама-қайшылықтың нәтижесінде қалай дұрыс түсінбегенін көрсетуге тырысады. Кант ауызша шешімдерге әкелетін түсінік жағдайларын талдаса, Шопенгауэр интуитивті тәжірибені феноменологиялық тұрғыдан зерттеді. Бірақ бір жағдайда Шопенгауэр өте маңызды сынды көтергені айтылады: оның белгілі бір оқиғаның себебі белгілі болған жағдайда ғана оның тізбекпен келе жатқаны белгілі болады деген Канттың тұжырымына қарсылығы. Әйтпесе, Шопенгауэрдің көбінесе сын-ескертпелері оның ұғымдар емес, қабылдауларды зерттеуден басталатын философиялық тәсіліне байланысты.

Майкл Келли

Майкл Келли 1910 жылғы «Кант этикасы және Шопенгауэрдің сын тұжырымы» кітабының кіріспесінде былай деді: «Егер Шопенгауэр болмағанда, Канттың философиясындағы барлық жақсы мен шындық оның қабірімен бірге қалған болар еді».

Иммануил Кант

Ыммануил Кант өзі Шопенгауэрдің "Өзіңе тілемейтін нәрсені басқаға жасама" деген ежелгі заңды тек қайталап отырғанын болжады, яғни Алтын ереже, және оны жағдайдың ерекшеліктерін ескермейтіндігі үшін сынады. Ол, қылмыс үшін сотталған тұтқын судьядан босатуды сұрағанда Алтын ережеге сіңіп кетуі мүмкін екенін айтты, себебі судья ешкімнің өзін түрмеге отырғызуын қаламас еді, демек ол да басқаларды түрмеге отырғызбауы керек. Канттың "Мораль метафизикасының негіздері" еңбегінде ұсынылған Категориялық императивті көбінесе Алтын ережемен шатастырады. Бұл императивтің абсолютті, метафизикалық және моральдық болуының себебі – оның суық және сезімсіздігінде, оны сүйіспеншіліксіз, құштарлықсыз немесе ынтасыз, тек борыш сезімімен ғана орындау қажеттілігінде, теорияда да, практикада да.