Кіріспе

Американдық цирк иесі (1831–1890)

Адам Джон Форпо (туған Адам Джон Форбах; 28 ақпан 1831 – 22 қаңтар 1890) – американдық жылқы саудагері және цирк иесі. 1865 жылдан 1890 жылға дейін оның циркі түрлі атаулармен жұмыс істеді, оның ішінде Форпо циркі, Форпоның гиганттық циркі және менгажери, Форпо шоуы, 4 ПАУ шоуы, Адам Форпо циркі және Форпо және Жабайы Батыс. Ол жылқы саудасымен табысты айналысып, көше теміржолдарына жылқы жеткізді. Америка Азамат соғысы кезінде АҚШ үкіметіне жылқы сату арқылы ол байлыққа ие болды. Ол 44 жылқы сатып алу үшін төленбеген қарызын өтеу үшін цирк бизнесіне енді. 1870-ші және 1880-ші жылдары Форпо мен П.Т. Барнум АҚШ-тағы ең ірі екі циркке ие болды және қатыгез бәсекелестікке түсті. Оның инновацияларына 1877 жылы саяхаттау циркі үшін алғашқы теміржол вагондары, алғашқы үш сақиналық қойылым және алғашқы Жабайы Батыс шоуы кірді. Ол Филадельфия және Колумбия теміржолымен Цинциннатиге кетіп, онда мал бағалау және дилижанс желілерін басқарумен айналысты. Кейін ол Нью-Йоркке көшіп, мал және жылқы саудасымен айналысатын бизнес құрды. Ол Нью-Йорк штатындағы ең ірі жылқы жеткізушісі болды және жылқыны сараптап білудегі сарапшы ретінде танылды. Форпоның Америка Азамат соғысы кезінде жылқы сатумен айналысуы оның ең табысты кәсіпорны болды. Соғыс жылқыны тапшы етуіне және осылайша оның құнын арттыруына себеп болды. Ол АҚШ үкіметіне жылқы сату арқылы байлыққа ие болды. Оның циркі жыл сайын 250 күндік немесе одан да көп гастрольдік турлар жасады және 400-ден астам артист пен жұмысшыны жұмысқа алды. Оның жылдық орташа табысы 300 000 доллардан асты. Форпо өз замандастарының көпшілігінен ерекшеленді. Цирк бизнесіне кірген кезде ол бұрыннан бай болғандықтан, ол шоумен емес, бизнесмен болды – бұл П.Т. Барнум мен Ринглинг ағайындарынан күрт өзгешелік. Ол цирк бизнесінің барлық аспектілеріне тікелей қатысты. Ол әдетте цирктің басты кіреберісінде отырып, оның беті баршаға көрінетіндей және ол түнгі түсімді бағалап, қызметкерлерін жауапқа тарта алатындей болды. 1870-ші және 1880-ші жылдары Форпо мен П.Т. Барнум елдегі ең ірі екі циркке ие болды. Форпоның Барнумға қарағанда жануарлары көп болды және ол еуропалық таланттарға көбінесе жоғары жалақы төледі. Екі адам үздіксіз түрде ең танымал ареналарда өнер көрсету құқығы үшін күресті. Олар 1882, 1884 және 1887 жылдары бітімге келді, дау-дамайды болдырмау үшін елді эксклюзивті аймақтарға бөлді. Бірақ кем дегенде екі рет олар күштерін біріктіріп, бірге өнер көрсетуді шешті. 1880 жылы Форпо мен Барнум Филадельфиядағы қойылым үшін шоуларын біріктірді. 1887 жылы Форпо Барнумның өзіне ғана тиесілі деп санайтын, бірақ келісімшартын жаңартпағандықтан жоғалтқан Мэдисон Сквер Гарденде өнер көрсетуге рұқсат алды. 1889 жылы Форпо цирк номерлерін Джеймс Энтони Бейли мен Джеймс Э. Куперге сатты және теміржол вагондарын Ринглинг ағайындарына сатты. Ринглингтер бұл жабдықты пайдаланып, өз циркін шағын жануарлармен жұмыс істейтін өндірістен алып теміржолмен жұмыс істейтін алып құрылысқа айналдырды, кейін ол Барнум және Бейли циркін сатып алды. Осылайша ол цирк активтерін сату арқылы өзінің басты қарсыласының құлауына тікелей себепкер болды. 1932 жылы жарық көрген өмірбаяндық кітабында Мэри Элич Лонг – алғашқы зоопарк иесі болған әйел – Форподан жануарларды сатып алу туралы былай деді: "Форпоның коллекцияларынан және басқа да көздерден жақсы үлгілер сатып алынды, сондай-ақ сирек кездесетін және ерекше жануарларды импорттаушылармен тұрақты тапсырыс берілді. Осы жазда П.Т. Барнум жиі келіп тұрды және осы ерекшелікпен жеке мақтанатын".

Бизнес-тәжірибелер

Бұл кезеңде американдық цирк бизнесі адал емес іс-әрекеттерімен белгілі болды, және Форпоу осы іс-әрекеттерге ерікті түрде қатысты. Форпоу сондай-ақ өзінің кәсіпкерлік шеберлігімен және маркетингтік қабілетімен көзге түсті, бұл оның циркі бір жылды қоспағанда, жыл сайын табыс әкелді. Екеуінің арасындағы бизнес қарым-қатынастардың мәнін одан да жақсы түсіндіру үшін, "Азияның жарығынан" Форпоудың алаяқтығын дәлелдеу үшін ақ бояудың бір бөлігін жасырын алып, оны газетке жариялаудың орнына Барнумға сатқан журналист болды. Дегенмен, Форпоудың кейбір әдістері шынымен де жаңашыл болды. Ол цирк операторларының арасында алғашқылардың бірі болып, шіркеуге баратын адамдарды, цирк өнерінің "күнәлі" тартымдылығынан күдіктенген, бірақ менagerie-дегі экзотикалық жануарларды көруге құштар болу үшін, үлкен аренадан менagerie-ні бөліп шығарды.

Жаңалықтар

Форпау цирк тарихында көптеген жаңалықтар жасады, олар көп жылдар бойы цирктерге әсер етті. Ол цирк бағдарламасына алғаш рет "Жабайы Батыс шоуын" енгізді. 1869 жылы ол бір уақытта екі бөлек "үлкен шатырды" қолданды, біреуі цирк өнері үшін, екіншісі – жануарлар үйі үшін. Жаңа таланттарды іздеу мақсатында 1881 жылы ол "Американың ең әдемі әйелі" атанымын табу үшін 10 000 долларлық сұлулық конкурсын ұйымдастырды. Жеңімпаз 21 жасар Луиза Монтегю болды, ол Нью-Йорк қаласының актрисасы және "тартымды көк көзімен" және "әңгіме кезінде әдемі көрсететін тамаша тістерімен" ерекшеленді. Көптеген адамдар бұл Америкадағы алғашқы сұлулық сайысы деп санайды. Ол сол кезде қара нәсілділерге мұндай жоғары лауазымдар сирек берілетін Ефрем Томпсон атты афроамерикалық слон бапкерін жұмысқа алды.

"Сүкіп" деген атақты сөз

"Ар минут сайын бір алданған адам туады, бірақ олардың ешқайсысы өлмейді" деген сөз жиі П.Т. Барнумға жатқызылады. Аталған сөздің нақты авторы, көбінесе, атақты алаяқ Джозеф ("Paper Collar" Joe) Бессимер болып саналады. Форпоу газеттегі сұхбатында Барнумды қарапайым халықтың алдында жамандау мақсатымен осы сөзді оған жатқызған. Дегенмен, Барнум бұл сөзді айтқандығын жоққа шығармаған. Ол Форпоуға өзіне жасаған тегін жарнама үшін ризашылық білдірген екен.

Өлім және мұра

Форпау 1890 жылғы 20 қаңтарда Филадельфияда 1889–1890 жылдардағы тұмау пандемиясы кезінде қайтыс болды және Лорел-Хилл зиратындағы отбасылық мазарға жерленді. Филадельфия аймағындағы көптеген қайырымдылық ұйымдары мен шіркеулер оның мүлігінен үлес алды, оның ішінде Темпл университеті, Моррис жануарларға арналған пана, Сент-Агнес, Сент-Люк және балалар медициналық орталығы. Форпаудың қайтыс болуынан кейін, оның цирк ісі 1900 жылы Сельс Брэдс циркімен бірігіп, Форпау-Сельс Брэдс циркін құрды. 1907 жылдың соңында жарияланған мақалада Ринглинг ағайындары оның мүлігінің қалдықтарын, бұрынғы Форпау шоуын, иесінің қайтыс болғаннан кейін он сегіз жыл өткен соң жабуға және сол автордың пікірінше, "көбінесе, тірі немесе қайтыс болған кез келген америкалықтан жиі көрінетін" оның есімін мен бейнесін пайдалануды тоқтатуға ниеттенгендері айтылды. Форпау өзінің есімін 1890 жылдардағы Филадельфиядағы бейсбол алаңы – Форпау паркіне берді. 2010 жылы Джоан Дамның "Қабір тастың шайы" атты жас ересектерге арналған кітабы Лорел-Хилл зиратында өтеді, ал Форпау кітаптағы кейіпкерлердің бірі болады.