Кіріспе

Ядролық қарудан бос аймақ (ЯҚА) – Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан белгілі бір аймақта ядролық қаруды әзірлеуге, өндіруге, бақылауға, иеленуге, сынақтан өткізуге, орналастыруға немесе тасымалдауға тыйым салатын, міндеттемелерін орындау үшін тексеру және бақылау механизмдері бар, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы тарапынан мойындалған мемлекеттер тобының шарт немесе конвенция арқылы еркін құрған келісімі ретінде анықталады. ЯҚА мақсаты ядролық қаруды таратпау туралы шартқа ұқсас, бірақ одан ерекшеленеді, оған көптеген елдер, соның ішінде ядролық қаруға ие бес мемлекет қатысушы болып табылады. "Ядролық қарусыз аймақ" термині көбінесе ядролық энергия мен ядролық қаруға, кейде ядролық қалдықтар мен ядролық қуатты қамтитын аймақты білдіреді және әдетте Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық келісімін білдірмейді. ЯҚА анықтамасы тек өз заңдарымен ядролық қаруды тыйым салған елдерді немесе кішігірім аймақтарды, мысалы, 1999 жылғы Atomsperrgesetz арқылы Австрияны есепке алмайды. Германияның қайта бірігуіне әкелген 2+4 келісімі Германияның жаңа штаттарында (Берлин және бұрынғы Шығыс Германия) ядролық қаруға тыйым салды, бірақ бұл ресми ЯҚА механизмдері жоқ алты қол қойған ел арасындағы келісім болды.

Географиялық қолданылу аясы

Бүгінде континенттік немесе субконтиненттік елдер топтарын қамтитын бес аймақ бар (оның ішінде олардың аумақтық сулары мен әуе кеңістігі), ал үш аймақ Антарктиданы, теңіз түбін және сыртқы ғарыш кеңістігін басқарады, олар ешқандай мемлекеттің құрамына кірмейді. Антарктика, теңіз түбі және ғарыш аймақтары ұлттық аумақтардағы барлық аймақтардың бірінен бұрын құрылды. Теңіздің еркіндігі халықаралық сулардағы шектеулерді қатаңдайтындықтан, теңіз түбінен жоғары орналасқан Жер мұхиттарының көп бөлігі Ядролық қарудан бос аймақтармен (NWFZ) қамтылмайды. БҰҰ сонымен қатар Моңғолияны ядролық қарудан бос мемлекет деп мойындады. NWFZ халықаралық суларды (теңіз еркіндігі бар жерлерде) немесе ғарыш арқылы ядролық зымырандардың транзитін (ғарышта ядролық қаруды орналастырудан өзгеше) қамтымайды. 2009 жылы Африканың Ядролық қарудан бос аймағы күшіне енген кезде алты құрлық аймағы Жердің 149 миллион шаршы шақырым жер ауданының 56% және Жердегі 195 мемлекеттің 60% -ын қамтиды, бұл өткен жылғы 34% және 30% көрсеткіштен жоғары; алайда, әлем халқының 39% ғана NWFZ аймақтарында тұрады, ал тоғыз ядролық қарулы мемлекет әлемнің 28% жер ауданына және әлем халқының 46% -на ие. Антарктика, Латын Америкасы және Оңтүстік Тынық мұхиты аймақтары ендік және бойлық координаттарымен анықталады, Австралияның аумақтық суларының шегіне дейінгі Оңтүстік Тынық мұхиты аймағының солтүстік-батыс шекарасынан басқа. Бұл үш аймақ біріккен аймақты құрайды, бірақ осы аймақтағы халықаралық суларға келісім шарттары қолданылмайды. Керісінше, Оңтүстік-Шығыс Азия аймағы мүше мемлекеттерінің аумақтары, соның ішінде олардың Эксклюзивті экономикалық аймақтары ретінде анықталады, ал Африка аймағы Африка Одағы (бұрынғы Африка Ұйымы) Африканың құрамына жатқызылған елдер мен аумақтар ретінде анықталады, оған Африка мен Мадагаскарға жақын аралдар да кіреді. Африка Одағының мүшесі Маврикий, қазіргі уақытта АҚШ әскери базасы орналасқан Диего Гарсия аймағында Британдық Ұлыбритания мұхитының аумағына құқығы бар деп мәлімдейді.

Мүше емес мемлекеттерге арналған хаттамалар

+ Ядролық қарусыздану аймақтарының (ЯҚА) шарттары бойынша шетел мемлекеттерінің аумақтары: Ұлыбритания, Франция, АҚШ, Нидерланды, Тлателолько, Ангилья, Британдық Виргин аралдары, Кайман аралдары, Түркі және Кайкос аралдары, Фолкленд аралдары, Оңтүстік Георгия, Гвиана, Гваделупа, Мартиника, Сен-Бартоломе, Сен-Мартен, Пуэрто-Рико, АҚШ Виргин аралдары, USMOI, Аруба, Кюрасао, Синт-Мартен, Кариб Нидерланды, Раротонга, Питкерн аралы, Полинезия, Уоллис және Футуна, Жаңа Каледония, Самоа, Джарвис аралы, Пелиндаба, Үнді мұхитының аймағы, Реюньон, Майотт, Îles Éparses.

ЯҚА шарттарының бірнешесінде аймақ ішінде аумақтары бар, аймақтан тыс мемлекеттердің сол аумақтар үшін ЯҚА ережелерін қолдануға мүмкіндік беретін хаттамалары бар. Бұл аумақтардың барлығы, Француз Гвианасынан басқа, кішкентай аралдар болып табылады. АҚШ Раротонга шартының I хаттамасына қол қойды, бірақ Америка Самоасы мен Джарвис аралына қатысты оны ратификацияламады. Ұлыбритания Африканың ЯҚА-сы АҚШ әскери базасы орналасқан Үнді мұхитындағы Диего Гарсия аралына қатысты екенін мойындамайды.

Солтүстік жарты шар

Ядролық қаруы бар мемлекеттер емес және ядролық қарусыз аймақтарға жатпайтын мемлекеттердің көпшілігі Еуропа мен Солтүстік Тынық мұхитында орналасқан. Олар Суық соғыс кезеңінен бастап және ядролық қарусыз аймақтар құрылысымен салыстырғанда ертерек пайда болған ядролық қару мемлекеттерімен құрылған ұжымдық қауіпсіздік одақтарының мүшелері немесе олардың ішінде орналасқан. Жиырма екі мемлекет ядролық қарусыз аймаққа немесе ұжымдық қауіпсіздік блогына кірмейді, сондай-ақ ядролық қаруы жоқ мемлекеттердің қатарында. Олардың он екісі Таяу Шығыста, алтысы Оңтүстік Азияда және төртеуі бұрынғы Кеңес Одағында орналасқан. Таяу Шығыс үшін ядролық қарусыз аймақ құру жөніндегі ұсыныстар жасалған (мысалы, Иранның ядролық бағдарламасы # Таяу Шығыстағы ядролық қарусыз аймақ, 2009 жылғы БҰҰ ұсынысы, 2011 жылғы МАГАТЭ форумы), сондай-ақ Корея түбегі, Орталық Еуропа, Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Арктика үшін де ұсыныстар болған. Оңтүстік Суданды қоспағанда, ядролық қаруы жоқ барлық елдер Ядролық қаруды таратпау шартына қатысушы болып табылады, сондай-ақ Ядролық қаруды таратпау шартында санкцияланған бес ядролық қару мемлекеті де осы шартқа мүше.

Еуропа

Ұлыбритания, Франция және АҚШ НАТО-ның қалған 29 мүшесімен бірге ядролық қорғаныспен бөліседі, ал НАТО-ға кірмейтін төрт Еуропалық Одақ мемлекеті (Австрия, Кипр, Ирландия, Мальта) Еуропалық Одақтың ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясатының құрамында болады. Бұрынғы Кеңес Одағының батысынан орналасқан басқа еуропалық елдер – шағын Батыс Еуропа мемлекеттері, олар Еуропалық Одақ пен НАТО-мен байланыста және оларға жақын орналасқан, бірақ мүшелікке ие емес (Швейцария және Еуропалық микромемлекеттер – Лихтенштейн, Монако, Сан-Марино, Ватикан, Андорра), немесе Еуропалық Одақ пен НАТО-ға әлі қосылмаған Балқан мемлекеттері (Босния, Сербия және Косово). НАТО сондай-ақ Түркия мен Канадаға да таралады.

Бұрынғы Кеңес Одағы

Беларусь және Армения, сондай-ақ Орталық Азия ядролық қарусыздану аймағының (ОАЯҚ) кейбір мүшелері Ресейдің ҰҚШҰ-дағы одақтастары, үш Балтық мемлекеті НАТО-ға қосылды, ал ГУАМ мемлекеттері (Грузия, Әзірбайжан, Украина, Молдова) екі қауіпсіздік шартына да мүше емес.

Солтүстік Тынық мұхиты

Оңтүстік Корея және Жапония АҚШ-тың ядролық қорғауындағы одақтастары болып табылады, ал үш Микронезия мемлекеті (Маршалл аралдары, Микронезия Федеративтік Штаттары және Палау) АҚШ-пен еркін қауымдастық шартында.

Оңтүстік Азия

Үндістан мен Пәкістан ядролық қаруға ие мемлекеттер, ал Оңтүстік Азияның қалған алты мемлекеті (Афғанстан, Шри-Ланка, Мальдив, Бангладеш, Непал, Бутан) ядролық қарусыздану аймағына (NWFZ) немесе қауіпсіздік блогына мүше емес.

Таяу Шығыс

Перс шығанағының алты ынтымақтастық кеңесі, Африкадан тыс 5 Араб мемлекеті (Йемен, Иордания, Ливан, Сирия, Ирак) және Иран (Иранның ядролық бағдарламасына қараңыз) ядролық қаруға ие емес мемлекеттер және ядролық қарусыздандырылған аймаққа (NWFZ) кірмейді. БҰҰ Бас Ассамблеясы Таяу Шығыста ядролық қарусыздандырылған аймақ құруға шақырды, ал 1995 және 2010 жылдарғы Ядролық қаруды таратпау шарты жөніндегі конференциялар Таяу Шығыстың барлық жаппай қырып-жою қаруларынан бос аймақ болуын қалады. 2013 жылдың желтоқсан айында Хайфа қаласында жаппай қырып-жою қаруларынан бос Таяу Шығысқа арналған халықаралық конференция өтті, оған ресми келіссөздердегі прогреске қатысты алаңдаушылық білдірген әлемнің түкпір-түкпірінен келген азаматтар қатысты.