Төменгі Паннонияның Дүкі Людевиттің күресі

Кіріспе

Төменгі Паннонияның герцогы Людевит немесе Людевиті (Людевитус), көбінесе Людевиті Посавский деп аталды, Төменгі Паннониядағы славян тайпаларының герцогы болды және франк үстемдігіне қарсы күресті жетектеді. Франктармен соғыста жеңілгеннен кейін, ол оңтүстікке, болжамды түрде Далмацияға қашты, бірінші белгісіз серб жупасына (тарихи пікірталас нысаны), содан кейін хорват билеушісі Людимислге, ол оны опасыздықпен өлтірді.

Франктерге қарсы көтерілістер

818 жылы Людевит өзінің елшілерін император Людовикке Херисталға жіберді. Олар Фриулидің маркграфы Кадоланың (800-819) және оның Паннониядағы адамдарының жасаған зұлматтарын баяндады, бірақ франк патшасы бейбіт келісімге келуден бас тартты. Людевит 819 жылы франк билеушілеріне қарсы көтеріліс көтерді. Император Людовик Иса (814-840) көтерілісті басу үшін Кадоланы жіберді. Кадола бастаған франк шекаралық әскерлері жерді шапты және халықты, әсіресе балаларды қинады. Паннониялық славяндар күш жинағанда, 819 жылы Кадола бастаған франктар да қайта оралды. Бірақ франк әскерлері көп ұзамай жеңіліске ұшырады, ал Кадола өзі туған жері Фриулияға қайтаруға мәжбүр болды, бірақ көп ұзамай аурудан қайтыс болды. 819 жылдың шілде айында Ингельхаймдағы кеңесте Людевиттің елшілері бітім шартының талаптарын ұсынды, бірақ император Людовик одан да көп жеңілдіктерді талап етті. Людевит өзінің қиын жағдайына одақтастар іздеуге кірісті. Оның алғашқы одақтасы – Гудускани (Гачани) тайпасының басшысы, герцог Борна (Dux Dalmatiae et Liburniae) болды, бірақ франк билеушісі Борнаға, егер ол франктарға Людевиттің көтерілісін басуға көмектессе, оны Паннонияның князі етіп тағайындайтынын уәде берді; сондықтан Борна келісімге келді. Людевит Карантания және Карниола славяндарынан да көмек тапты, олар Фриули маркгравиятының көршілері болғандықтан, паннониялықтар сияқты қауіп-қатерге ұшырады. Тимочандар (Тимок өзенінің аңғары маңында тұратындар) да оған қосылды, себебі оларды көрші болгарлар қорқытып отырды. Франктар сол жылдың күзінде Людевитке қарсы жаңа Фриули маркграфы, герцог Балдрих бастаған үлкен әскерді жіберді, ол Драва өзені бойында Карантания әскерін жинап жатқан кезде. Франк әскерлері санда басымдық танытқандықтан, Людевитті және оның әскерін Карниоладан Драва өзенінен ығыстырып жіберді. Людевит өзінің мемлекетінің орталық бөліктеріне шегінуге мәжбүр болды. Балдрих Людевитті қумай, Карантаниялықтарды бағындырумен айналысты. Борна Людевиттің қайын атасы Драгомужбен және олардың әскерлерімен оңтүстік-батыстан жорыққа шықты. Купа шайқасының қайнаған кезінде оның Гудускани тайпасы Борнаны тастап, Людевит жағына өтті, ал Драгомуж қаза тапты. Борна өз күзетшілерінің көмегімен шайқас алаңынан қашып құтылды. Людевит мүмкіндікті пайдаланып, желтоқсан айында Далмацияға шабуыл жасады. Борна тым әлсіз болғандықтан, далматиялықтар жасырын тактиканы қолданып қорғанысқа түсті және паннониялық әскерлерді шаршату үшін ақауды ең жақсы одақтас ретінде пайдаланды. Таулы аймақтарда қыс суық болды, бұл Людевитті шегінуге мәжбүр етті. Борнаның франк императорына жолдаған есебінде Людевиттің ауыр шығынға ұшырағаны айтылды: 3000 әскер, 300-ден астам жылқы және көптеген азық-түлік.

In 818 Ljudevit sent his emissaries to Emperor Louis in Heristal. They described the horrors conducted by Margrave Cadolah of Friuli (800 819) and his men in Pannonia, but the King of Franks refused to make peace. Ljudevit raised a rebellion against his Frankish rulers in 819 after he was seriously accused by the Frankish court. The Emperor Louis the Pious (814 840) sent Cadolah to quell the rebellion. The Frankish Frontier forces led by Cadolah have raided the land and tortured the population, most notably the children. As the Pannonian Slavs were amassing forces, so did the Franks led by Cadolah return in 819. But the Frankish forces were soon defeated; and Cadolah himself had to retreat back to his home Friuli, where soon he died of disease. In July 819 on the Council in Ingelheim Ljudevit's emissaries offered truce conditions, but Emperor Louis refused; demanding more concessions to him. Ljudevit started to gather allies for his plight. His original ally was Duke Borna (Dux Dalmatiae et Liburniae) the leader of the Guduscani (Gačani), but the Frankish ruler had promised Borna that he would make him Prince of Pannonia if he helped the Franks to crush Ljudevit's rebellion; so Borna accepted. Ljudevit found assistance among the Carantanian and Carniolan Slavs who, as neighbours of the margravate of Friuli, were jeopardized the same as the Pannonians. The Timočani (living around the valley of Timok) also joined him, because they were jeopardized by the neighbouring Bulgars. The Franks sent a large army led by the new Margrave of Friuli, duke Baldric of Friuli to meet Ljudevit in autumn, the same year while he was conscripting more Carantanian troops along the Drava river. The Frankish forces had numerical advantage, so they pushed Ljudevit and his men from Carniola across the Drava. Ljudevit had to fall back to central parts of his realm. Baldric didn't chase Ljudevit, since he had to pacify the Carantanians. Borna moved with Ljudevit's father in law Dragomuž and their forces from the south west. At the heat of the Battle of Kupa, his own Guduscani abandoned Borna and crossed to Ljudevit's side; while Dragomuž was killed. Borna escaped from the battlefield with the help of his bodyguards. Ljudevit seized the opportunity and breached into and raided Dalmatia in December. Borna was too weak, so the Dalmatians defended themselves through sneaky tactics and used attrition as their best ally to exhaust the Pannonian forces. Harsh winter came to the hill areas, forcing Ljudevit to retreat. According to Borna's reports to the Frankish Emperor, Ljudevit suffered heavy casualties: 3,000 soldiers, over 300 horses and much food.

Соғыс жалғасуда

820 жылдың қаңтар айында Борна Ахендегі франк императорымен одақтасты. Жоспар Людевит патшалығын үш жақтан бірігіп шабуылдау арқылы жою болды. Қыс суырған соң, Италия, Шығыс Франкия, Бавария, Саксония және Алемманнияда зор франк әскерлері жиналды. Олар көктемде Людевит жерлеріне бірдей шабуыл жасауға дайын болды. Солтүстік франк тобы Бавариядан Паннония арқылы өтіп, Драва өзенінен шабуыл жасады. Людевит әскерлері өзенде осы әскерді тоқтата алды. Оңтүстік топ Аквилеядан Эмонаға дейінгі жолмен Норик Альпі арқылы жылжуға тырысты. Людевит оларды тағы да тоқтатты, Альпі тауларына өткізбеді. Орталық топ Тирольден Карниолаға көшті. Людевит олардың ілгерілеуін үш рет тоқтатуға әрекеттенді, бірақ франктар әр жолы сандық артықшылығын пайдаланып жеңіске жетті. Бұл әскер Драваға жеткенде Людевит патшалығының ортасына шегінуге мәжбүр болды. Франктар оңтүстік және солтүстік әскерлеріне жол ашты, соның салдарынан толыққанды шабуыл басталды. Людевит қарсылықтың бекер екенін түсінді, сондықтан ол биік төбеде салған, мықты бекініске тығылды. Ал халқы жергілікті орман мен батпақтарда жасырынуға тырысты. Людевит франктармен келіссөздер жүргізбеді. Франктар ақырында оның жерлерінен қайтты, бірақ солтүстік әскерлері Драва батпақтарында жұқтырған аурудан қатарлары сиреп қалды. Карантания славяндары тәуелсіздігін жоғалтып, Фриуль маркгравы Балдерикті өздерінің билеушісі деп мойындауға мәжбүр болды, бірақ кейбіреулері Людевитке адал қалды. 821 жылы князь Борна қайтыс болды, оның орнын Людевиттің сіңілі баласы Владислав иеленді. Император Людовик 821 жылдың ақпанында Ахен сотында Владиславты Далмация және Либурния князі деп мойындады. Сотында император Людевитке қарсы соғыс жоспарларын тағы да талқылады. Франктар бұрынғысын қайталауға және Людевитке үш жақтан шабуыл жасауға шешім қабылдады. Людевит ашық далада франктармен күресуге болмайтынын түсінді, сондықтан ол үлкен бекіністер салуға кірісті. Оған Венеция патриархы Фортунат көмектесті, ол Италиядан сәулетшілер мен шеберлерді жіберді. 822 жылғы франктардың соңғы шабуылы кезінде Людевитті қолдаған Градо патриархы Фортунат Византиямен бірге Задарға қашып кетті.

In January of 820, Borna made an alliance with the Frankish Emperor in Aachen. The plan was to crush Ljudevit's realm with a joint attack from three sides. As soon as the winter retreated, massive Frankish armies were being amassed in Italia, East Francia, Bavaria, Saxony and Alemannia that were going to simultaneously invade Ljudevit's lands in the spring. The northern Frankish group moved from Bavaria across Pannonia to make an invasion across the river of Drava. Ljudevit's forces successfully stopped this Army at the river. The southern group moved across the Noric Alps, using the road from Aquileia to Emona. Ljudevit was successful again, as he stopped them before crossing the Alps. The central group moved from Tyrol to Carniola. Ljudevit attempted to halt its advance three times, but every single time would the Franks win, using numerical advantage. When this Army reached the Drava, Ljudevit had to fall back to the heart of his realm. The Franks have opened ways for the southern and northern Armies, so they launched a total invasion. Ljudevit concluded that all resistance would be futile, so he retreated to a stronghold that he built on top of hill that was heavily fortified; while his people took shelter in local forest and swamps. Ljudevit did not negotiate with the Franks. The Franks eventually retreated from his lands, with their ranks thinned by disease which the northern forces caught in the marshes of Drava. The Slavs from Carantania lost their internal independence and were forced to recognize the Friulian margrave Balderic as their ruler, while some remained loyal to Ljudevit. Prince Borna died in 821, and was succeeded by Ljudevit's nephew, Vladislav. Emperor Louis recognized as Prince of Dalmatia and Liburnia in February 821 at the Council of Aachen. The Emperor discussed again about war plans against Ljudevit on that Council. The Franks decided to repeat the progress, and push towards Ljudevit from three sides again. Ljudevit saw that it was obvious that he couldn't fight the Franks on open field, so he began to construct massive fortifications. He was helped by the Venetian Patriarch Fortunat who sent him architects and masons from Italy. During the last and final Frankish invasion of 822, the Patriarch from Grado, Fortunat, who was a supporter of Ljudevit, fled to Zadar into exile with the Byzantines.

Сербтерге қашу

Айнхардтың айтуынша, Людевит 822 жылы Сисактағы орнын қалдырып, сербтерге қашып кетті (Siscia civitate relicta, ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem obtinere dicitur, fugiendo se contulit.). Қазіргі заманғы Vita Hludovici-де сербтер туралы бұл сипаттама жоқ. Кейін Людевит оны қабылдаған жергілікті серб жупанын өлтіріп, оның жұпасында уақытша билікті өз қолына алды. Алғашқы дереккөздердегі бұл сербтердің орналасқан жері мен сипаты 19 ғасырдан бері тарихшылардың қызығушылығын тудырып келеді. Тадижа Смичиклас Людевит қашқан аймақты анықтауға тырыспады, ал Веккослав Клайч оның Сава және Боснадан тыс жерде болғанын жазды. Светслав М. Прванович Людевит пен Гудусканиді Шығыс Сербиядағы Гудускум римдік қаласымен байланыстыруға тырысты, бірақ Франжо Рачки мәтініндегі бір үтірді ғана түсіндіріп, болжамдарға сүйенді. Сима Ћиркович бұл жердің Боснияда екендігі туралы пікір қалыптасқан деген ойда болды, бірақ нақты орналасқан жер туралы мәлімдемелерді болжамдық деп атады. Реля Новакович Босния туралы пікірталас "мағынасыз" екенін және ол Босниямен байланысты бола алмайтынын айтты. Нада Клайч Людевит қашқан жердің Уна өзені бойындағы ортағасырлық Серб округі болғанын ойлады. Иво Голдштейн оның Серб округінде орналасқандығы туралы теорияны қабылдады, бірақ аз ғана тарихи деректерді қате түсіндіруге қарсы болды. Радослав Катичич бұл теорияға қарсылық білдірді, ал Тибор Живкович онымен келісіп, мұндай идеяның "шатастыратын" және "жақсы негізделмегенін" айтты, себебі дереккөз сербтердің, Далмацияның үлкен бөлігін иеленгендігі туралы айтады, ал "Серб қаласының маңындағы шағын аудан" емес. Оның пікірінше, "Людовик Сисактан Сава өзені арқылы Врбас өзенінің Саваға құяр жеріне қашқандығын түсіну әлдеқайда дұрыс". Младен Анчичтің сөзіне қарағанда, 822 және 833 жылдардағы франк жылнамалары авторларының "Далмация" терминін ескі географиялық атау ретінде қолдануы, бұл географиялық атаудың нақты мағынасын толық түсінбегендігінен туындаған. Джон Ван Антверпен Файн бұл аймақта сербтерді табу қиын болғанын айтты, себебі византиялық дереккөздер оңтүстік жағалаумен ғана шектелген, бірақ басқа тайпалардың арасында сербтер тайпасы немесе шағын тайпалар тобы болған болуы мүмкін. Живковичтің 2011 жылғы латын мәтінін түсіндіруі бойынша, Франктардың Сиссия мен Хорватиядағы агенттері берген екінші қол есептері (Рим) Далмацияның кейбір бөліктеріне сербтердің талап етуінің бар екенін көрсетеді, бұл франктердің ұқсас талаптарымен салыстырылады, бірақ басқа көздерден белгілі болған жерлерден тысқары жерлерде қоныстанғанын міндетті түрде білдірмейді. Невен Будак бұрынғы Далмация провинциясының ішінде нақты жерді анықтау қиын екенін, бірақ ол Боснияның орталық немесе шығысында болған болуы мүмкін екенін айтты.

According to Einhard, the writer of the Royal Frankish Annals, following the final Frankish attack, Ljudevit fled from his seat in Sisak to the Serbs in 822 (Siscia civitate relicta, ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem obtinere dicitur, fugiendo se contulit.). In the contemporary Vita Hludovici that description of the Serbs is omitted. Ljudevit later killed the local Serbian župan who took him in and temporarily took over the rule in his župa. The location and nature of these Serbs mentioned in the primary sources has been a topic of interest for historians since the 19th century. Tadija Smičiklas did not attempt to define the area where Ljudevit fled, while Vjekoslav Klaić wrote it was beyond Sava and Bosna. Svetislav M. Prvanović tried to connect Ljudevit and the Guduscani with the Roman city of Guduscum in eastern Serbia, but using only the interpretation of a single comma in Franjo Rački's text and conjecture. Sima Ćirković thought there was a consensus that the place was somewhere in Bosnia, but called the claims of exact locations speculation. Relja Novaković considered that the argumentation about Bosnia is "pointless" and couldn't be related to Bosnia. Nada Klaić thought that the place Ljudevit fled to was actually the medieval county of Srb by the river Una. Ivo Goldstein acknowledged and accepted the theory that it was located in Srb, but advocated against misinterpreting the scarce historical records. Radoslav Katičić argued against the theory, and Tibor Živković concurred with him, concluding such an idea is "misleading" and "not well established", because the source talks about Serbs not Srb, as holding a large part of Dalmatia and not some "small area around the town of Srb" among others, that "much more accurate to understand that Ludovicus escaped from Siscia by the river Sava to the mouth of Vrbas into Sava". According to Mladen Ančić, the mentioning of "Dalmatia" in 822 and 833 as an old geographical term by the authors of Frankish Annals was Pars pro toto with a vague perception of what this geographical term actually referred to. According to John Van Antwerp Fine Jr., it was hard to find Serbs in this area since the Byzantine sources were limited to the southern coast, but it is possible that among other tribes existed a tribe or group of small tribes of Serbs. Živković's 2011 interpretation of the Latin text says the second hand accounts given to the Franks by their agents in Siscia and Croatia establish the existence of some sort of a Serbian claim over parts of (Roman) Dalmatia, similar to the analogous Frankish claim, but not necessarily settlement outside of places already known from other sources. According to Neven Budak, it's difficult to pinpoint a place within the former province of Dalmatia, but most probably was in central or eastern Bosnia.

Өлім

Сербтермен болған оқиғадан кейін Людевит франк сарайына елші жіберіп, франк императоры Людовик Исакильді өзінің жоғарғы билеушісі ретінде тануға дайын екенін мәлімдеді. Бірақ ол қайтадан қашып кетті, енді Борнаның інісі Людимислге, Далмациядағы жаңа князь Владислав билік етіп тұрған кезде. Соңында Людимисл оны опасыздықпен өлтірді.