Риетавас: тарихы мен маңызы

Кіріспе

Риетавас (самоготтық: Рėйтавс; Ретов) – Литвадағы Юра өзені жағасында орналасқан қала. 2001 жылғы халық санауы бойынша халқы 3979 адамды құрайды. Риетавас қаласы – Риетавас муниципалитетінің орталығы. Бұл қала 1892 жылы Литвада электр энергиясын өндіретін алғашқы электр стансасын салғандығымен мәшһүр. Литвадағы алғашқы телефон желісі де осы қалада салынған.

Тарих

Риетавас алғаш рет 1253 жылғы жазбаша дереккөздерде еске алынған. Орта ғасырларда ол Цеклис жеріне қарасты болған. Риетавас аксақалдығы 1527 жылы айтылған. 1533 жылдан бастап Риетавас қала ретінде танымал болды, алайда қала құқықтары 1792 жылға дейін берілмеді. 14 және 15 ғасырларда Риетавас Самогитиядағы маңызды қорғаныс орталықтарының бірі болды және сауда жолдарының тоғысқан жері еді. Ол Польша-Литва одағы құрамындағы Литва Ұлы Герцогтығының Самогития Герцогтығында орналасқан. 19 ғасырда Риетавас маңызды білім беру орталығы болды, ал 1812-1909 жылдары мәдениет пен білімді жақсы көрген Огиньскийлер отбасының меншігінде болды. 1835 жылы аурухана, ал төрт жылдан кейін – приход мектебі ашылды. 1859 жылы Риетаваста шаруашылық мектебі құрылды, бірақ ол 1863 жылы жабылды. Осы мектептің ресми тілі литва тілі болды (сол кезде литва тілі ресми тіл болатын басқа да мектептер болған). 1873 жылы қазіргі католик шіркеуі, романдық жаңғыру сәулетінің ерекшеліктерін көрсететін болып салынды. Риетавас сол кездегі прогрессивті технологиялардың да маңызды орталығы болды. 1882 жылы Литвада алғашқы телефон желісі салынды, ол Риетавас пен Плунге қалаларын байланыстырды. 1892 жылы Литвадағы алғашқы электр станциясы электр энергиясын өндіруге кірісті. 1892 жылғы 17 сәуірде, Пасха күні Риетавас сарайында, паркінде және шіркеуінде алғашқы көше шамдары жанып, тұрды. 1915 жылы Риетавас округ орталығы болды, кейіннен аксақалдық орталыққа айналды. Соғыс аралық кезеңде 1928 жылы қоғамдық кітапхана, 1931 жылы кинотеатр ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала 1940 жылдан бастап кеңестік, ал 1941 жылдан 1944 жылға дейін неміс оккупациясы астында болды. Нацистер мен олардың литвалық серіктестері еврей қауымын толығымен жойды. Риетавастағы еврейлер сауда-саттықпен және қолөнермен айналысып, гипстер, ағаш шеберлері және темір ұсталары ретінде еңбек етті. Риетавастағы еврейлердің алғашқы санағы 1662 жылы өтті, онда олардың саны 421 болды. Риетавас еврей халқының ең көп саны 19 ғасырдың соңына таяу уақытта тіркелді. 1897 жылғы санақта халықтың жалпы саны 1750 адамды құрады, оның ішінде 1397-сі еврейлер болды. 1882 жылы патша Александр III Ресей империясында еврейлердің тұруын шағын қалалар мен ауылдармен шектеу туралы заң шығарды, бұл ауылдық жерлерде егіншілікпен немесе қалаларда өнеркәсіппен айналысуға мүмкіндік бермеді. Бұл еврейлердің, әсіресе Оңтүстік Африкаға эмиграциясына әкелді. 1923 жылы жалпы халық саны 1720 адамды құраса, оның 868-і еврейлер болды. 1940 жылы мұнда 500 еврей тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы жергілікті еврей халқы мәжбүрлі еңбекке тартылып, кейін жаппай қырғынға ұшырады. 1959 жылы халық саны 2882 адамға жеткенде, қалада бір ғана еврей қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Риетавас аудандық муниципалитет орталығы болды, бірақ 1963 жылы ол Плунге аудандық муниципалитетімен біріктірілді. Дегенмен, Риетавас 2000 жылы өз муниципалитетін қайта құрды. Қала KK164 және KK197 аймақтық жолдарының жанында орналасқан. Риетавас қаласының елтаңбасы 1996 жылы Президенттің жарлығымен бекітілді.

Rietavas was first mentioned in written sources around 1253. During the Middle Ages it belonged to Ceklis land. Rietavas' eldership was mentioned in 1527. Since 1533 Rietavas was known as a town however the town rights were not granted until 1792. In the 14th and 15th centuries Rietavas was one of the most important defence centres in Samogitia and also a crossing of commercial roads. It was located in the Duchy of Samogitia in the Grand Duchy of Lithuania within the Polish–Lithuanian Commonwealth. In the 19th century Rietavas was an important educational centre whereas in 1812–1909 it belonged to Ogiński family who loved culture and education. In 1835 there was established a hospital and four year later school of parish. In 1859 the school of agriculture was established in Rietavas which was closed in 1863. Lithuanian was the official language of this school (there were any other such schools where Lithuanian would be an official language at that time). In 1873 current Catholic Church reflecting features of Romanesque Revival architecture was built. Rietavas also became an important centre of progressive technologies of that time. In 1882 the first telephone line in Lithuania was built. It connected Rietavas and Plungė cities. In 1892 started to produce electricity the first power station in Lithuania. On 17 April 1892 in Easter the first street lights were turned on in Rietavas manor, park and church. In 1915 Rietavas was the centre of the county and later on centre of the eldership. During the Inter war period there were established a public library in 1928, a cinema in 1931. During World War II, the town was under Soviet occupation from 1940, and then under German occupation from 1941 to 1944. The Jewish Community was entirely destroyed by the Nazis and their Lithuanian collaborators. The Jews of Rietavas dealt in trade and crafts and provided their labor as plasterers, carpenters and blacksmiths. The first known census of the Jews in Rietavas was in 1662, when they numbered 421. Rietavas reached the zenith of its Jewish population around the end of the 19th century. In the 1897 census the total population numbered 1,750 of which 1,397 were Jewish. In 1882, Tsar Alexander III published legislation that restricted Jewish residence in the Russian Empire to small towns and villages, making farming impossible for the Jews in the rural areas or industry in the cities. This led to Jewish emigration, particularly to South Africa. In 1923, there 868 Jews out of a total population of 1,720. By 1940 there were 500 Jews. During WWII, in 1941, the local Jewish population were subjected to forced labor and then murdered in mass executions
In 1959 when the total population had grown to 2,882, there was only one Jew left in the town. After the World War II Rietavas became the centre of district municipality however in 1963 it was merged with Plungė district municipality. Nevertheless, Rietavas retrieved its municipality in 2000. The city is also near regional roads KK164 and KK197
The coat of arms of Rietavas was approved by the decree of the President in 1996.