Кіріспе

Ирандық жарымәскери ерікті жасақ – Басидж (بسيج, әліпбиі. "Жұмылдыру") немесе Неру е Могхавемат е Басиж (نیروی مقاومت بسیج, "Қарсыласу күштерін жұмылдыру"), толық атауы – Сазман е Басиж е Мостаз'афин (سازمان بسیج مستضعفین, "Жұмылдырылған әлсіздер ұйымы") – Ислам революциялық күзет корпусының (ИРКК) құрамындағы жарымәскери ерікті күш және оның бес тармағының бірі. Бұл күш Басидж деп аталады; жеке мүшесі парсы тілінде басижи деп аталады. 2019 жылдан бастап Ғұламреза Сүлеймани Басидждің қолбасшысы. 1979 жылы Иран революциясының басшысы аятолла Хомейнидің бұйрығымен Иранда құрылған жарымәскери ерікті жасақ, ұйым бастапқыда азаматтық еріктілерден, көбінесе кедей, ауылдық аймақтардан шыққандардан тұрды, Хомейни оларды Иран-Ирак соғысында күресуге шақырды. Хомейни Басиджді кейде "Жиырма миллиондық армия" деп атап, сол кездегі халықтың шамамен 75% Басидж мүшелері екенін мәлімдеді. Ол, 20 миллион халқы бар елдің армиясы жеңіліс көрмейтінін айтты. Басидж 1981 жылдың 17 ақпанына дейін тәуелсіз ұйым болды, содан кейін Иран Парламенті екі ұйым арасындағы бәсекелестікті тоқтату мақсатымен оны Революциялық гвардияның ұйымдық құрылымына ресми түрде енгізді, деп мәлімдеді Акбар Хашими Рафсанжани. Бүгінде бұл күштер Иранның жастарынан құралады, әдетте Иран қоғамының дәстүрлі діни және саяси адал бөліктерінен таңдалады. Басидж қоғамда мемлекеттік бақылауды күшейтуге, бекеттер мен саябақтарда моральдық полиция ретінде жұмыс істеуге және наразылық жиналыстарын басуға бағытталған қосымша күш ретінде қызмет етеді. Бұл күштер 2009 жылғы Иран сайлауына қарсы кең тараған наразылықтарда, 2017–2018 жылдардағы Ирандағы наразылықтарда және 2022–2023 жылдардағы Махса Аминиге қарсы наразылықтарда жиі көзге түсті. Басидж ИРКК-ға және Иранның Жоғарғы көшбасшысына бағынышты және олардың бұйрықтарын орындайды, бірақ сонымен қатар Иран халқының арасында "күшті алаңдаушылық пен ашудың терең көзі" деп есептеледі.

Терминология

Басиж (بسيج) – парсы тіліндегі сөз, мағынасы жұмылдыру, халықты дайындау, ұлттық ерік және халықтың қажырлы ұмтылысы, сондай-ақ маңызды істерді істеуге халықтың бірігуі мен дайындығы ретінде беріледі. Мұстазафин немесе шаруалар – Хаменеи сөзінде жерді мұраға алған шиит мұсылмандары, ал Хомейни мұсылман халқынан құралған, жалпыға ортақ, жеңілмейтін исламдық саяси партияны құру туралы айтқан.

Иран-Ирак соғысы

Жоғарғы басшы аятолла Рухолла Хомейни 1979 жылғы қарашада Иран революциясы кезінде жастар милициясын құруға шақырды. Басидж адам толқыны шабуылы арқылы миналау өрістерін тазарту және жаудың атысын өздеріне аудару арқасында танымал болды. Осы тактиканың салдарынан ондаған мың адам қаза тапқан деп есептеледі. Әдеттегі адам толқыны тактикасы – басиджилердің (көбінесе өте жеңіл қаруланған және артиллерия немесе әуе күшімен қолдаусыз) тік қатарлармен алға жылжуы болды. Зардап көп болғанымен, бұл тактика нашар даярланған ирак армиясының әскерлеріне қарсы тиімді болды. Дилип Хироның мәліметінше, 1983 жылдың көктеміне қарай Басидж 2,4 миллион ирандықты қару қолдануға оқытып, 450 мың адамды майданға жіберген. 1985 жылы IRNA Басидж қатарында 3 миллион адам бар екенін хабарлады, бұл туралы Ходжатолеслам Рахмани мәлімдеген. 1988 жылы университеттерде «Батыстың зиянды ықпалына» (Westoxification) және үкіметке қарсы студенттік наразылықтарға қарсы күресу үшін Басидж ұйымдары құрылды. Басидждің қайта жандануының бір бөлігі – Басиджді дамыту (Басидж е Сазандеги) сияқты ұғымдарға баса назар аудару болды. Басқа дереккөздерде Ansar e Hezbollah Басидж құрамында екені айтылады.

Сириядағы азаматтық соғыс, 2011-2021

Басиджтер қатысқан бір шетелдік қақтығыс – Иран Ислам Республикасының (ИИР) одақтасы Сирияның Баас режимі жағында болды. Батыс сарапшысының пікірінше, 2013 жылдың желтоқсанына дейін Сирияда мыңдаған ирандық жарымәскери Басидж жауынгерлері орналасқан. Сирияның Иран үшін геосаяси маңызы және Иранның маңызды одақтасы ретіндегі рөлі Басидж жасақтарының Сирия азаматтық соғысына араласуына түрткі болды. Басидж жасақтары, «Хезболла» жауынгерлері сияқты, Сирия армиясымен бірлесіп, көтерілісшілерге қарсы күреседі. Мұндай араласу аймақтағы бірқатар елдер үшін, әсіресе Израиль мен Түркия үшін жаңа сыртқы саяси қиындықтар туғызады, себебі Иранның Сириядағы қақтығыстағы ықпалы идеологиялық және қаржылық деңгейден асып, нақты күшке айналуда. Басидждің Сирия азаматтық соғысына қатысуы – Иранның аймақтағы үстемдігін орнату мақсатындағы сыртқы саясатының құралы ретінде милицияны бұрын қолдануын көрсетеді және Сирияның еркін армиясының басшысы Салим Идриссті алаңдатуда.

Қарсылық қозғалыстары

Иран XXI ғасырда саяси/әлеуметтік/экономикалық наразылық қозғалыстарын бастан өткерді, оның қауіпсіздік күштері 1999 жылғы шілдедегі студенттік наразылықтарды, 2009 жылғы президенттік сайлауға қарсы наразылықтарды, 2011–2012 жылдардағы наразылықтарды, 2019–2020 жылдардағы наразылықтарды және 2022–2023 жылдардағы Махса Аминиге қарсы наразылықтарды басуға белсенді түрде араласты. Наразылықтар туғанда Басидж көбінесе мемлекеттің "темір қолы" ретінде танылады. 2010 жылы Иранда зерттеу жүргізген норвегиялық студент автобуста келе жатқанда Басидж лагерінде қорқынышты қатыгездіктерге куә болғанын мәлімдеді. Студент Норвегия елшілігінің қызметкерлеріне берген мәліметінде, тұтқындалған саяси оппозиционерлердің ішек-қарны жарылып, тірідей өртеліп, тәртіпсіздікке қарсы арнайы көлікпен қасақана басылып өлтірілгенін көргенін айтты. Наразылықтар кезінде Жоғарғы көшбасшы Әли Хаменеи өзінің билігін сақтауға бағытталған жаңа жарымәскери күш – Хайдарянды құрды; Хайдарянның бірнеше негізін қалаушы мүшелері Басидж қатарынан шыққан.

Махса Әминидің наразылығы

Рейтер агенттігінің хабарлауынша, Басидж ислам республикасының Махса Аминидің өліміне қарсы наразылықтарды тоқтату және елдегі саяси және әлеуметтік бостандықтардың жетіспеушілігіне байланысты күш-жігерінің "алдыңғы қатарында" болды. Бұл наразылықтар 2022 жылдың қыркүйегінде басталып, келесі көктемде тоқтады, нәтижесінде 2023 жылға қарай 500-ден астам адам, оның ішінде 68 кәмелетке толмаған баланың қаза болғаны хабарланды. Коммерциялық емес ұйым Iran Human Rights мәлімдеуінше, бұрынғы наразылықтардан өзгешелігі, бұл наразылықтар "ел жүзінде, әлеуметтік топтардың, университеттердің, көшелердің [және] мектептердің арасында" тарады. Журналистер мен құқық қорғаушы белсенділер Басидж және басқа IRI қауіпсіздік күштерінің көтерілісті басу үшін қолданған көптеген адам құқықтарын бұзу деректерін тіркеді. Оларға мәжбүрлеп мойыс алу, кінәсіз отбасы мүшелеріне қорқыту, азаптау, соның ішінде электр тогымен ұру, суға батыру және жазалау сияқты әрекеттер (CNN сұхбаттарына сүйенген деректер); жыныстық зорлық-зомбылық/зорлау (күәліктер мен әлеуметтік желідегі бейнелер CNN тергеуімен расталды), "жүйелі" түрде наразыларды "дәнді оқтар, газ жарылғыш құралдар, бояулы оқтар" сияқты заттармен көзге атқылап, соқыр ету әрекеттері (активистік медиа тобы IranWire кем дегенде 580 жағдайды құжаттады). Жедел жәрдем машиналарын қауіпсіздік күштерін және ұсталған наразыларды жарақат алған азаматтарды шұғыл медициналық көмекке жеткізу сылтауымен тасымалдау. Иран мемлекеттік БАҚ-ы Басидж сияқты қауіпсіздік күштерінің "құйрықшындар мен топтардың" қолынан қаза тапқанын хабарлады, олар осы наразылықты ұйымдастырған белгілі бір, аты-жөні белгісіз ұйымның мүшелері болып саналады. (Дегенмен, BBC Persian қызметінің мәліметінше, бұл көрсеткіштер сенімді болмауы мүмкін, себебі мемлекеттік БАҚ хабарлаған "құйрықшындар" тарапынан өлтірілген Басидж жауынгерлерінің кейбірі шындығында қауіпсіздік күштерінің қолынан қаза тапқан наразылар болып шықты, ал олардың отбасыларына қауіпсіздік күштері тарапынан жалған мәлімдемелерге келісуге қысым көрсетілді, әйтпесе өлім жазасымен қорқытылды.)

Ұйым

Басидж Ислам революциялық гвардиясының бесінші тармағын құрайды. Әр түрлі дереккөздер Басиджді әртүрлі санаттарға бөледі. 2011 жылғы мәлімет бойынша Саид Голкардың сөзіне қарағанда, "17 түрлі Басидж бөлімшесі (студенттер, жұмысшылар, қызметкерлер, инженерлер және т.б.) бар". Тегеран бюросы сондай-ақ "Гильдия Басидж бөлімі" (Басидж е Аснаф) және "Еңбекші Басидж" (Басидж е Карегаран) тізімдерін келтіреді.

Өлшемі, негіздері

Басидж санының бағалаулары әртүрлі, оның жетекшілері сыртқы сарапшылардан жоғары көрсеткіштер береді. Ресми мәліметтер бойынша саны 23,8 миллионға жетеді. Басиджді зерттеуші ғалым Саид Голкар олардың жалпы мүшелерінің саны шамамен бір миллион, ал қауіпсіздік күштерінің ондаған мыңға жуық екенін бағалайды.

Экономикалық қуат

АҚШ қазынашылығының мәліметінше, Басидждің миллиардтаған долларлық "жасырын желісі" бар. 1996 жылы алты ұйым Басидж кооперативтік қорының (БКҚ) бақылауына қойылды. Басиджтің Тұрғын үй институты (Moassesseh ye Tamin e Maskan e Basijian). Басидждің Медициналық институты (Moassesseh ye Tamin e Darman e Basijian). Басидждің Пайызсыз несие институты (Moassesseh ye Gharz al Hassaneh ye Basijian). Басидждің Тұтыну тауарларын қамтамасыз ету институты (Moassesseh ye Tamin e Aghlam e Masrafi ye Basijian). Ислам жауынгерлерінің мәдени-көркем институты (Moassesseh ye Farhangi Honari ye Razmandegan e Eslam). Жекпе-жектордың ғылыми және оқу-әдістемелік қызметтер институты (Moassesseh ye Khadamat e Elmi va Amouzeshi ye Razmandegan). Ашура бригадасы 1993 жылы құрылды. Бұл ислам бригадалары Революциялық гвардиядан және Басиджден тұрды және 1998 жылға қарай олардың саны 17 000-ға жетті.

Мотивация

Кейбіреулер Басиджге шынайы діни нанымынан, немесе үкіметті қолдайтын дәстүрлі діни отбасы мен қоғамдық ортасының адалдығынан туысқандық сезіммен қосылса, ал енді біреулері Басидж мүшелігінің пайдасын көру үшін, университетке түсуге немесе мемлекеттік қызметте мансапты көтеруге құрал ретінде ғана қосылады делінеді. Жоғарғы Рухани Көшбасшы Хаменеи Басиджді "Иран халқының ең үлкен үміті" және "кемшіліксіз ағаш" деп атады.