Кіріспе

Шиит қажылары мен Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері арасындағы қақтығыс 1987 жылғы 31 шілдеде Меккедегі хаж кезінде шиит қажыларының наразылық акциясы мен Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері арасындағы қақтығыс салдарынан 400-ден астам адам қаза тапты. Оқиға түрліше сипатталып, «қақтығыс» немесе «қан қырғыны» деп аталды. Бұл 1979 жылғы Иран революциясынан бері шиит Иран мен суннит Сауд Арабиясы арасындағы шиеленістің күшеюінен туындады. 1981 жылдан бері ирандық қажылар жыл сайын хаж кезінде Израиль мен АҚШ-қа қарсы саяси демонстрациялар өткізіп келді, бірақ 1987 жылы Сауд Арабиясының полициясы мен Ұлттық гвардиясы жоспарланған демонстрация маршрутының бір бөлігін жапты, нәтижесінде олар мен қажылар арасында қақтығыс болды. Бұл жағдай зорлап ұрысқа ұласып, одан кейін қасіретті тығырылға айналды. Қаза тапқан қажылардың саны және қалай қаза тапқандары даулы мәселе болып қалуда. Иран мен Сауд Арабиясы екеуі де өлім-жұлым үшін бір-бірін айыптап отыр. Қаза тапқандардың саны бойынша әртүрлі мәліметтер бар: Иран үкіметінің мәліметінше – 400-ден астам адам, мыңдаған адамдар жараланған; Сауд Арабиясы үкіметінің мәліметінше – 402 адам, оның ішінде 275 ирандық қажы, 85 сауд полициясы және 42 басқа елден келген қажы (яғни Сауд әулеті). Оқиға қанды Иран-Ирак соғысының соңғы кезеңінде, суннит арабтар басқаратын Ирак пен шиит парсы Иран арасындағы «шиеленістің күшею» кезеңінде болды. Америка Кувейт мұнай танкерлерін қайта тіркеп, Парсы шығанағына шетелдік әскери кемелерді енгізді, бұл Сауд Арабиясы қолдаған, ал Иран қарсы шыққан шетелдік араласу болды. Хаж кезінде үлкен өлім-жұлымдар мерзімімен қайталанып отырады (1990, 1994, 1998, 2001, 2004, 2006, 2015 жылдары); екі миллионнан астам қажылардың «бір күні бір жерде бірдей нәрсе жасауға тырысып», әртүрлі тілдерде сөйлеп, тығырылғанда тұншығу немесе дене мүшелерінің сығылып қалу қаупіне ұшырауы таңқаларлық емес. 2015 жылы шамамен 2400 қажы, оның ішінде 400-ден астам ирандық қаза тапты, бұл Иран мен Сауд Арабиясы арасындағы «сөз соғысына» әкелді, ол «қызу шаққа» жетті.

Иран революциясынан кейінгі хадж

Көп жылдар бойы ирандық зыраеткерлер хаж кезінде Мекке қаласында "Ширктерден өзгешелену" (برائت از مشرکين) деп аталатын шерулер ұйымдастыруға тырысып келді. Хомейнидің ізбасарлары 1971 жылдан бері хаж кезінде шаһ, Израиль және Америкаға қарсы үгіт-насихат жүргізіп келеді. Революциядан кейін Хомейнидің қағидаларын ұстана отырып, олар басқа елдердің мұсылман зыраеткерлеріне тікелей үндеді, әрбір зыраетте саяси белсенділікті күшейтіп келді. 1981 жылы бұл Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштерімен қақтығысқа ұшырады, нәтижесінде бір адам қаза тапты. Сол жылы Сауд Арабиясының Халид патшасы Саддам Хусейнге хат жолдап, Саддам Иран территориясына басып кіруді жалғастырып жатқанда "осы ақымақ ирандықтарды талқандаңыз" деді. 1982 жылы Хомейни Хожат-ислам Мұхаммед Мусави Хоэйниханы Аятолла Хомейнидің қадағалаушысы және жеке өкілі етіп тағайындады. Хоэйниха Ирандағы тұтқындық дағдарысы кезінде АҚШ елшілігін басып алған студенттердің "ұстазы" болды. Сол жылы хаж кезінде Сауд Арабиясының полициясы Хоэйниханың Медина мен Меккеде сөйлеген сөздеріне наразылық білдірген шерушілермен қақтығысты. Меккеде ол тұтқындалды, ал Мединада зыраеттен кейін сөйлеген сөзінен кейін ол "қоздырушы" деп жарияланып, Сауд Арабиясынан қуылды. Келесі бірнеше жыл бойы екі тарап та жағдайды басып тыныштауға тырысты: Хомейни өзінің ізбасарларын бейбітшілік пен тәртіпті сақтауға, саяси материалдарды таратудан және мұсылман үкіметтерін сынаудан аулақ болуға шақырды. Жауабында Сауд Арабиясының шенеуніктері бұрынғы саясатын өзгертіп, екі жеке шеруге рұқсат берді: бірі Меккеде, екіншісі Мединада. 1986 жылы жағдай Сауд Арабиясының шенеуніктеріне әл-Бақи зиратын шиит зыраеткерлері үшін қайта ашуға мүмкіндік берді. Бірақ сол жылы Иранның радикалды тұлғасы Мехди Хашеми Сауд Арабиясына бағытталған ұшақта жарылғыш заттарды контрабандалық жолмен әкелгені үшін айыпталды, бұл Сауд Арабиясының алаңдауын қайта жақтатты. Халықаралық жағдайда АҚШ-тың теңіз күштері осы кезеңде Иран-Ирак соғысына және саяси шиеленісті күшейтуге жауап ретінде Парсы шығанағына енгізіліп жатты. Содан кейін Хомейнидің өкілі Иран-Ирак соғысы бойынша Иранның ұстанымын түсіндірді, ал ирандық зыраеткер Ирактың Кувейт танкерлеріне шетелдік күзетшілерді шақыру туралы Кувейт әмірінің шешімі бойынша барлық зыраеткерлер арасында референдум өткізді. Хомейнидің сол жылғы ресми зыраеткері Мехди Карруби Сауд Арабиясының шенеуніктеріне шерулер әдеттегідей және келісілген бағыттармен өтетініне сендіруге тырысқанына қарамастан, Сауд Арабиясының алаңдауын басуға көмектеспеді. Бірақ Сауд Арабиясы мен Ирандықтар "жоспарланған шерудің бағытын" бірге қарастырды, ал Сауд Арабиясының билігі "күдікпен қарады".

1987 жылғы демонстрациялар

1987 жылғы 31 шілдеде жұма күні түскі намаздан кейін қауіпсіздік шаралары күшейтіліп, демонстрация басталды, ал ирандық қажылар "Америкаға өлім! Кеңес Одағына өлім! Израильге өлім!" деп ұран салды. Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері демонстрацияға атыс жасалғанын жоққа шығарды, ал Сауд Арабиясының шенеуніктері ешқандай оқ атылмағанын және барлық қаза болғандардың себебі жанжал мен тығырық екенін мәлімдеді. Вашингтонда өткен баспасөз конференциясында Сауд Арабиясының елшісі, принц Бандар бин Сұлтан, "бірде-бір оқ атылмады" деп мәлімдеді және зорлық-зомбылыққа ирандық қажыларды кінәлады, оларды "жарақ, таяқ және шапан астынан шығарылған сынған шыны" деп айыптады. Израильдік саясаткер Ами Аялон "Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері демонстрация кезінде көптеген ирандық қажыларды атқан" деп жазды. Мартин Крамер де "Америкалық барлау деректеріне сәйкес, ұлттық гвардия күштері келгеннен кейін жағдай өзгерді, олар көшеге көзден жас шығаратын газ таратты, содан кейін пистолеттер мен автоматтарымен атысты" деді. Иранның жаңалықтар агенттігі "200 ирандық қаза тапты, 2000-нан астам адам жараланды" деп хабарлады. Иранның тағы бір жоғары лауазымды тұлғасы, аятолла Хусейн Әли Монтазери, мұсылман дін көшбасшыларын "Сауд Арабиясындағы исламның қасиетті орындарын патшалық отбасынан тартып алуға" шақырды. Сол күні Иранның басшысы Хомейни саудтықтарды паломниктің өліміне жауап ретінде Сауд әулетін құлатуға шақырды. 1987 жылғы оқиғадан кейін, 1988 жылдан 1990 жылға дейін үш жыл бойы Иран үкіметі ирандықтардың хажға баруын тоқтатты, бірақ "1991 жылы дипломатиялық қарым-қатынас қайта жаңартылды". Оқиғадан кейін Сауд Арабиясы Иранмен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп, рұқсат етілген ирандық қажылардың санын бұрынғы жылдардағы 150 мыңнан 45 мыңға дейін азайтты. 1991 жылы Иран мен Сауд Арабиясы ирандық қажылардың қайтадан хаж жасауына рұқсат беруге келіскеннен кейін дипломатиялық қарым-қатынасты жаңартты. Паломниктің жалпы саны 115 мыңға бекітілді, ирандықтардың демонстрацияларына қайтадан рұқсат берілді, бірақ тек саудиялықтар белгілеген бір нақты жерде. Осы келісімге сәйкес, ирандық қажылар 1990 және 2000 жылдары жыл сайынғы демонстрацияларын аздаған немесе ешқандай оқиғасыз жалғастырды. Олар митингілерін Меккедегі өздерінің аумағының шегінде өткізді. Сауд Арабиясында орналасқан 20 мыңға жуық пакистандық әскер Сауд Арабиясы шиит сарбаздарының болуына наразы болғандықтан Пакистанға қайтарылды. Мартин Крамер "тәуелсіз тергеу жүргізілмейтіндіктен, маңызды мәліметтер күмәнді болып қала береді. Бірақ Сауд Арабиясы мен Иран ешқайсысы қарсы тараптың зорлық-зомбылықты тудыру үшін қасақана немесе алдын ала ойластырылған әрекеттер жасағанын дәлелдейтін ешқандай дәлел ұсынбады".