Кіріспе
Көп терминды жүйелерді зерттеу
Систематика – Джон Годольфин Беннетттың (1897–1974) 20-шы ғасырдың ортасында дамытқан жүйелік ғылым саласына берген атауы. Сондай-ақ, Көп терминды жүйелер теориясы немесе Беннетт жүйелігі деп те аталады. Ол жүйелердегі күрделіліктің түрлеріне, деңгейлеріне және дәрежелеріне, осы деңгейлерде пайда болатын ерекшеліктерге, сондай-ақ абстрактілі модельдерді қолданып күрделілікті бейнелеуге және іс жүзінде ("түсінуге") қабілеттілікке назар аударады. Осылайша, ұқсастық пен айырмашылық ұғымдарын түсіну үшін кем дегенде екі термин немесе элементі бар жүйе немесе ой-пікір аясы қажет. Қарым-қатынас ұғымын түсіну үшін үш термин қажет, және т.б. Беннетт жүйелігі оның негізгі, төрт томдық "Драмалық ғалам" еңбегінде (алғаш рет 1955–1966 жылдары жарық көрген) және 1963–1974 жылдары жарық көрген "Систематика: Тарих, философия және ғылымдарды салыстырмалы зерттеу институты журналында" жарияланған әртүрлі мақалаларда сипатталған әртүрлі кезеңдерден өтті. Беннетт жүйелігі А. Г. Е. Блейк, Энтони Ходжсон, Кеннет Пледж, Анри Бортофт, Ричард Хит және басқалар сияқты шәкірттері арқылы одан әрі жетілдірілді және дамытылды.
Шолу
Беннетт өзінің Жүйелік пәнін «жүйелерді зерттеу және оларды өзімізді және әлемді түсіну мәселесіне қолдану» деп сипаттады. Ол осы жалпы контексте Жүйеліктің 4 саласын атап өтті: Таза Жүйелік – «барлық жүйелерге ортақ әмбебап қасиеттерді немесе атрибуттарды анықтау мен сипаттауға» ұмтылады. Формальды Жүйелік – терминдердің мәніне сілтеме жасамай, жүйелердің қасиеттерін зерттейді. Бұл негізінен үш немесе төрт мүшеден астам жүйелер үшін өте күрделі болуы мүмкін байланыстардың мүмкін тәсілдерін зерттеуден тұрады. Қолданбалы Жүйелік – «біздің тәжірибемізде кездесетін жүйелерді зерттеу және басты назар терминдерді және олардың сипаттамаларын анықтауға бағытталған». Практикалық Жүйелік – «өмірдің барлық салаларында туындайтын мәселелерге жүйелерді зерттеу арқылы алынған түсінікті қолдануға» бағытталған. Беннетттің «Жүйелік» терминінің мағынасы қазіргі кезде «системика», «системология», «жүйелер ғылымы» және «жүйелер теориясы» терминдерімен шамалас. Дегенмен, оның «Жүйелік» деген атпен жасаған нақты жұмысы көптеген қазіргі жүйелер мамандарына әлі таныс емес тәсілдерді қолданады, бұл оның жұмысын әлдеқайда кең саланың мамандығына айналдырады. Сонымен қатар, биологияда «жүйелік» термині организмдердің түрлерін және формаларын жіктеу үшін қолданылуы түсініксіздік тудырады және жалпы жүйелік ғылымдағы терминнің қазіргі қолданылуын шектеулі етеді. Сондықтан оның жұмысын және оның жалғасын сипаттау үшін «Беннеттік жүйелер» (немесе Системика немесе Жүйелік) немесе «Көп мүшелі жүйелер» терминдерін қолдануға болады. Формальды Беннеттік жүйелер сандық емес, логикалық немесе сапалық күрделілік идеясына негізделген. Бұл логикалық атомизмнің философиялық бағдарламасына ұқсас болуы мүмкін. («Сандық күрделілік», «сапалыққа» қарама-қарсы, практикалық жағдайда екі немесе одан да көп бірдей сапалық типтегі нақты компоненттердің болуынан туындайды. Алайда, практикалық Жүйелікте компоненттің мөлшері немесе көлемі нақты сапалық әсерлерге ие және екі санатты әрқашан ажыратуға болмайды.) Осылайша, формальды Жүйелікте Беннеттік жүйелер абстрактілі болып табылады, әр жүйе сапалық немесе логикалық «типті» немесе Бертран Расселдің «Типтер теориясында» қолданған логикалық деңгейге ұқсас деңгейді білдіреді. Әрбір формальды деңгей сапалық жағынан тәуелсіз, бірақ өзара байланысты «мүшелерден» тұрады, олар осы деңгейге тән «дискурстың кеңістігін» құрайды, ал бір деңгейдегі терминология басқа жағдайларда қолданылғанда санаттар арасында шатасуға әкелуі мүмкін. Әрбір көп мүшелі жүйеде осылайша анықталған ерекше жүйелік деңгей атрибуты немесе пайда болатын ерекше сапасы бар, мысалы, үштік үшін «динамикалық», ал пентада үшін «маңыздылық». Энтони Блейктің «Тор жүйелік» деп атаған еңбегінде көрсетілгендей, бұл сапалардың пайда болуы құпия, бірақ кездейсоқ емес және ерік-жігердің «руханилануын» және функциялардың нақтылануын немесе «материалдануын» арттыруды қамтитын процесте пайда болады. Жүйенің логикалық деңгейі жүйедегі сапалық жағынан әртүрлі, бірақ өзара байланысты мүшелердің санына байланысты. Беннеттік жүйелер сапалық күрделілікпен өседі және жүйедегі сапалық жағынан ерекшеленетін мүшелер санының өсуімен квантталған, прогрессивті тізбекте жаңа пайда болатын сапаларды көрсетеді. Керісінше, берілген формальды жүйенің «мүшелері» жалпы алғанда олар кездесетін жүйенің нақты дәрежесімен, түрімен немесе деңгейімен байланысты, сондықтан диаданың мүшелері «полюстер», триаданың мүшелері «импульстер», тетраданың мүшелері «көздер», пентаданың мүшелері «шектер» және т.б. Бірінші жүйеден тыс әрбір жүйеде кіші жүйелер бар және барлық жүйелер теориялық тұрғыдан алғанда, мүшелер саны көп супер жүйелерге енген. Практикалық Жүйелікте Беннетт бұл үрдісті 12 мүшелі жүйеге дейін жүзеге асырды, ол қазіргі кезде осындай айырмашылықтарды жасау үшін шектеулі техникалық сөздіктің шектеулері бойынша мүмкіндігінше жақсы болды. 12 мүшеден тыс жүйеде ол «қоғамдар» туралы айтты. Беннетт логикалық деңгейлерді немесе сапалық күрделіліктің секірулерін санның «конкретті» немесе «сапалық» мәні деп атағанмен байланыстырады, мүмкін, Расселдің «Математика принциптерінде» «қатынас саны» деп атауына және Пифагор дәстүрлеріне қатысты, бірақ Беннетт өзінің не істеп жатқанын әр түрлі «нумерологиядан» ажырату үшін көп еңбек етті. Беннеттік жүйелер қатарына монад, диад, триад, тетрад және т.б. кіреді, олар аяқталмаған. Жүйелер монадтан бастап күрделілікті арттырады және нашар бүтіндіктен күрделі құрылымға қарай өседі, ол қоғамға, тарихқа және космостың онтологиялық құрылымына жетеді.
Pure Systematics – seeks "to identify and describe the universal properties or attributes common to all systems". Formal Systematics – studies "the properties of systems without reference to the nature of the terms. It consists mainly of the investigation of possible modes of connectedness which evidently can be very complex for systems with more than three or four terms". Applied Systematics – "the study of systems occurring in our experience and is chiefly directed to the identification of the terms and their characteristics". Practical Systematics – focuses on "the application of the understanding gained through the study of systems to the problems that arise in all departments of life". Bennett's use of the term "Systematics" is basically synonymous with what today falls under the terms "systemics", "systemology", "systems science", and "systems theory". However, his own specific work under the name "Systematics" takes approaches that are still unfamiliar to many current systems specialists, making his work a specialty in a much broader field. In addition, the use of the term "systematics" in biology to refer to the classification of types and forms of organisms creates ambiguity and rather overwhelms the term's current viability within general systemology. Thus reference can be made simply to "Bennettian Systems" (or Systemics or Systematics), or to "Multi Term Systems" to describe his work and its continuations. Formal Bennettian systems are defined around and focus on the idea of logical or qualitative complexity rather than quantitative complexity. There is thus a possible analogy to the philosophical program of logical atomism. ("Quantitative complexity", as contrasted with "qualitative", results from the presence in a practical setting of two or more actual components of the same qualitative type. However, in practical Systematics, the quantity or amount of a component also has concrete qualitative effects, and the two categories cannot always be separated.) Thus in formal Systematics, Bennettian systems are abstract, and each system represents a qualitative or logical "type" or level analogous to the logical levels used by Bertrand Russell in his Theory of Types. Each formal level consists of qualitatively independent but mutually relevant "terms" that constitute a "universe of discourse" specific to that level, and terminology suitable at one level can cause category confusion when used in other contexts. Every multi term system so defined has its special system level attribute or characteristic emergent quality, such as "dynamism" for the triad, or "significance" for the pentad. The emergence of these qualities, according to the work of Anthony Blake in what he calls Lattice Systematics, is mysterious but not random and occurs within a process involving both increasing "spiritualization" of will and increasing specification or "materialization" of function. The logical level of the system depends on the number of the qualitatively different but mutually relevant terms in the system. Bennettian systems thus increase in qualitative complexity, and display new emergent qualities, in a quantized, progressive series as the number of qualitatively distinct terms within the system increases. Conversely, the "terms" of a given formal system correlate in a general way with the specific degree, type, or level of the system they occur in, so that the terms of a dyad are characterized as "poles", those of a triad as "impulses", those of a tetrad as "sources", those of a pentad as "limits," and so on. Each system beyond the first contains subsystems and all systems, theoretically, are embedded in supersystems with a higher number of terms. In practical Systematics, Bennett carried this process of elaboration up to the 12 term system as best he could within the constraints of the very limited technical vocabulary currently available to make such distinctions. Beyond the 12 term system he spoke of "societies". Bennett correlates the logical levels or leaps of qualitative complexity with what he calls the "concrete" or "qualitative" significance of number, perhaps again analogous to what Russell calls "relation number" in Principia Mathematica and in looser reference to Pythagorean traditions, although Bennett was at pains to distinguish what he was doing from various kinds of mere "numerology". The series of Bennettian systems includes the monad, dyad, triad, tetrad, and so on, open endedly. Systems progress in complexity from the monad up, and from vague wholeness to increasingly articulate structure that reaches into society, history and the ontological fabric of the cosmos.
Беннетттік практикалық және қолданбалы жүйелер
Көп мерзімді жүйелер сериясы жүйелер немесе жағдайларды зерттеу мен талдаудың объективті диагностикалық толықтығын анықтау үшін жеңілдетілген, бірақ прогрессивті түрде күрделенетін сыртқы тексеру тізімдері ретінде қолданылуы мүмкін. Керісінше, жүйелік модельдерді өзінің бейтараптығын, даналығын және түсіну деңгейінің жеткіліктілігін субъективті бағалауға көмектес құрал ретінде пайдалануға болады. Осылайша, олар сыртқы фактілер әлеміндегі нақты құрылымдар мен процестерге, сондай-ақ логикалық тұрғыдан алғанда, құндылықтар мен адамдық мүмкіндіктердің ішкі әлеміндегі құрылымдар мен процестерге нұсқау бере алады. Гурджиевтің Процесс Эннеаграммасы – эннеаданың Беннеттік систематикасының маңызды, бірақ толық емес бөлігі.
Тарих
Жүйелік таным Пифагордың тарихи дәстүрінен туындаған, бірақ ХХ ғасырдың А.Н. Уайтхедтің организм философиясы, К.С. Пирстің прагматизмі, Бертран Расселдің логикалық атомизмі, типтер теориясы және қатынастар логикасы сынды әрекеттерімен әсер етті. Дегенмен, ол Берталанффидің жалпы жүйелер теориясынан және басқа жүйелік ойлау еңбектерінен тәуелсіз болды. Ең күшті жекелеген ықпал Гурджиев пен оның жазбаларынан келді. Гурджиев «үш заңы» мен «жеті заңы» метағылыми контексте үйреткен, бірақ Беннетт әрбір толық сан үшін «заң» бар екенін және мұның адамдарға басқару және білім беру сияқты практикалық мәселелерді түсінуге көмектесетінін ұсынды. Беннетттік жүйелік таным мен К.Г. Юнг және Мари Луиза фон Францтың санның архетиптік сипаты жөніндегі еңбектері, сондай-ақ Бакминстер Фуллер мен Артур Янг сияқты инженерлердің философиялары арасында салыстырулар жасауға болады.
Бағдарлама
Беннеттік жүйелілік интеграциялық бағдарламаны ұсынады. Барлық мәдениеттерде де, барлық ғылым салаларында да көп терминді жүйелермен байланысты, әйтпесе назардан тыс қалуы мүмкін мағынаның айқын іздері бар. Беннеттік жүйелілік құрылымдық біртүтастықпен байланысты түсінікті және бір тәжірибе саласынан алынған түсінікті бұрмаламай басқа салаға қалай ауыстыруға болатынын түсінумен байланысты. Беннетттің Тарих, философия және ғылымдарды салыстырмалы зерттеу институты 1963 жылы осы бағдарламаға қатысты түрлі мақалалар жариялау үшін "Систематика" атты журналды іске қосты. Жүйелілік сондай-ақ құрылымдық коммуникация деп аталатын жаңа оқу жүйесін дамытуға әкелді, ол кейіннен логивизуалды ойлау (LVT) деп аталатын кең ауқымды әдістемеге айналды.