Арадия немесе Сайыстар Инанымының Жаршысы

Кіріспе

Чарльз Годфри Лелэндтің 1899 жылғы кітабы «Арадия немесе Сиқыршылардың Ішкі Евангелиясы» – американдық фольклоршы Чарльз Годфри Лелэндтің 1899 жылы жарық көрген кітабы. Онда ол Тосканадағы (Италия) сиқыршылардың бір тобының діни мәтіні деп санайтын нәрселер, олардың сенімдері мен рәсімдері туралы жазылған. Тарихшылар мен фольклоршылар мұндай топтың болғандығына дау келтіреді. 20-шы ғасырда бұл кітап қазіргі Wicca паган дінінің қалыптасуына зор әсер етті.

Шолу

Мәтін құрама. Оның ішінде Лелэндтің итальян тіліндегі «Ванжело» (жазба) деп аталатын түпнұсқа қолжазбасының ағылшын тіліне аудармасы бар. Лелэнд қолжазбаны итальяндық сиқыршылық сенімдері туралы негізгі ақпарат көзінен, «Маддалена» деп атаған және Италиядағы «сиқыршы ақпаратшысы» деп атаған әйелден алғандығын хабарлады. Материалдың қалған бөлігі Лелэндтің итальяндық фольклор және дәстүрлер туралы зерттеулерінен, соның ішінде Маддаленадан алынған басқа да материалдардан құралған. Лелэнд 1886 жылы «Ванжело» туралы білген, бірақ Маддаленаға оның көшірмесін беруге он бір жыл уақыт кетті. Материалды аударғаннан және өңдегеннен кейін кітапты басып шығаруға тағы екі жыл созылды. Оның он бес тарауы итальяндық пұтқа табынушылық сиқыршылығының пайда болуын, сенімдерін, ғұрыптарын және сиқырларын көрсетеді. Бұл діннің орталық тұлғасы – Арадия әйел-құдайы, ол феодалдық басқыншылар мен Рим-католик шіркеуіне қарсы тұру үшін шаруаларды сиқыршылыққа үйрету үшін жер бетіне келді. Лелэндтің еңбегі 1950 жылға дейін көлеңкеде қалды, содан кейін «пұтқа табынушылық сиқыршылығының» қалдықтары туралы басқа теориялар мен талаптар кеңінен талқылана бастады. Арадия осындай талаптардың кең контекстінде зерттеле бастады. Ғалымдар пікірге келмейді, кейбіреулері Лелэндтің қолжазбаның шығу тегі туралы мәлімдемесін жоққа шығарады, ал басқалары оны халықтық сенімдердің бірегей құжаты ретінде нақтылайды. Көбірек ғылыми назар аударғаннан кейін, Арадия Гарднериялық Викка және оның тармақтары тарихында ерекше рөл атқарды, Еуропада пұтқа табынушылық сиқыршылығының қалдықтарының бар екендігіне дәлел ретінде пайдаланылды, сондай-ақ кітаптың бірінші тарауынан алынған үзінді діннің литургиясының бөлігі ретінде қолданылды. Мәтінге қызығушылық артып, оның көптеген қайта басылымдары әртүрлі баспагерлер арқылы кеңінен қолжетімді болды, соның ішінде 1999 жылғы Марио мен Дина Паццаглинидің жаңа аудармасымен жарық көрген сындық басылым да бар.

Шығу тегі

Чарльз Годфри Лиланд – американдық автор және фольклоршы, 1890-шы жылдардың көп бөлігін Флоренцияда итальян фольклорын зерттеумен өткізді. «Арадия» Лиландтың зерттеулерінің нәтижесі болды. Лиландтың есімі негізінен «Арадиямен» байланысты болғанымен, оның көбін құрайтын қолжазба Лиланд пен Лиландтың өмірбаянын жазған оның қызы Элизабет Робинс Пеннелл «Маддалена» деп атаған итальян әйелінің зерттеулеріне жатқызылады. Фольклоршы, Лиландтың замандасы және досы Рома Листердің айтуынша, Маддаленаның нағыз аты Маргарита, ол Флоренциядан шыққан «эдіп» болған және этрускілерден тараған отбасы екенін, сондай-ақ ежелгі ритуалдарды білетінін мәлімдеген. Профессор Роберт Матиесен, Пацзаглинидің «Арадия» аудармасына үлес қосқан ретінде, Маддаленаның Лиландқа жазған хатында «Маддалена Таленти» деп қол қойғанын айтады (соңғы тегі болжам, себебі қолжазбаны оқу қиын). Лиланд 1886 жылы Маддаленамен танысқанын және ол бірнеше жыл бойы итальяндық фольклорды жинаудағы негізгі көзіне айналғанын хабарлайды. Лиланд оны жоғалып бара жатқан сиқыршылық дәстүріне жататын адам ретінде сипаттайды. Ол былай деп жазады: «Ол ұзақ тәжірибесінің арқасында мен не қалағанымды және оны өздерінен қалай алуға болатынын толыққанды біледі». Ол одан бірнеше жүз беттік материал алды, ол оның «Этрускі-римдік қалдықтар халық дәстүрінде», «Флоренцияның халықтан жиналған аңыздары» және, әрі қарай «Арадия» кітаптарына енгізілді. Лиланд 1886 жылы «Италияның сиқыршылық ілімдерін баяндайтын қолжазба бар екенін білгенін» және Маддаленаны оны табуға шақырғанын жазды. Он бір жыл өткен соң, 1897 жылдың 1 қаңтарында Лиланд «Вангелоны» пошта арқылы алды. Қолжазба Маддаленаның қолымен жазылған. Лиланд оны сиқыршылардың «Ескі дінінің» түпнұсқалық құжаты деп түсінді, бірақ мәтіннің жазбаша немесе ауызша көздерден алынғанын білмейтінін айтады. Виккан авторы Раймонд Бакланд 1968 жылы өзінің «Бакландтың сиқыршылық мұражайы» баспаханасы арқылы кітапты қайта басып шығарған алғашқы адам болғанын мәлімдейді, бірақ бұл кітапты 1960 жылдардың басында «Виксенс» Чарльз «Рекс Неморенсис» және Мэри Карделл британдық баспадан шығарды. Содан бері мәтін әртүрлі баспагерлер тарапынан көп рет қайта басылды, соның ішінде 1998 жылы Марио мен Дина Пацзаглинидің мақалалары мен түсіндірмелерімен қайта аудармасы да жарық көрді.

Charles Godfrey Leland was an American author and folklorist, and spent much of the 1890s in Florence researching Italian folklore. Aradia was one of the products of Leland's research. While Leland's name is the one principally associated with Aradia, the manuscript that makes up the bulk of it is attributed to the research of an Italian woman whom Leland and Leland's biographer, his niece Elizabeth Robins Pennell, referred to as "Maddalena". According to folklorist Roma Lister, a contemporary and friend of Leland's, Maddalena's real name was Margherita, and she was a "witch" from Florence who claimed a family lineage from the Etruscans and knowledge of ancient rituals. Professor Robert Mathiesen, as a contributor to the Pazzaglini translation of Aradia, mentions a letter from Maddalena to Leland, which he states is signed "Maddalena Talenti" (the last name being a guess, as the handwriting is difficult to decipher). Leland reports meeting Maddalena in 1886, and she became the primary source for his Italian folklore collecting for several years. Leland describes her as belonging to a vanishing tradition of sorcery. He writes that "by long practice [she] has perfectly learned just what I want, and how to extract it from those of her kind." He received several hundred pages worth of material from her, which was incorporated into his books Etruscan Roman Remains in Popular Tradition, Legends of Florence Collected From the People, and eventually Aradia. Leland wrote that he had "learned that there was in existence a manuscript setting forth the doctrines of Italian witchcraft" in 1886, and had urged Maddalena to find it. Eleven years later, on 1 January 1897, Leland received the Vangelo by post. The manuscript was written in Maddalena's handwriting. Leland understood it to be an authentic document of the "Old Religion" of the witches, but explains that he did not know if the text came from written or oral sources. Wiccan author Raymond Buckland claims to have been the first to reprint the book in 1968 through his "Buckland Museum of Witchcraft" press, but a British reprint was made by "Wiccens" Charles "Rex Nemorensis" and Mary Cardell in the early 1960s. Since then the text has been repeatedly reprinted by a variety of different publishers, including as a 1998 retranslation by Mario and Dina Pazzaglini with essays and commentary.

Мазмұны

Он бір жылдық іздеуден кейін Лиланд Вангелоның мазмұнына көңілі толмағанын жазды. Ол көбінесе күткенімен бірдей болды, бірақ "прозалық поэзия" түріндегі бөлімдерді болжай алмаған.

Тақырыптар

"Арадия" кітабының толық тараулары салт-дәстүрлер мен сиқырлы амалдарға арналған. Оларға махаббатты жеңуге арналған сиқырлау (VI тарау), Диананың құрметі үшін тасқа тесік немесе дөңгелек тас тапқанда оны амулетке айналдыру сиқыры (IV тарау) және Диана, Арадия және Каинге арналған ритуалдық тойды қадірлеу (II тарау) кіреді. Мифтік материал мәтіннің аз бөлігін құрайды және сиқыршылық дінінің тууы мен олардың құдайларының іс-қимылдары туралы қысқа әңгімелер мен аңыздардан тұрады. Лиланд кітаптағы мифтік материалды қосымшасында былай деп қорытындылайды: "Диана – Сиқыршылардың патшайымы; сиқырмен байланыста Иродияның (Арадияның) серігі; ол бауыры Күннен (мұнда Люциферден) бала туған; Ай құдайы ретінде ол Айда тұтқын ретінде тұратын Қабылмен байланысты, және ежелгі сиқыршылар феодалдық жерлердің құлшынынан өткен адамдар болған, олар кек тартқан және Дианаға арналған, шіркеу Сатанға табыну деп бейнелеген тойларды өткізген". Қалған бес тарау мәтінде Лиландтың итальяндық сиқыршылықты зерттеу кезінде, әсіресе этрусктік-римдік ескерткіштері мен Флоренция аңыздары бойынша жұмыс істегенде алынған Вангелоға қатысты басқа материалды білдіретіні анық көрсетілген. Бұл қосымша тараулардағы тақырыптар алғашқы он тараудан кейбір егжей-тегжейлі мәліметтер бойынша өзгешеленеді, және Лиланд оларды ішінара "Дианаға табыну христиандықпен бірге ұзақ уақыт бойы қатар өмір сүргенін растау" үшін қосты. Мысалы, XV тарауда Лавернаға қартарнайыш арқылы сиқырлы сөздер айтылады. Лиланд оның қосылуын Арадиядағыдай Дианаға құқық бұзушылар табынатынымен, ал Лаверна – римдік ұрлық құдайы екенімен түсіндіреді. Лиландтың мәтінге қатысты ойларының басқа мысалдары кітаптың алғы сөзінде, қосымшасында және көптеген түсіндірмелерде келтірілген. Бірнеше жерде Лиланд аударған итальян тілін ұсынады. 1999 жылғы аударманың авторы Марио Пацзаглинидің айтуынша, итальян тілінде орфографиялық қателер, сөздердің жоғалуы, грамматикалық қателер бар және ол жергілікті диалектке қарағанда стандартты итальян тілінде жазылған. Пацзаглини Арадия диалекттен қарапайым итальян тіліне, содан кейін ағылшын тіліне аударылған материалды көрсетеді деген қорытындыға келді, Лиланд мәтінді "салтанаттар, 'кантриптер', сиқырлар және дәстүрлер жинағы" деп атады.

Entire chapters of Aradia are devoted to rituals and magic spells. These include enchantments to win love (Chapter VI), a conjuration to perform when finding a stone with a hole or a round stone in order to turn it into an amulet for Diana's favour (Chapter IV), and the consecration of a ritual feast for Diana, Aradia, and Cain (Chapter II). The narrative material makes up less of the text, and is composed of short stories and legends about the birth of the witchcraft religion and the actions of their gods. Leland summarises the mythic material in the book in its appendix, writing "Diana is Queen of the Witches; an associate of Herodias (Aradia) in her relations to sorcery; that she bore a child to her brother the Sun (here Lucifer); that as a moon goddess she is in some relation to Cain, who dwells as prisoner in the moon, and that the witches of old were people oppressed by feudal lands, the former revenging themselves in every way, and holding orgies to Diana which the Church represented as being the worship of Satan". The remaining five chapters are clearly identified in the text as representing other material Leland believed to be relevant to the Vangelo, acquired during his research into Italian witchcraft, and especially while working on his Etruscan Roman Remains and Legends of Florence. The themes in these additional chapters vary in some details from the first ten, and Leland included them partly to "[confirm] the fact that the worship of Diana existed for a long time contemporary with Christianity". Chapter XV, for example, gives an incantation to Laverna, through the use of a deck of playing cards. Leland explains its inclusion by a note that Diana, as portrayed in Aradia, is worshipped by outlaws, and Laverna was the Roman goddess of thievery. Other examples of Leland's thoughts about the text are given in the book's preface, appendix, and numerous footnotes. In several places Leland provides the Italian he was translating. According to Mario Pazzaglini, author of the 1999 translation, the Italian contains misspellings, missing words, and grammatical errors, and is in a standardised Italian rather than the local dialect one might expect. Pazzaglini concludes that Aradia represents material translated from dialect to basic Italian and then into English, Leland himself called the text a "collection of ceremonies, 'cantrips,' incantations, and traditions"

Дау

Лиланд былай деп жазды: "Солқындар әлі де жасырын қоғам немесе секта құрастырып, оны "Ескі дін" деп атайды, және Романьяда бүкіл ауылдар бар, ондағы адамдар толығымен бұтқа табынушы". Мюррейдің тезисіне қарсы аргументтер ақырында Лиландқа қарсы аргументтерді де қамтиды. Сиқыршылықты зерттеуші Джеффри Расселл 1980 жылы жазған "Сиқыршылық тарихы: сиқыршылар, еретиктер және бұтқа табынушылар" атты кітабының бір бөлігін Арадиядағы талаптарға, Мюррейдің тезисіне және Жюль Мишелеттің 1862 жылғы "Сорсиер" еңбегіне қарсы пікір білдіруге арнады, ол да сиқыршылықты жер астындағы дін ретінде қарастырған. Тарихшы Эллиот Роуздың "Ешкіге арналған қылыш" атты еңбегі Арадияны дінді бейнелеуге сәтсіз тырысқан сиқыр сөздерінің жинағы ретінде жоққа шығарды. Тарихшы Рональд Хаттон өзінің "Айдың жеңісі" атты еңбегінде дауды үш мүмкін шешіммен қорытындылады:

Ванжело қолжазбасы басқаша табылмайтын діннің шынайы мәтінін көрсетеді. Маддалена мәтінді Лиландтың көмегімен немесе көмегісіз жазды, мүмкін ол өзінің фольклор немесе сиқыршылық біліміне сүйенген болуы мүмкін. Барлық құжатты Лиланд жалғандады. Хаттонның өзі Ардианың білдіретінін мәлімдеген діннің ғана емес, сонымен қатар Маддаленаның бар екендігіне де күмәнмен қарайды, ол Леландтың итальяндық баяншының "алдануына" қарағанда, бүкіл оқиғаны өзі ойлап тапқаны ықтимал деп санайды. Клифтон Хаттонның ұстанымына қарсылық білдіріп, оны "болмаған дәлел" арқылы жасалған "ауыр әдеби алаяқтық" айыбы деп жазады; Хаттонның басты қарсылықтарының бірі - Арадияның ортағасырлық әдебиетте кездесетін ештеңеге ұқсамайтындығы. Маттисон Лиландтың қазіргі итальян тіліндегі түпнұсқадан жұмыс істегенін қорытындылады, ол оны "нақты, бірақ ірі халықтық дәстүрдің өкілі емес" деп сипаттады.

Классикалық музыка

Норвегиялық классикалық композитор Мартин Ромберг Леландтың мәтінінен таңдалған өлеңдер негізінде аралас хорға арналған жеті бөлімді месса жазды. «This Witch Mass» алғаш рет 2012 жылы Vestfold International Festival-де Grex Vocalis орындауында қойылды. Музыкаға қажетті атмосфераны жасау үшін фестиваль Тенсбергтегі бір жол туннелін толығымен жапты және оны концерт алаңы ретінде пайдаланды. Бұл туынды 2014 жылы Lawo Classics лейблы арқылы CD-де жарық көрді.