Кіріспе
Виккадағы құдай және неопаганизмнің кейбір түрлері
Викканың құдайы
the Wiccan deity
Мүйізді Құдай – Виккада және оған ұқсас неопаганизмнің кейбір түрлерінде кездесетін екі негізгі құдайдың бірі. Мүйізді Құдай термині Виккадан бұрын пайда болған, ол 20 ғасырдың басында мүйізді немесе шатырлы антропоморфты құдайды белгілеу үшін қолданылған, және ішінара тарихи мүйізді құдайларға негізделген. Мүйізді Құдай діннің еркек бөлігін, Айдың үштік әйел құдайының немесе басқа Ана құдайының серігін көрсетеді. Виккалық сенімдерде ол табиғат, жабайы дала, сексуалдық, аң аулау және өмір циклымен байланысты. Құдайдың бейнелері әртүрлі болғанымен, ол әрқашан басында мүйіздерімен немесе шатырларымен бейнеленеді, көбінесе жануардың басына ие (териоцефаликалық) болып көрсетіледі, осылайша "құдайлық пен жануардың" бірігуін, соның ішінде адамзатты да көрсетеді. Дәстүрлі Виккада (Британдық дәстүрлі Викка) ол әдетте екі жақты аспектілері бар дуалистік құдай ретінде қарастырылады: жарық және қараңғы, түн және күн, жаз және қыс, Емен патшасы және Шомыр патшасы. Осы дуалистік көзқарас бойынша, оның екі мүйізі оның екі жақты табиғатын символдайды. (Дуальділікті бейнелеу үшін мүйіздерді қолдану "дилемманың мүйіздерінде" деген тіркесте де көрінеді.) Құдайымның үш аспектісі және Мүйізді Құдайдың екі аспектісі кейде пентаграмманың немесе пентаклдің бес нүктесімен байланыстырылады, бірақ қай нүктелер құдайдың қай аспектілеріне сәйкес келеді әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір басқа жүйелерде ол үштік құдай ретінде бейнеленеді, үш жағы Үштік Құдайдың аспектілерін көрсетеді: Жастық (Жауынгер), Әке және Ақылды. Мүйізді Құдай бірнеше психологиялық теориялар аясында зерттелді және фантастикалық әдебиетте жиі кездесетін тақырыпқа айналды.
Аттар
Дорин Валиенте, Гарднер дәстүрінің бұрынғы бас діни қызметкері, Джеральд Гарднердің Брикет Вуд ковені құдайды Цернуннос немесе Кернунно деп атағанын мәлімдеді, бұл Францияда табылған тас мүсінде кездесетін латын сөзі және «Мүйізді» дегенді білдіреді. Валиенте ковеннің құдайды Яникот деп те атағанын, оның баск тілінен шыққан болуы мүмкін екенін, ал Гарднер де бұл есімді «Жоғары сиқырдың көмегі» романында қолданғанын айтты. Александрия дәстүрінің бас діни қызметкері Стьюарт Фаррар Мүйізді Құдайды Карнайна деп атады, ол Цернунностың бұрмаланған түрі деп санайды. Тарихшы Рональд Хаттон бұл терминнің араб тіліндегі «Зул Карнайн» деген мағынаны білдіретін «Мүйізді» сөзінен шыққан болуы мүмкін екенін ұсынады, бұл Мюррейдің 1931 жылғы «Солқындардың Құдайы» кітабында айтылған, және бұл кітап Алекс Сандерске ықпал еткен болуы мүмкін. Пруденс Джонс бұл есімнің Карнейостан, Аполлонмен біріктірілген спарталық құдайдан, Диананың бағынышты жұбайы ретінде алынған болуы мүмкін деп болжайды. Чарльз Карделл мен Реймонд Ховардтың жазбаларында бұл құдай Ато деп аталған. Ховардтың Атоның басының 2200 жылдық ағаш мүсіні болған, бірақ мүсін 1967 жылдың сәуір айында ұрланған. Кейін Ховардтың ұлы әкесінің өзі мүсінді жасағанын мойындады. Роберт Кокрейн құрған Кокрейннің шеберлігінде Мүйізді Құдай жиі Киелі кітаптағы есіммен аталады; Тубал Каин, Киелі кітапқа сәйкес, алғашқы темірші. Бұл неопагандық түсінік бойынша, құдай сонымен қатар Уэльс мифологиялық кейіпкері Бран, герман мифологиясындағы темірші Уэйланд және ағылшын фольклорындағы мүйізді кейіпкер Херн деп те аталады. Индуизмде Мүйізді Құдай Пашупати деп аталады. Пашупати мөрiн қараңыз.
Юнгтік талдау
Шерри Салман мүйізді құдайдың бейнесін Юнг терминдерімен қарастырады, оны архетиптік қорғаушы және сыртқы әлемді объективті психикаға делдал етуші ретінде сипаттайды. Оның теориясына сәйкес, еркек психикасының «Мүйізді құдай» жиі әкелік рөлдің жеткіліксіздігін толықтырады. Алғаш кездескенде, бұл бейне қауіпті, «күллі жүнді, жабайы адам» болып келеді, бірақ сонымен бірге мейірімділік пен зиялылыққа ие. Егер оны жанынан итерсе, кейін өмірде Мүйізді құдай Басқа Әлемнің немесе Аидтың иесі ретінде пайда болады. Толығымен бөлініп кетсе, зорлық-зомбылыққа, есірткіге тәуелділікке және жыныстық бұрмалауға алып келеді. Интеграцияланған кезде ол еркекке «өзінің жойғыш күшіне ие эго» сыйлайды, ал әйел психикасына физикалық денеге де, психикаға да қатысты тиімді анимус береді. Мүйізді құдайды әйелдер әдебиетінде қайталап келетін символ ретінде қарастыра отырып, Ричард Сугг оның «табиғи Эрос» символы екенін айтады, ол әйелдің көлеңкесінің әлеуметтік конформизм табиғатын бағындыратын еркектік сүйікті, осылайша көлеңке мен анимустың бірігіп кеткенін көрсетеді. Мұндай мысалдың бірі – Эмили Бронтенің «Бозғыр еңістер» романындағы Хитклиф. Сугг осы кейіпкермен байланыс құрған әйел персонаждар көбінесе қоғамнан шеттетіледі, немесе одан да жаман – еркек батырдың оқиғасының кері аяқталуымен аяқталады.
Гуманистік психология
Роберт Блайдың Мифопоэтикалық ерлер қозғалысындағы жұмысынан кейін Джон Роуэн мүйізді құдайды "Жабайы адам" ретінде гуманистік психологияда ерлерге көмектесетін фантазиялық бейне немесе "қосалқы тұлға" ретінде пайдалануды ұсынады, сондай-ақ әйелдерге шамадан тыс құрмет көрсету және парафилияны қамтитын "еркектіліктің тар әлеуметтік бейнелерінен" шығуға мүмкіндік береді. Қазіргі заманғы неопагандық мүйізді құдайға табынудың тарихи негізін анықтау үшін бірнеше теориялар жасалған.
Маргарет Мюррей
Суфражист Матильда Джослин Гейдж және басқалардың еңбектерінен кейін Маргарет Мюррей 1921 жылы жариялаған «Батыс Еуропадағы сиқыршылық культі» атты кітабында, жаңа замандағы сиқыршылардың ежелгі діни культтың қалдықтары екенін, ал христиан шіркеуі сиқыршылардың құдайының іс жүзінде Ібіліс екенін жариялағандығы туралы теория ұсынды. Бұл құдайдың нақты бейнесіне сілтеме жасамай, Мюррей инквизициядағы тергеулерде жиі кездесетін бас киімдері «осы культтің пайда болуының бір түсінігіне жарық түсіруі мүмкін» деген пікір білдірді. 1931 жылы Мюррей «Сиқыршылардың құдайы» атты еңбегін жариялады, онда оның сиқыршылық культі теориясын қолдайтын дәлелдерді жинауға тырысты. Бірінші тарауда «Мүйізді құдай» тақырыбы көтеріледі. Мюррейдің сөзіне göre, Еуропа мен Үндістаннан алынған мүйізді адамдардың бейнелері – палеолиттік француз үңгіріндегі «Шарбуа» суретінен бастап, үнділік Пашупатиге дейін және қазіргі Англияның Дорсет Оузеріне дейін – Еуропа құрлығындағы мүйізді құдайға табынудың үздіксіз дәстүрінің куәсі болып табылады. Мюррей бұл мүйізді құдай культінің моделін Джеймс Фрейзер мен Жюль Мишелетен алған. Алайда, «Шарбуа» туралы сөз келгенде, танымал тарихшы Жан Клотт сияқты басқалар, Брейльдің эскизінің шынымен дәл екенін айтады. Клоттс: «Мен оны жылдар бойына шамамен 20 рет көрдім» деді. Брейль өзінің суретін шаман немесе сиқыршы бейнелейді деп есептеді – осы интерпретация суреттің атына ие болуына себеп болды. Мюррей суретті көргеннен кейін Брейльдің суретін «құдайдың алғашқы бейнесі» деп атады, бұл идеяны кейінірек Брейль және басқалар қабылдады. Мюррей сонымен қатар Испанияның солтүстік-шығысындағы Когулдағы мезолиттік тас суретінің дәл емес көшірмесін культтің жамағаттық діни рәсіміне дәлел ретінде пайдаланды, бірақ суреттегі орталық еркек тұлға мүйізсіз.
Әдебиеттен алған әсерлері
Грек құдайы Панның танымал бейнесі 18 ғасырдағы романтиктердің жазбаларында классикалық контекстінен алынып, олардың пасторальдық Англия туралы идеалдарымен байланыстырылды. Бұл, сонымен қатар, сол кездегі жалпы халықтың грек мифологиясымен таныс еместігіне байланысты, Панның бейнесі «мүйізді құдай» ретінде кеңінен танылуына және кейіпкерге, грек мифтерінде кездеспейтін, мысалы, мейірімділік сияқты қасиеттер тағайындалуына әкелді. Бұл өз кезегінде Мюррейдің сиқыршылардың гипотетикалық мүйізді құдайының қабылдануын жеңілдетті. Валенте кейбір неопаганистердің теріс реакциясына басқаша түсіндірме береді: Арадиядағы Луцифердің сиқыршылардың құдайы ретінде бейнеленуі Джеральд Гарднердің жұмсақ, романтикалық пагандығына үйренген және сиқыршылық пен сатанизм арасындағы байланысқа қарсы тұратын виккандар үшін «тынышсыздық тудырды». 1985 жылы классикалық тарихшы Георг Лак өзінің «Arcana Mundi: грек және рим әлемдеріндегі сиқыр және оккультизм» еңбегінде сиқыршылық культінің пайда болуы ежелгі дәуірде мүйізді құдайға табынуға бағытталған дін ретінде туған болуы мүмкін деген болжам жасады, бұл келттердің мүйізді құдайы Цернуннос пен грек-римдік Пан/Фавнның бірігуінен туындаған. Леви өзінің «Жоғары Сиқырдың Догмасы және Ритүалдары» (1855) еңбегінде әртүрлі дәстүрлерден, соның ішінде 16 және 17 ғасырлардағы Марсель Таросының «Шайтан» картасынан алынған символдарды біріктіре отырып, Бафометтің бейнесін жасады. Леви өзінің бейнесін «Мендестің ешкісі» деп атады, мүмкін Геродоттың Мендес құдайының – Египеттің Джедет аталымының – ешкінің басы мен аяқтарымен бейнеленгенін еске түсірді. Геродот мендесиандықтардың барлық еркек ешкілерді қалай құрмет тұтқанын және оның заманында әйелдің ешкімен ашық түрде жыныстық қатынасқа түскенін айтады. Е.А. Уоллис Бадж былай деп жазады: Дельтаның бірнеше жерінде, мысалы, Гермополис, Ликополис және Мендесте Пан құдайы мен ешкіге табынып, құлшылық етілген; Страбон Пиндарды цитаталап (xvii. 1, 19), осы жерлерде ешкілердің әйелдермен жыныстық қатынасқа түскенін айтады, ал Геродот (ii. 46) осы оқиғаның ашық күндіз болғанын мәлімдейді. Осы соңғы автордың сөзіне сәйкес, мендисиандықтар барлық ешкілерге, әсіресе еркек ешкілерге құрмет көрсеткен, оның өлімі бүкіл мендисиандық аймақта қоғамдық аза тұтумен аталып өтеді; олар Панды да, ешкіні де Мендес деп атайды, екеуі де ұрпақ пен құнарлылық құдайлары ретінде құлшылыққа ие болған. Диодор (i. 88) Мендестің ешкі культін Приап культімен салыстырады және құдайды Пандар мен Сатирлермен байланыстырады. Осы жазушылардың барлығы атаған ешкі – атақты мендеандық қошқар немесе Мендестің қошқары, Манетоның айтуынша, оның құрметіне II династияның патшасы Какау құлшылық ғибадатханасын салған. Тарихи тұрғыдан алғанда, египеттік Мендесте құрметтелген құдай – Озиристің жаны болған Банебджедет (ағылшын тілінде Ba of the lord of djed, және «Мендестің Иесі» деп аталады) құдайы. Леви Марсель Таросының «Шайтан» картасының бейнелерін біріктіріп, Банебджедет қошқарын теке ретінде қайта бейнеледі, одан әрі оны «Анепте копуляция жасаушы және Мендес ауданында ұрықтандырушы» ретінде көзге елестетеді.
At several places in the Delta, e. g. Hermopolis, Lycopolis, and Mendes, the god Pan and a goat were worshipped; Strabo, quoting (xvii. 1, 19) Pindar, says that in these places goats had intercourse with women, and Herodotus (ii. 46) instances a case which was said to have taken place in the open day. The Mendisians, according to this last writer, paid reverence to all goats, and more to the males than to the females, and particularly to one he goat, on the death of which public mourning is observed throughout the whole Mendesian district; they call both Pan and the goat Mendes, and both were worshipped as gods of generation and fecundity. Diodorus (i. 88) compares the cult of the goat of Mendes with that of Priapus, and groups the god with the Pans and the Satyrs. The goat referred to by all these writers is the famous Mendean Ram, or Ram of Mendes, the cult of which was, according to Manetho, established by Kakau, the king of the IInd dynasty. Historically, the deity that was venerated at Egyptian Mendes was a ram deity Banebdjedet (literally Ba of the lord of djed, and titled "the Lord of Mendes"), who was the soul of Osiris. Lévi combined the images of the Tarot of Marseilles Devil card and refigured the ram Banebdjed as a he goat, further imagined by him as "copulator in Anep and inseminator in the district of Mendes".
Джеральд Гарднер мен Викка
Маргарет Мюррейдің мүйізді құдайдың тарихи шығу тегі туралы теориясын виккандар өз діндерінің тарихи аңызын құру үшін пайдаланды. Маргарет Мюррейдің тұжырымын қабылдаған "Викканың әкесі" атанған Джеральд Гарднер, Викканың ежелгі пан-Еуропалық язычничество дінінің қазіргі заманға жеткен қалдығы екенін мәлімдеді. Гарднер діннің элементтерін шашыраңқы мәліметтерден қайта құрастырғанын, сондай-ақ, Фримасондық, Оккультизм және Теософия элементтерін қосып, олар Гарднер Алестер Кроулимен танысқан Алтын Таңның Герметикалық Орденінде біріккенін айтады. Джеральд Гарднер Алестер Кроулидің О.Т.О. орденіне қабылданды және кейін Викканың неоязычничество дінін құрды. Викканың ерте тарихын зерттеген Рональд Хаттон, Филип Хесселтон және Лео Руикби сияқты ғалымдар Гарднер жасаған сиқыршылықтың алғашқы обрядтарында Кроулидің жазбаларынан, мысалы, Гностикалық Мессадан алынған көптеген элементтер бар екеніне келіседі.
Римдік-кельттік бірігу
Георг Лак Мюррейдің теориясының бір бөлігін қайталайды, мүйізді құдай ежелгі антикалық дәуірде пайда болған болуы мүмкін, ол континенттік кельттердің мүйізді құдайы Чернунос пен грек-римдік Пан/Фаунның бірігуінен туындаған. Ол құдайлардың қосылуынан жаңа құдай жасады, оның айналасында христиан дініне өтуден бас тартқан қалған пұтқа табынушылар бірікті, және бұл құдай кейінірек христиандық шайтан туралы түсініктердің бастауы болды, ал оның жақтастары шіркеу тарапынан сиқыршылар деп жарияланды. Генри Трейстің 1956 жылғы «Алтын бейтаныстар» романында «Күн балалары» тайпасының діни қызметкері «Хорнман» бейнеленген. Ол құрбандық шалу кезінде бұғы мүйіздері бар бас киім киіп, көптеген адамдарды құрбандыққа шалады. Тарихшы Марион Гибсонның айтуынша, Трейс Хорнман кейіпкерін Мюррейдің мүйізді құдай туралы түсінігіне негізделген. Розмари Сатклифтің кейбір романдарында, соның ішінде ортағасырлық «Шығармашылық төлемі» (1960) және Артур романы «Күн батқандағы қылыш» (1963) бірнеше батырлар мүйізді деп аталатын бұлан мүйізді құдайға табынады. Бұл құдайдың бейнесі Мюррейдің жазбаларындағы бейнеге ұқсас. Мюррейдің теориясы 1971 жылғы «Шайтанның тырнағындағы қан» атты қорқынышты фильмге әсер еткенін көруге болады, онда әйелдер бастаған кісі өлтіруші секта Бегемот деп аталатын мүйізді құдайға табынады. Милдред Дауни Броксонның 1981 жылғы «Тым ұзақ құрбандық» фантастикалық романында Тадг атты ер адам кейіпкері мейірімді мүйізді құдайдың бейнесі болып табылады. Марион Циммер Брэдли, Мюррейдің ықпалын мойындайтын, Артур аңызын феминистік фантастикалық түрлендіруінде «Авалон тұмандығы» (1984) романында «мүйізді құдай» фигурасын қолданады және король Артурдың мүйізді құдайдың өкілі ретінде және оның қарындасы Моргайнның «көктемгі қыз» ретінде ритуалдық инцестін бейнелейді. Ричард Карпентердің 1984 жылғы «Шервудтың Робин» телесериалында Робин Гудты шаманға ұқсас Херн (ағылшын аңызының кейіпкері) тұлғасы үйретеді және бағыттайды. Херннің басында мүйізді бұғының басынан жасалған бас киім бар. Карпентер сұхбатында Херннің мүйізді құдай туралы пұтқа табынушылық идеясына негізделгенін айтты. 1986 жылдың маусым айында «2000AD» комикс кітабында Пэт Миллс жазған және Саймон Бисли суреттеген «Слейн және мүйізді құдай» сериялық әңгіменің бірінші бөлімі жарық көрді. Кельт мифологиясына негізделген мүйізді құдай Сернуноспен сәйкестендіріледі және антагонисттерге толы оқиғаның негізгі антагонисті болып табылады. Ол өзінің ақыл-есін жоғалтып, нигилист болған құдай ретінде бейнеленеді. Терри Пратчетттің 1992 жылғы «Диск әлемі» романы «Лордтар мен ханымдар» романында мүйізді құдайды еске түсіретін Эльфтердің патшасы бар. Кітаптың қаһарман әйелдері болып табылатын сиқыршылар оған құлшылық етпесе де (әрине, керісінше), олар уақытша қажеттілікке байланысты онымен одақтасады. «Morrowind» танымал бейнеойынының 2003 жылғы «Bloodmoon» кеңейтуінде Hircine деп аталатын сюжеттік жау бар, ол аң аулаудың Daedric құдайы, ол бұғы бас сүйегінің бет-әлпеті бар мүйізді адам ретінде пайда болады. Ол өзінің «иттерін» (құсқұйрықтарын) қанды ай кезінде, оны жеңгенге немесе қанды ай құлағанға дейін, өлілер жерінде жүруге үкім шығарды. Жарыста Хирцин мүйізді қасқыр немесе аю болып көрінеді. Жюльс Уотсонның 2004 жылғы «Ақ ат» тарихи романында 79 жылы Шотландияда орын алған оқиғаларда кейіпкер әйел діни рәсім кезінде мүйізді құдайдың діни қызметкерімен серіктес болады. 2015 жылы жарық көрген «Сілтеуші» фильмі 17 ғасырдағы Жаңа Англияда, Еуропаны қаптаған сиқыршылыққа қарсы қазіргі заманғы инквизицияның соңғы кезеңінде, «Қара Филипп» отбасылық ешкінің түрін алатын мүйізді құдайдың түсіндіруімен айналысады.