Кіріспе

Үндістан Әуе Күштерінің Бас штаб бастығы, Әуе маршалы Пратап Чандра Лал, DFC (6 желтоқсан 1916 – 13 тамыз 1982) – 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы кезінде Үндістан Әуе Күштерінің Бас штаб бастығы (CAS) болған. 1939 жылдан 1973 жылға дейін Әуе Күштерінде қызмет етті. Ол Пәкістан Әуе Күштерінің (PAF) жүргізген, соғыстың ресми басталуын белгілеген алдын ала соққылары операциясы кезінде CAS лауазымында болды. Англияда заңгер болуды жоспарлаған Лал, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Әуе Күштері ерікті резервіне қосылды. Навигация бойынша нұсқаушы болып қызмет еткеннен кейін, ұшқыш болып оқып, No. 7 эскадрильясына қосылды. Кейіннен Бирма жорығы кезінде осы эскадрильяға қолбасшылық етті, сондай-ақ хабарламаларда есімдері тіркеліп, «Айрықша ұшқыш кресімен» марапатталды. 1945 жылы ол Үндістан Әуе Күштерінің тұрақты құрамына қабылданды. 1947 жылы Үндістанның бөлінуінен кейін, ол Әуе штабының жоспарлау және оқыту басқармасының директоры болып қызмет етті. 1949 жылы Андовердегі Корольдік Әуе Күштерінің штаб колледжіне оқуға түсті. 1950 жылы ол король Трибхуванды қауіпсіздікке алып келген Әуе күштерінің тобына жетекшілік етті. Лал 1953-1956 жылдары әуе коммодоры шенімен Министрлер кабинетінің әскери хатшысы болып қызмет етті. 1954 жылы ол үн барьерін бұзған алғашқы үндістандық азамат атанды. Оқу-жаттығу басқармасына қолбасшылық еткеннен кейін, ол 5 жыл бойы «Indian Airlines Corporation» компаниясына жіберілді. 1957 жылдан 1962 жылға дейін «Indian Airlines Corporation» компаниясының бас менеджері болып қызмет етті. Осы кезеңде ол қорғаныс министрі В.К. Кришна Менонның сенімін жоғалтып, 1962 жылы қызметі тоқтатылды. Қытай-Үнді соғысы басталғанда, ол қайтадан қызметке орналасып, Әуе штабының әуе техникалық қызметінің бастығы болды. Батыс Әуе қолбасшылығын қысқа мерзім басқарғаннан кейін, ол 1965 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы кезінде Әуе штабының вице-бастығы болып қызмет етті. 1966 жылдан 1969 жылға дейін Лал «Hindustan Aeronautics Limited» компаниясының басқарушы директоры, кейіннен төрағасы болды. 1969 жылы Лал Әуе Күштерінің жетінші Бас штаб бастығы болды. Оның басшылығымен IAF 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысында Пәкістанға қарсы шешуші жеңіске жетті, нәтижесінде 1971 жылдың желтоқсан айында Бангладеш құрылды. Ол Үндістанның екінші және үшінші жоғары азаматтық наградалары – «Падма Вибхушан» және «Падма Бхушан» ордендерімен марапатталды. Әуе Күштерінен зейнетке шыққаннан кейін Лал «Indian Airlines» компаниясының төрағасы және басқарушы директоры, содан кейін «Air India» компаниясының төрағасы болды.

Ерте өмір және білім

Лал 1916 жылғы 6 желтоқсанда Лудиана қаласында дүниеге келді. Ол Шымладағы "Modern School" және "Bishop Cotton School" мектептерінде білім алды. 1938 жылы Лондондағы Король колледжінде журналистика саласы бойынша диплом алғаннан кейін, Лал 1939 жылдың күзінде Иннс-оф-Корт құрылысында толық уақытты заң оқуын жалғастыруды жоспарлаған. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған соң, оның жоспарлары кейінге шегерілді. Азаматтық ұшқыш куәлігі болғандықтан, Лал Әуе күштері еріктілерінің қатарына шақырылды. Сафдаржунгтағы іріктеу комиссиясынан өткеннен кейін Лал Рисалпур Әуе күштері станциясына (қазіргі Пәкістан Әуе күштері академиясы) келді. Навигаторлардың жетіспеуіне байланысты, Лал бастапқыда навигатор ретінде жұмысқа алынды, ал кейін ұшқыш болып оқытылатын болды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1947 жылғы 15 тамызда Үндістанның бөлінуімен байланысты Үндістан Доминионының жаңа Әуе штабы құрылды. Лалл Әуе штабының жоспарлау және оқу бөлімінің директоры болып тағайындалды. 1947 жылғы қарашада ол топ капитаны шеніне көтерілді. Жоспарлау және оқудың зор жауапкершілік екенін түсінгендіктен, бұл сала екі бөлімге бөлінді. 1948 жылдың соңында топ капитаны Аржан Сингх оқу директоры болып тағайындалды, ал Лалл жоспарлау директоры қызметін жалғастырды. 1949 жылғы мамыр айында Лалл және Мину Мерван Инженері Ұлыбританияға аттанды, олар Андовердегі RAF штаб колледжіне оқуға іріктеліп алынған болатын, және онда үш жыл қызмет етті. 1950 жылғы қарашада Непал Корольдігінде жағдай шиеленісті болды. Трибхуван патшасы Рана әулетінен төңкеріс қаупін сезінді. Ол Үндістан елшілігіне паналады. Екі "Дакота" ұшағымен Лалл Үндістан Әуе күштерінің тобын жетектеп, патшаны Нью-Делиге қауіпсіз жеткізді. 1954 жылғы қазан айында ол үш адамнан тұратын топты жетектеді, оған топ капитаны (кейіннен Әуе қолбасшысы) Хрушикеш Мулгавкар және ұшқыш лейтенант (кейіннен әуе коммодоры) Рошан Лал Сури кірді, олар Әуе күштері үшін жаңа ұшақтарды іріктеу үшін Еуропаға барды. Топ Супермарин Свифт ұшағын қабылдамай, Фолланд Гнат ұшағын таңдады, бұл шешім 1965 жылғы Үнді-Пакистан соғысы кезінде Үндістан мен Әуе күштеріне үлкен пайда келтірді. Осы сапарда ол үн жылдамдығын бұзған алғашқы үндістандық азамат атанды. Үш жылдық қызметтен кейін Министрлер кабинетінің хатшылығында ол Бангалордегі Оқу командасының әуе офицері болып тағайындалды.

Үндістан әуе компаниясы

1957 жылы қарашада Лалдың қызметі бес жылға Үндістан әуе компаниясына (IAC) берілді. Ол IAC-тің бас директоры қызметін атқарды. Ол бір уақытта IAC және Air India директорлар кеңесінің мүшесі болып та қызмет етті. Оның қызмет еткен кезеңінде IAC паркі жаңартылды және компания алғашқы пайдасын көрсетті. Лал желтоқсан айында Әуе штабында Техникалық қызмет бойынша офицер ретінде қызметке қайта орналастырылды. 1966 жылдың 15 қаңтарында Әуе күштерінің үлесін мойындау мақсатында CAS лауазымы Әуе бас маршалы шеніне, ал VCAS лауазымы Әуе маршалы шеніне көтерілді. Лал әуе маршалы шеніне дейін жоғарылатылды, бұл шенді алғаш рет иеленген VCAS болды.

Hindustan Aeronautics Limited компаниясы

1966 жылдың қыркүйегінде Лал Хиндустан Аэронавтика Лимитед (HAL) компаниясына жіберілді және басқарушы директор болып тағайындалды.

1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы

1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы Бангладеш азат ету соғысының нәтижесінде туындады, бұл дәстүрлі түрде үстемдік құрған Батыс Пакистан мен көпшілік құраған Шығыс Пакистан арасындағы қақтығыс еді. 1970 жылы Шығыс Пакистан мемлекет үшін автономия талап етті, бірақ Пакистан үкіметі бұл талаптарды қанағаттандыра алмады және 1971 жылдың басында Шығыс Пакистанда бөліну туралы идея қалыптаса бастады. Наурыз айында Пакистан қарулы күштері Шығыс Пакистанның әскери қызметкерлері мен полициясының арасында сепаратистерді тоқтату мақсатында қатаң науқанға кірісті. Мыңдаған Шығыс Пакистан азаматы қаза тапты, ал шамамен он миллионнан астам адам көршілес Үндістанның Батыс Бенгалия штатына қашқандардың қатарына қосылды. Сәуір айында Үндістан Бангладештің жаңа мемлекетінің құрылуына көмектесуге шешім қабылдады. Соғыс 1971 жылдың 3 желтоқсанында «Ченгизхан» операциясымен басталды. Пакистан әуе күштерінің (PAF) ұшақтары бірден жеті Үндістан әуе күштерінің (IAF) базаларына – Сринагар, Авантипур, Патанкот, Уттарлай, Жодхпур, Амбала және Аграға шабуыл жасады. Сондай-ақ, шекарадағы радар станциясы да зақымдалды. Үндістан әуе күштері де дереу жауап берді. Сағат 21:00-ге қарай 35-ші және 106-шы эскадрильялардың «Канберра» ұшақтары, сондай-ақ 5-ші және 16-шы эскадрильялар Пакистанға терең шабуыл жасауға дайындалды. Олар Батыс Пакистанның сегіз әуе базасына – Мурид, Мианвали, Саргода, Чандар, Рисалевала, Рафики және Масрурға қарсы ұшты. Барлығы сол түні 23 жауынгерлік рейс іске қосылып, Саргода мен Масрур әуе базаларына ауыр залал келтірді. Осы әуежайларда орналасқан PAF бөлімшелері келесі екі күн бойы рульдік жолдардан жұмыс істеуге мәжбүр болды. Түн бойы Үндістан әуе күштері Тежгаун және кейіннен Курмитоланың негізгі Шығыс Пакистан әуежайларын да шабуылға алды. Сол уақытта Үндістан әуе күштері келесі күні таңертең болатын шабуылдарға дайындалып, әлдеқанда қосымша ұшақтарды алдыңғы әуежайларына жеткізіп жатты. Бірнеше күн ішінде Үндістан әуеде басымдыққа ие болды. Лал Үндістан армиясы мен Үндістан әуе күштерінің тығыз байланыста жұмыс істеуін қамтамасыз етті. Батыс және Шығыс әуе қолбасшылығының алдыңғы штабтары тиісінше әскери қолбасшылықтарымен бірге орналасқан еді. Әуе коммодоры басқаратын алдыңғы штабтар қажет болған жағдайда армияға қолдау көрсетуге жауапты болды. Әскери қолбасшылықтар бағынындағы әрбір корпус штабында топ командирі басқаратын тактикалық әуе орталығы болды, ол алдыңғы штабқа есеп берді. Далада алдыңғы әуе бақылаушылары армияның қолдауымен жүзеге асырылған шабуылдарды бағыттап, басқаруға жауапты болды. Соғыс екі аптадан аспады және оның нәтижесінде 90 мыңнан астам пакистандық әскері тұтқынға алынды. Соғыс Пакистанның шығыс бөлігінің шартсыз капитуляциясымен аяқталды және Бангладештің жаңа мемлекет ретінде дүниеге келуіне әкелді. Үндістан әуе күштері 14 күн ішінде 7300-нен астам рейс жасады, шамамен күніне 500 рейс. Шамамен 86 PAF ұшағы құлатылды, ал Үндістан әуе күштері 42 ұшақтан айырылды. Елге көрсеткен қызметі үшін Лал 1972 жылдың қаңтарында «Падма Вибхушан» орденімен марапатталды. Лал 33 жылдан астам қызмет еткеннен кейін 1973 жылдың 16 қаңтарында зейнетке шықты. Ол әуе күштері маршалы Ом Пракаш Мехраға өкілеттік берді.

Зейнеткерліктен кейін

1973 жылғы сәуірде Лал Үндістан әуе компаниясының (IAC) толық уақытты төрағасы және басқарушы директоры (CMD) болып тағайындалды. IAC-тің ауқымы мен күрделілігі артуына байланысты, толық уақытты CMD тағайындау қажеттігі туындады. Лал сондай-ақ жеке сектордағы өнеркәсіптердегі еңбек қатынастары мәселелерін зерттеу үшін Еңбек министрлігі құрған 21 мүшелі жоғары органның құрамына кірді. 1976 жылғы тамызда Санжай Гандимен араздасқаннан кейін төрағалықтан алынды. 1977 жылғы наурызда жаңа үкімет құрылғаннан кейін Лал шілдеде Үндістан әуе компаниясының жартылай штатты төрағасы болып тағайындалды. Лал сонымен қатар Tata Group құрамына кіретін Indian Tube Company компаниясының төрағасы қызметін атқарды. 1978 жылғы ақпанда Air India компаниясының негізін қалаушы және ұзақ жылдар бойы төраға болған J. R. D. Tata премьер-министр Мораржи Десай тарапынан басқармадан күтпеген оқиғамен шығарылды. Лал, Үндістан әуе компаниясының төрағасы болғандықтан, Air India компаниясының төрағасы болып тағайындалды. Басқарушы директор К.Г. Аппусами және басқарушы директордың орынбасары Нари Дастур екеуі наразылық білдіріп, қызметінен кетті. Лал қайтыс болған кезде өзінің естеліктері мен Әскери-әуе күштерінің тарихы бойынша жұмыс істеп жатқан еді. Оның әйелі Эла Лал кітапты өңдеп, аяқтады және «Менің Әскери-әуе күштерімен өткен жылдарым» атты кітабы 1986 жылы жарық көрді. Ол бұрынғы басшылардан өзгеше, жауынгер ұшқышы емес, инструктор және менеджер болды. Әуе күштері жыл сайын «Әуе маршалы П.С. Лал атындағы естелік лекцияны» ұйымдастырады.