Кіріспе

Апарна Сеннің 2002 жылғы "Мырза мен ханым Айер" фильмі – 2002 жылғы Үндістанның ағылшын тіліндегі драмалық фильмі. Фильмнің сценарийін жазған және режиссерлік еткен – Апарна Сен, ал продюсері – Н. Венкатесан. Фильмде Сэннің қызы Конкона Сэн Шарма Минакси Айер рөлінде ойнайды, ол тамил Айер брахманы, индус дінінің өкілі. Рахул Боз бенгал мұсылмандық табиғат фотографы Раджа Чоудхури рөлін сомдайды. Оқиға Үндістандағы діни қақтығыстардың салдарынан болатын қазалы автобустық сапарда осы екі басты кейіпкердің төңірегінде өрбиді. Фильмнің музыкасын және фонограммасын Закир Хусейн жазды, ал операторлық жұмысын Гоутам Гоузе атқарды. "Мырза мен ханым Айер" Швейцариядағы Локарно халықаралық кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді және басқа да көрнекті кинофестивальдерде де көрсетілді. Фильм 2002 жылдың 19 шілдесінде үнді көрермендеріне ұсынылды. Фильм шыққан кезде сыншылардың жоғары бағасына ие болды және бірнеше ұлттық және халықаралық награданы жеңіп алды, соның ішінде Гавайи халықаралық кинофестивалінде "Алтын мерей" сыйлығы және Үндістандағы ұлттық бірлік тақырыбындағы үздік көркем фильм үшін Наргис Датт сыйлығы. Фильмде ағылшын тілі басым, ал хинди, тамил және бенгал тілдері де эпизодты түрде қолданылды.

Сюжет

Минакши Айер мен оның сәбиі Сантанам ата-анасына барып келгеннен кейін автобусқа мініп, үйлеріне оралады. Автобус аялдамасында Минаксиді Раджа Чоудхуримен ортақ досы таныстырады. Раджа - жануарлар дүниесінің суретшісі. Минаксидің ата-анасы оған сапар кезінде қызы мен немересіне қарауды тапсырады. Автобуста екі сикх, қарт мұсылман жұбы, романтикаға құмар жас жұп, ақыл-есі нашар ұл мен оның анасы, сондай-ақ карта ойнайтын ер адамдар жүреді. Автобус жолды бөгеп, автобус жүргізушісі айналып өтуге тырысады, бірақ жақын маңдағы индустар мен мұсылмандар арасындағы жіктелiк зорлық-зомбылықтан туындаған жол тығыны тоқтатады. Раджа өзінің мұсылман екенін Минаксиге ашады. Жоғары таптан шыққан және консервативті индуистік брахман отбасында өскен Минакси сапар барысында мұсылман Раджа ұсынған суды ішкенін сезгенде, қатты қорқады. Ол Раджадан өзіне тиіспеуін сұрайды. Раджа автобустан шығуға ниетті, бірақ тәртіпсіздікке байланысты коменданттық сағат жариялаған полиция патрульдеушілердің ішінде қалуға мәжбүр болады. Полиция басқа аймақтарды барлау үшін кеткеннен кейін, толқындар келіп, автобусқа күшпен кіреді. Олар жолаушыларды олардың дінін сұрастырып, күмән туғанда, адамның сүндеттелуін тексеруге жүгінеді. Олар өздерін қорғайтын болса, онда яһудилер, сондықтан сүндеттелген жолаушылардың бірі, қарт мұсылман жұпқа бұқараның назарын аудару үшін, белгі береді. Мафиозияның басшысы қарт жұпты автобустан сүйреп шығады. Жасөспірімдердің бірі қарсылық білдіреді, бірақ оған бұқаралық шабуыл жасайды. Раджа көтерілуге тырысқанда, Минакси Сантанамды оның аяғына отырғызады, оған Раджаның мұсылмандық жеке басын қорғау үшін баланы ұстауға бұйрық береді. Көпшілік олардың жеке басын сұрайды, ал Минакси басшыға өзінің миссис Айер екенін және Раджаның оның күйеуі екенін айтады. Осы қорқынышты оқиғадан кейін жолаушылар түнді автобуста өткізеді. Таңертең жолаушылар жақын маңдағы ауылға барып, түнде тұру үшін орын іздейді. Раджа мен Минакши өздерін Айер мырза мен айым деп таныстырып, баспана таба алмайды. Алайда, ертеректе патрульдік патрульді жүргізген полиция қызметкері оларды тастап кеткен орман үйінде баспанамен қамтамасыз етеді. Оларға бунгалода бір бөлмелі жеке жатын бөлмесі беріледі. Минакси Раджамен бөлмеде отырудан бас тартады және бейтаныспен бірге келгені үшін өзін қарғайды. Раджа оған өзінің ескірген діни және таптық бейімділіктері туралы айтады. Қысқаша айтысқаннан кейін Раджа оған ұйықтайтын бөлмеге кіруге рұқсат береді және сыртта ұйықтауға артықшылық береді. Келесі күні таңертең Раджаны таба алмағандықтан, Минакси оның Сантанамды және өзін неге осындай жерге тастап кеткеніне алаңдайды. Көп ұзамай Раджаның сыртта ұйықтап жатқанын көргенде, ол өзін жақсы сезінеді. Олар жақын маңдағы ауылдағы бір мейрамханаға жеткен соң, автобустан түскен жасөспірімдермен кездеседі. Қыздар Минаакши мен Ражаның махаббат оқиғасын қызықпен тыңдап жатыр. Олар бір-бірімен танысудан бастап, бал айын өткізуге дейін, бір-бірін жақсылап таныстырып, әңгімелеседі. Бунгалода болған кезде олар бір-бірінің сенімдері мен дінін түсінеді. Сол түні олар топтың бірінің қорқынышты өлтіруіне куә болады, шоққа ұшыраған Минаксиді Ража жұбатады. Келесі күні олар теміржол вокзалына жетеді. Олар сол жерден пойызға мініп, баратын жеріне қарай жүреді. Олар Калькуттаға жетіп, Минаксидің күйеуі Айер оны Сантанаммен бірге қабылдауға келеді. Минакси Ражаны күйеуіне Джахангир Чоудхури ретінде таныстырады, ол мұсылман адамы, ол оған (хинду әйелге) коменданттық сағат кезінде көмектесті. Раджа Минаксиге сапарларының суреттері бар камера ролін береді; олар бір-бірімен эмоционалды түрде қоштасады.

Актерлік құрам

Конкона Сен Шарма – Минакси С. Айер – Традициялы тамил Айер брахмині, күйеуімен кездесуге бара жатқан автобуста ұлы Сантанамен бірге саяхаттап жүр. Ол жолдағы Раджа Чоудхуримен танысып, айналадағы жағдайларға байланысты оған қызығушылық танытады. Рахул Бос – Джехангир "Раджа" Чоудхури – Діні бойынша либералды мұсылман, ол кәсібі бойынша табиғат фотографы. Көтерілісшілерден туындаған қауіптің алдында Минакси оны күйеуі ретінде көрсету арқылы қорғауға тырысады. Бишам Сахни – Икбал Ахмед Хан – Қарлы мұсылман, әйелі Нажмамен бірге саяхаттап жүр. Ол діни араздықтан туған зорлық-зомбылықтың құрбаны болады. Сүрэха Сикри – Нажма Ахмед Хан – Икбалдың адал және сүйікті әйелі, Нажма күйеуін қорғауға тырысқанда қақтығыстарда қаза табады. Анжан Датт – Коэн – Өзін қорғау мақсатында индуист халықтың назарын қарт мұсылман жұпқа аударуға жауапты. Кейін ол өзін де халық өлтірген болуы мүмкін деп қорқады, себебі ол сүндеттелгендіктен, оны мұсылман деп жаңылыстыруы мүмкін. Бхарат Каул – Раджеш Арора – Қақтығыс ошағындағы заң мен тәртіпті сақтауға жауапты полиция офицері. Ол автобустағы жолаушылармен танысып, Айер "жұбайына" комендант сағаты кезінде тұрарлық орын табуға көмектеседі. Нихарика Сет, Риддхи Басу, Рича Вьяс, Эден Дас, Жишну Сенгупта – Хушбу, Мала, Сонали, Амрита, Акаш – Автобуста саяхаттап жүрген шаруа жастардың құлшыныспен толы тобы.

Даму

Бенгал киносының белгілі актрисасы және режиссері Апарна Сен режиссерлік дебютін 1981 жылғы "36 Чоуринги Лейн" ағылшын тіліндегі фильмімен жасады. "Мырза мен ханым Айер" оның ағылшын тіліндегі екінші фильмі болды. Ол қарапайым романтикалық оқия жазуды ниеттенген, бірақ ол діни алауыздық атмосферасындағы қарым-қатынастар драмасына айналып кетті. Сен оқиғаның тұсын 11 қыркүйек оқиғасынан және 2002 жылғы Гуджараттағы дүрбелеңнен кейін құрастырды. Сұхбатында Сен фильмдегі кең таралған, жағдайға байланысты зорлық-зомбылықтың мақсаты – сценарийдегі кернеуді күшейту екенін, бұл екі адамның қиын жағдайда бірге болуға мәжбүр болғандағы қарым-қатынасының қалай дамитынын көрсетуге бағытталғанын айтты. Ол фильмнің уақыт шеңбері 2001 жылғы 13 желтоқсандағы Үндістан Парламентіне жасалған шабуылдан кейін белгіленгенін мәлімдеді. Локарно кинофестивалінде өткен көрсетілімдегі сұхбатында Сен Конконаның алдын ала өндіріс жұмысына қатысқанын және фильмнің атауын оның ұсынғанын атап өтті. Апарна Сен кинооператор Гаутам Гош туралы айта келіп, олардың арақатынасы жақсы болғанын және өзі де танымал режиссер болған Гош – ол білетін ең талантты кинооператорлардың бірі екенін айтты. Гош жауап ретінде фильмге бар күшін салуға және осылайша олардың достығына үлес қосуға ниеттенгенін жеткізді.

Кастинг

Рахул Боздың "Ағылшын, тамыз" (1994) және "Сплит Вайд Опен" (1999) фильмдеріндегі жұмысы Апарна Сенді жақсы, бақыланатын және ақылды актер екеніне сендірді. Кейіпкердің киімін тестілеп, макияж жасап, оны Раджа Чаудури рөліне таңдады. Ол сұхбатында Конкона Сен Шарманың сезімтал актриса ретінде қабілеттері оған Минакси Айер рөлін әкелгенін айтты. Сен қарт мұсылман әйелінің кейіпкерін Суреха Сикриді еске ала отырып жазған. Фильмдегі Минакши Айердің сәбиі Сантанам - Сеннің немере інісі. Ол үйде болған әңгімелерді тыңдап, тамиль тілінде сөйлеуге тырысты.

Түсірілім

Өндіріс 2001 жылдың желтоқсан айында басталды. Өндіріс тобы шығындарды қысқарту үшін бірқатар шараларға жүгінді, осылайша қателіктерді азайтуға тырысты. Мысалы, актерлерге түсірілім кезінде қате жасаудан сақтану үшін семинар ұйымдастырды. «Жалпайғұриде» түсірілім кезінде Сен мұражайлық орман үйіне келтірілген зиян үшін дауға тартылды, себебі сол жерде фильмнің бір бөлігі түсірілген. Ол үйге қорқынышты көрініс беру үшін қабырғаларға лай жағып, барлық жерге торы жапқандарын мойындады. Төмен бюджеті мен Үндістандағы мультиплекстердің кеңеюінің арқасында фильм қандай да бір табыс әкелді. Сонымен қатар, қазіргі Үндістан телеарналарындағы үрдіс – фильмдерді шыққаннан кейінгі бірнеше ай ішінде көрсету. Бұл үрдіс «Мистер және Миссис Айер» сияқты орташа табысқа ие болған фильмдердің қаржылық табысын арттыруға көмектесті. Шындығында, «Мистер және Миссис Айер» Үндістандағы шағын фильмдердің бизнес-моделін қайта қарастыруға себеп болған алғашқы фильмдердің бірі болды. Triplecom Productions сондай-ақ фильмнің дубляждалған нұсқасын Италияға 20 000 долларға сатты. Локарнода «Алтын барс» сыйлығын жеңіп алмаса да, ол Netpac жюри сыйлығын тағы екі фильмпен бірге иеленді. Фильм 22-ші Гавай халықаралық кинофестивалінде «Алтын хат» сыйлығын, Филадельфия кинофестивалінде «Үздік фильм» үшін көрермендер сыйлығын және 2003 жылғы «Cinemanila» халықаралық кинофестивалінде «Үздік сценарий» сыйлығын жеңіп алды. 2003 жылы Лос-Анджелестегі Үндістан кинофестивалі «Мистер және Миссис Айермен» ашылды, ал 2004 жылы Жаңа Зеландиядағы алғашқы Азия кинофестивалі 10 күндік фестивалін осы фильмпен аяқтады. «Үндістан халықаралық әйелдер кинофестивалі» Апарна Сенге «Мистер және Миссис Айер» үшін арнайы ретроспектива ұйымдастырды. Фильм сондай-ақ Пусан халықаралық кинофестивалінде, Регус Лондон кинофестивалінде, Милл Вэлли кинофестивалінде, Үндістан халықаралық кинофестивалінде, Брауншвейг халықаралық кинофестивалінде және Хай Фолс кинофестивалінде көрсетілді. Канар аралдарындағы Лас-Пальмас халықаралық кинофестивалінде ол сол жылы көрсетілген ең жақсы фильмге берілген алтын сыйлықты жеңіп алды. Рахул Бос фильмнің Женева фестивалінде көрсетілгенін айтып, оны БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның көріп, ұнағанын жеткізді. Үндістанға оралғаннан кейін «Мистер және Миссис Айер» 2003 жылғы Ұлттық кино сыйлығының салтанатында ең үздік режиссер үшін «Алтын лотос» сыйлығын, ең үздік актриса үшін «Күміс лотос» сыйлығын, ең жақсы сценарий үшін «Наргис Датт» сыйлығын және ұлттық бірлік тақырыбындағы ең үздік фильм үшін сыйлықты жеңіп алды. Үнді кинорежиссері Говинд Нихалани ән-күйге толы фильмдердің орнына «Мистер және Миссис Айерді» Оскарға жіберуге бола ма екен деп ойлады. Ақырында, Оскарға елдің ресми өтінішін жіберетін Үндістан кинофедерациясы 76-шы киножүлделерге лайық фильмді таба алмады.

Пікірлер

Лоренс ван Гелдер "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі шолуында: "Екі басты кейіпкердің күтпеген оқиғалардың салдарынан қарым-қатынасқа түсуі, тіпті маңызды сұрақтарға жауап қайта-қайта кешіктірілсе де, жақсы ойналған романға қарсы тұру қиын". Дегенмен, ол "Мырза мен ханым Айер" фильмі "нағыз сезімтал фильм емес" деп қосты. "Тайм" журналы Апарна Сенді "кейіпкерлердің ерекшеліктерін шеберлікпен бейнелегені үшін, әр детальге назар аударғаны үшін" мақтады. Metacritic, американдық сыншылардың шолуларын жинақтайтын веб-сайт, фильмге 100-ден 50 ұпай берді, яғни шолулар аралас немесе орташа деңгейде. Variety журналының шолушысы Дерек Элли фильмде "мәселелік, қиын диалогтар мен тұрақсыз режиссура бар екенін, бұл фильмге көркем және коммерциялық фильмдердің әсері сезіледі" деп атап өтті. "[Басты рөлдердегі] екі актер осы рөлдерді қиынмен келді". Ол фильмнің кейбір аспектілерін сұраққа тартып, "Жүректің соғуы әдептілікпен, кейде тым сақтықпен, мүмкін орта таптың моральдық принциптерін ұстануға тырысып бейнеленгенімен, Менакси Айер мен Раджа Чоудхари арасында махаббат тууына толық сену қиын". "Гаутам Гоузе (өз алдына режиссер) түсірген тартымды түсірілім және Устад Закир Хусейннің атмосфералық музыкасы" фильмде ағылшын, хинди, пәнджәби, тамил және урду тілдерінде субтитрлер бар. Фильм 16:9 Anamorphic кең экранды, Dolby Digital 5.1 Surround дыбыс жүйесімен, прогрессивті 24 FPS форматында, кең экранды және NTSC форматында қол жетімді.