Кіріспе

Балауыз мүсін – балауыз тәрізді затты пайдаланып жасалған бейнелеу. Көбінесе бұл белгілі тұлғалардың мүсіндері болады, бірақ өлім маскалары және көптеген фигуралар бейнеленген көріністер де кездеседі, әдетте рельеф түрінде. Балауыздың қасиеттері оны модельдер мен пішіндерді дайындау үшін өте қолайлы материал етеді, оны қалыптау арқылы немесе қалыпқа құю арқылы жасауға болады. Ол бөлме температурасында оңай кесіліп, пішінделуге мүмкіндік береді, төмен температурада еруге қолайлы, кез келген бояумен жақсы араласады, бетіне бояу жақсы сіңеді, ал құрамы мен тұтқырлығы топырақ, май немесе майлар қосылуымен өзгертілуі мүмкін. Еріген кезде ол қалыптан алынған іздерге өте сезімтал, ал қатып қалғаннан кейін пішіні, тіпті жұқа қабаттарға құйылғанда да, температураның қалыпты өзгерісіне төзімді болады. Осы қасиеттерінің арқасында балауыз Орта ғасырлардан бері модельдеу үшін қолданылып келеді және оның ежелгі Римде маскалар (әсіресе өлім маскалары) жасау үшін пайдаланғаны туралы мәліметтер бар. Көрнекті ата-бабалардың өлім маскаларын "ius imaginem" құқығына ие болған элита көрсететін болған.

Ежелгі әлем

Олардың құдайларының балауыздан жасалған мүсіндері ежелгі египеттіктердің жерлеу рәсімдерінде қолданылып, қабірлерінде басқа сыйлықтармен бірге сақталған; олардың көптегені қазір мұражайларда сақтаулы. Египеттіктер жемістерді де жасағандарын ерте әдебиеттегі көптеген сілтемелерден білуге болады. Гректердің өнердің гүлденген кезеңінде балауыз мүсіндер көбінесе балаларға арналған қуыршақтар ретінде пайдаланылды; құдайлардың мүсіндері құрметтік сыйлықтар мен діни рәсімдер үшін жасалды, ал сиқырлы қасиеттері бар балауыз бейнелері халық үшін бағалы болды. Бұл ежелгі римдіктер үшін одан да маңызды орынға ие болды. Ата-бабалардың бетперделері (бейнелер немесе суреттері) балауыздан жасалып, ақсүйек отбасылары сақтап, бұл jus imaginum ақсүйектердің бірегей құқықтарының бірі болды, ал бұл бетперделер салтанатты шараларда көрсетіліп, жерлеу шерулерінде алып жүрілді. Сатурналия мерекесінің соңғы күндері Сигиллария (көне Рим) деп аталды, себебі фестивальдің соңында Сигилларийлер жасаған жемістердің балауыздан жасалған үлгілері мен балауыздан жасалған мүсіндер сыйға тартылды. Нельсонның мүсіні таза туристік орын болды, ол 1805 жылы қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң тапсырылды, ал оның жерленген жері Сент-Пол соборы болды, себебі үкімет шешімімен болашақта көрнекті тұлғалар сонда жерленуі керек еді. Келушілерден түсетін кіріске алаңдаған аббат Нельсонға деген құрметтің бәсекесіне жарайтын орын қажет деп шешті.

Орта ғасырлар

Балауыздан мүсін жасау тәжірибесі Орта ғасырларға дейін жетеді, сол кезде шіркеулерге балауыз фигураларынан жасалған құрбандықтар ұсынылған. Патшалар мен көрнекті тұлғалардың естеліктері мен сырт келбеті балауыз маскалар арқылы сақталған. Пизанелло, Франческо Франсия және басқа да белгілі медальерлердің қола медальондары өз құндылығын балауыздың қасиеттеріне қарызды: барлық ерте қола және металл бұйымдары алдымен балауыз үлгілерінен құйылған. Виктория және Альберт мұражайында Джакопо Сансовиноның «Сыбайдан түсу» балауыз жұмысы бар, оны Перугино мен дель Сарто суретшілері де пайдаланған болуы мүмкін, сондай-ақ Микеланджелоның құл туралы шағын зерттеуі және Джанболоньяның бірнеше балауыз жұмыстары сақталған. Оның «Флоренция Пизаны жеңіп алды» модельін ерекше атап өту керек. Корольдік коллекциядағы Микеланджелоға жатқызылатын қызыл сыямен салынған экорше, Микеланджелоның өзі жасаған балауыз модельдерінің суреті саналады. Британ мұражайында Леоне Леонидің 1560 жылы Микеланджелоның өмірден жасалған балауыз портреттік медальоны сақталған. Баччо Бандиниллидің екі балауыз модельдері әлі де бар, олардың бірі «Геркулес және Какус» (Боде мұражайы, Берлин, Ident. Nr. 2612), екіншісі – Нептун (Музей Фабр, Монпелье). Флоренциядағы Museo Nazionale del Bargello-да Бенвенуто Челлинидің «Персей Медузаның басын ұстағанда» (инв. cere, n.424) балауыз модельдерінің жалғыз сақталған үлгісі бар, ол Loggia dei Lanzi-дегі қола мүсініне жасалған эскиз. Риксмузейде Бартоломео Амманнатидің қызыл балауыздан жасалған «Козимо I де Медичидің генийі» модельдері сақталған.

XVI және XVII ғасырлар

16-17 ғасырларда өте жоғары сапалы балауыз фигуралары сақталған, олардың көпшілігі портреттік және діни немесе мифологиялық сахналарды бейнелейді, көбінесе көптеген тұлғалармен. Антонио Абондио (1538–91) рельефте боялған балауыз портрет миниатюрасын жасауды бастады, ол негізінен Габсбургтер және Солтүстік Еуропаның басқа да сарайлары үшін жұмыс істеді, ал оның ұлы Алессандро оның жолын жалғастырды.

18 ғасыр

Болонья 18 ғасырда Эрколь Лелли, Джованни Манзолини және оның әйелі Анна Моранди Манзолинимен анатомиялық балауыз модельдеудің маңызды орталығы болды. Палаццо Погги мұражайында күйеуінің жүректі кескен бейнесі, оның өзі миды кескен бейнесі, сондай-ақ көздің анатомиялық үлгілері қойылған. Анатомия бөлмесінде Эрколь Леллидің бірнеше мүсіндері мен Флоренциялық Клементе Сусинидің бір кездері әйгілі болған Медичи Венерасының көшірмесі де бар. Болонья университеті Луиджи Каттанео анатомиялық балауыз мұражайына ие. Пациенс Райт – балауыздан мүсіндер жасаған және Америкада туған алғашқы танымал мүсінші. Корольдік коллекция тресті Сэмюэл Персидің (1750-1820) Джордж III-нің балауыз бюсті мен балауыз модельері Флориан Зейстің (1712–80) балауыз портретінен жасалған Жан-Шарль Франсуаның Иосиф II-нің (1751) суреті сияқты балауыз портреттерінен кейін жасалған бірнеше гравюраларды сақтайды. Басқа суретшілер де де, немесе Йозеф Мюллердің (fl. 1793) балауыз жұмыстарынан шабыттанды. 18 ғасырдың соңына қарай, медальон портреттерін және рельефтік топтарды модельдеу, соңғысы көбінесе көп түсті болды, бүкіл Еуропа бойынша кең таралды. Көптеген суретшілер әйелдер еді. Джон Флэксман балауыздан көптеген портреттер мен басқа рельефтік мүсіндер жасады, оларды Жосия Уеджвуд өзінің Жасперуары үшін керамикалық ыдыстарға көшірді.

Бүгін

Балауыз мүсіндері, бастапқыда көркем өнер ретінде қарастырылмаған, кейіннен тарихи немесе әйгілі тұлғалардың суреттерінен тұратын танымал көріністерге айналды. Бұл мүсіндер көбінесе жайма фигураларға бекітілген балауыз маскалардан жасалған, ал кейде фигураны қозғалту үшін механизмдер де орнатылған. Мұндай механикалық қозғалысы бар балауыз мүсіндерінің көрмесі Германияда XVIII ғасырдың басында көрсетілді. Балауыз мүсіндерін қазіргі заманғы суретшілер де жиі жасайды, олар оның өмірге жақын және керемет сипаттарын пайдаланады. Суретшілер көбінесе өздерінің балауыз портреттерін жасаса, сонымен қатар, ойдан туған және тарихи тұлғалардың мүсіндері де кездеседі. Мысалы, Гавин Тюрк өзінің портретін Сид Вишес ретінде жасатқан ("Поп", 279 x 115 x 115 см витринадағы балауыз мүсін, 1993), ал Ян Фабр әйгілі ұры ретінде бейнеленген (Жак Месринге арналған құрмет (Бюст) II, 2008. Натурал өлшемде. Жеке коллекция. т.). Амстердамдағы орта ғасырлық азаптау құралдары мұражайы да өздерінің машиналарын және құралдарын көрсету үшін балауыз мүсіндерін пайдаланған.

Муляжда пайдалану

Анатомияны оқытудағы дене мүшелерінің жұмсақ бөліктерін модельдеу алғаш рет Ренессанс дәуірінде Флоренцияда қолданылған. Муляж жасау практикасы, яғни адам анатомиясы мен түрлі ауруларды бейнелеу (бастапқыда) желатин қалыптарды, кейін алгинат немесе силикон қалыптарды пайдаланып, негізгі материал ретінде балауызды қолданды (кейін латекс пен резеңкемен алмастырылды). Кейбір муляждар ауруға шалған адамдардың денесінен тікелей құйылды, ал басқалары сау адамдардың денесіне ауру белгілері (көпіршіктер, жаралар, ісіктер, бөртпелер) балауыз және пигменттермен шеберлікпен жатты. 19 ғасырда муляж адам денесінің ауруға шалған бөліктерінің үш өлшемді, нақты бейнесіне айналды. Мұндай муляждарды көптеген еуропалық медициналық мұражайларда көруге болады, атап айтқанда, қазір Брюссельдегі Шпицнер коллекциясында, Берлиндегі Charité ауруханасының мұражайында және Лондондағы Гай ауруханасындағы Гордон патология мұражайында.