Кіріспе
Дат архиепископы Янс Гранд, От жаққан (немісше: Fürsate, шведше: Fursat; шамамен 1260 – 29 мамыр 1327, Авиньонда) – Лунд архиепископы (1289–1302), Рига және Терра Мариананың титул архиепископы (1304–1310) және Бременнің князь-архиепископы (Иоанн I, 1310–1327) болды. Ол XIII ғасырдың соңында Даниядағы екінші діни күрестің орталық тұлғасы ретінде танымал. Гранд – канондық құқықтың көрнекті маманы болған. Ол Дания корольдік сарайының офицері Торберн Хвиде мен Роскилде епископы Педер Бангтың қарындасы Сесилия Скьяльмсдаттердің ұлы еді. Банг пен Сесилия да 1286 жылы Стиг Андерсен Хвиде король Эрик V Клиппингті өлтіргеніне байланысты Дания тағына қарсы шыққан Хвиде руының мүшелері болды. Гранд Париж университетінде оқып, канондық құқық докторы ғылымын бітірді. Шамамен 1280 жылы ол Роскилде соборының каноны болды, ал 1283 жылы собордың провосты болып тағайындалды. Мүмкін, Гранд патша өлтіруге қатысқан. 1288 жылы Папа Николай IV бекіткен Роскилде соборына он екі пребенданы сыйлауы осы күнәнің өтелмесі ретінде қарастырылуы мүмкін. Сол жылдың 27 шілдесінде Роскилде епископы Ингвар Грандқа Сельсё қамалсын (қазіргі Скиббинің бір бөлігі) табыстады.
Jens Grand, the Firebug (Low German: Fürsate, Swedish: Fursat; about 1260 – 29 May 1327 in Avignon) was a Danish archbishop of Lund (1289–1302), titular Archbishop of Riga and Terra Mariana (1304–1310), and Prince Archbishop of Bremen (as John I 1310–1327), known as the central figure of the second ecclesiastical struggle in Denmark in the late 13th century. He was an outstanding jurist of canon law. Grand was the son of Torbern Hvide, an officer at the Danish royal court, and of Cæcilie Skjalmsdatter, a sister of Peder Bang, Bishop of Roskilde. Bang and Cæcilie were also members of the Hvide clan, which came into conflict with the Danish throne through Stig Andersen Hvide's regicide of King Eric V Klipping in 1286. Grand studied at the University of Paris and received a degree as a doctor of canon law. About 1280 he gained a prebend as canon of the Roskilde Cathedral and in 1283 he advanced to the post of cathedral provost. Possibly Grand was an accomplice of the regicide. Maybe his donation of twelve prebendaries to the Roskilde Cathedral, which Pope Nicholas IV confirmed in 1288, is to be understood as an atonement for that sin. On 27 July, the same year, Ingvar Bishop of Roskilde granted Grand the castle of Selsø Slot (a part of today's Skibby).
Лунд архиепискобы ретінде
Гранд 1289 жылы Лунд соборының тарапынан архиепископ сайланғанда саяси тұлға ретінде көзге түсті. Бұл лауазымға скандинавиялық үстемдік кірді. Дания королі Эрик VI Менвед Киелі Таққа қарсы күшті наразылық білдіргеніне қарамастан, Николай IV 1290 жылы Грандтың сайлануын бекітті. Бастапқыда Гранд патша билігіне қатысты қатаң оппозицияда болды, қуылған дәулеттілерге ашық қолдау көрсетті және патшалық отбасының кез келген көмегінен бас тартты. Лундтың бұрынғы архиепискобы Якоб Эрландсен сияқты, оның анасының әжесі Грандтың анасы болғандықтан, ол да мемлекетке және корольге ешқандай міндеттемесі жоқ тәуелсіз шіркеуді қолдаушы болған сияқты. Бұл көзқарастар, батыл және қауқыпты түрде білдірілгендей, жас Эрик Менведке, әсіресе қауіпті кезеңде, нағыз сатқын ретінде көрінді. 1291 жылы Гранд заңгер ретінде өзін көрсетіп, Данияда корольдік жеңілдіктер есебінен канондық құқықты бекіткен жаңа Конституцияны және Е. Дациананы қабылдады. Бұл қимыл Эрик Менвед пен Гранд арасында Лунд деканы Торкиль және оның проректоры Якоб Лангеді қосымша пребендтермен қамтамасыз ету мәселесі бойынша жанжалға ұласты. Келесі жылы Гранд Архиепископтық некролог құруды бастады, ол шіркеуде еске алу рәсімдері мен осы рәсімдерге арналған қайырымдылықтарды тіркеуге арналған тізім болды. Дания епископтарының көпшілігі де, халық та бейбіт шешімді қалағандай көрінді. Үкімді орындауға жіберілген Папаның нунциусы, Каркассонның архпристі Исарнус Таккони (сондай-ақ Исарно Морлане), Фонтиес д'Ауден шыққан, ештеңесіз оралды. 1301 жылы Таккони Риганың князь-архиепископы болды.
Бремннің князь-архиепископы ретінде
Осы арада Бенедикт XI-ге Грандты жеке танысқан папа Климент V мұрагерлік етті. 1310 жылы Пуатьеде тұратын Климент V Бремен соборының тарапының пікірін ескермей, жаңа канондық ius devolutionis бойынша өзін Бременнің жаңа князь-архиепископы етіп тағайындау құқығын пайдаланды. Гранд Бременнің алғашқы архиепископы болды, ол тараптан сайланбағандықтан, жергілікті қолдаушылары болмады. Сол жылдың 2 маусымында Гранд Авиньонда паллиймен қамтамасыз етілді. Үш аптадан кейін Гранд шот-фактура алды, папалық қазынашы сервития минута және сервициум коммунасын төлеуді талап етті, соңғысы діни округтың жылдық кірісінің үштен бір бөлігін құрады. Гранд 600 гульден (флорин) сервициум коммунасы төледі, осылайша Бременнің жылдық кірісі 1800 гульденге жетті, ал Лунд архиепискобына 12000 гульден, ал Рига, оны тым кедей деп есептегенімен, 2400 гульден әкелді. Грандтың Бременнің князьдік архиепископтығын қабылдауының себебі, оның қарындасы Ингефред Торбе(р)нсдаттер (турағы) Шоуенбург және Холштейн графтарымен туыс болғандығы болуы мүмкін, олардың графтығы Бремен діни округінің құрамына кірді.
Гранд келген кездегі ханшайым-архиепископтық жағдай
17 қыркүйекте 1310 жылы Вөлпе графы Бернхард, Бремен соборының деканы және 1307 жылы сайланған принц-архиепископ, жылдар бойы Рим куриясының алдында мойынсұнудан кейін, ешқашан папалық бекіту алмастан қайтыс болды. Солтүстік Германияның барлық аймағында бір-бірінен кейін астық жинаудың нашар өтуінен туындаған шамамен 15 жылдық ашаршылық болды. Бұған қоса, Бремен князьдік архиепископтығында үш жылдық тәктен шеттеу кезеңінде заң мен тәртіп бұзылды. Бремен қалалық кеңесі қаладағы принц-архиепископтың билеушісінен билікті тартып алды. Қала тұрғындары қала маңындағы феодалдық иеліктерді сатып алып, рыцарьлар отбасыларын ығыстырды. Бұл даму қаланың өз ауылдық территориясын құруға әкелді, онда қалалық кеңес судьяларды тағайындауға әсер ететін Гохе (суар және дренаж жүйелері аймақтары) ішінде ықпал ететін болды. Әртүрлі магнаттар мен діни немесе секулярлық тұлғалар (мысалы, монастырьлар, қалалар) принц-архиепископтық кірістерін иемденді. Ақсүйектер немесе министериал отбасыларынан шыққан рыцарьлар Принц-архиепископтықтағы маңызды лауазымдарды басып алды. Мартин фон дер Худе Везер мен Осте өзендері арасындағы аймақты қорқытқанда, тағы бір қарақшы барон Генрих фон Борх Эльба өзеніне дейін шығысқа қарайғы аймақты бақылады. 1309 жылы Бремен қаласы, Ольденбургтың Иоанн III Дельменхорст және бірнеше рыцарьлар Мартин фон дер Худені жеңу үшін бірікті. Борх орталық князьдік архиепископтық Вёрде қамалын және оған қатысты билікті бағындырды. Ол қамалды қарақшылықтарының бастапқы нүктесі ретінде пайдаланды, осылайша «Изерн Хиннерк» (Темір Генрих) деген лақап атын алды. Сонымен қатар, ол Брюнсвик княздығы мен Люнебург Клемен шекарасына жақын Бекдорфқа жақын Даннензее қамалын салды. Жергілікті дворяндар, Бремен қаласы және көптеген министериал рыцарьлары, олардың ішінде Стаде және Саксен-Лауенбургтың Хадельн жерінің билеушілері, 1310 жылдың сәуірінде бекітілген одақ құрды. Олар өздерінің мүдделерін біріктіріп, Стаде билеушісінің сепаратистік ұмтылысын, Принц-архиепископтың вассалы болған Броберген немесе Стаде графының, Стаде графтығын тікелей Рим императорының билігіндегі императорлық аумақ ретінде құрумен байланысты қарақшылықты тоқтатуды көздеді. Одақтың 200 қарулы адамы Вёрдедегі қамалды қоршап алып, Изерн Хиннерктен кетуін талап етті.
Принц-Архиепископтық ордені қайта құру
1310 жылдың қазан айында Гранд өзінің жаңа епархиясына діни жағынан қарасты, бірақ әкімшілік билік тұрғысынан Олденбург графының билігіне бағынған Гудедегі монастырға келді. Одан монахтар мен Бремен қаласының өкілдері оны Бремен князь-архиепископтығына сүйемелдеп алып келді. Федерация оны жылы қарсы алып, Грандты князь-архиепископ ретінде қабылдады. Федерация мен Гранд Изерн Хиннеркті Вёрдедегі қаланы тастап, Бекдорфқа жақын өзінің бекінісіне көшуге мәжбүр етті. 1310 жылы Гранд өзінің епархиясының және Любек, Ратцебург, Шверин епархияларының дін қызметкерлерінен кірістерінің 10 пайызын құрайтын *донум харитативум* (сондай-ақ *субсидиум харитативум* деп те аталады) жинауды талап етті, бірақ олардың қолдауын алу үшін Бремендік капитул мүшелерін аяды. Епископтық қызметін бастағанда, епископтар өз бағынышты дін қызметкерлерінен, соның ішінде суфраган епископтардан, паптық бекіту немесе кафедраға тағайындалуға қажетті шығыстарды өтеу үшін салық ретінде *донумды* жинаған. Осы тәжірибені кеңейте түсініп, Гранд Стаде қаласынан *субсидиум харитативум* ретінде ондықтан төлеуді талап етті. Гамбург соборындағы Бремендік кіші бөлімі, Бремендік бөлім сияқты аяқ астында қалмағаны үшін курияға шағымданды және Стаде қаласының атынан сөйледі. Осы уақытта Изерн Хиннерк тонауларын кеңейтіп, бекінісін салуға қаражат жинады. Гранд оны шіркеуден шығарып, бірақ Изерн Хиннерк тонауларын көршілес Брауншвейг, Луненбург-Целле және Верден князьдік епископтығына дейін таратты. Бұл Грандтың Брауншвейг және Луненбург-Целле герцогі Отто II қатаңмен және князь-епископ Фредерик I-мен одақтасуына әкелді, олар Изерн Хиннеркке қарсы феодтық соғыс ашты, осылайша оның тонауларына соңғы нүкте қойылды. Олар оның Данензедегі бекінісін қиратты, Хорнбургтегі бекінісін қоршады, онда ол туыстарынан пана тапты. Екінші рет қашқаннан кейін 1311 жылы Хиннерк Вёрдеде түрмеге қамалды. Халық Грандтың жетістігін бағалады, өйткені ол жылдар бойына қауіпсіздік болмағаннан кейін князь-архиепископтықта тәртіп орнатты.
Грандтың өзінің азаматтары мен көрші княздерімен қарым-қатынасы нашарлайды
Эльба өзенінің оңтүстігіндегі Брема дін қызметкерлері мойынсұнып, донумды төледі, бірақ Эльбаның солтүстігінде Гамбургтағы кіші бөлімшемен ескі қарсыластық қайта жанданып, Брема бөлімшесімен бірдей қарауды талап етті. Гранд провинциялық синод шақырып, бірақ суфрагандық діндестер мен Гамбург кіші бөлімшесінің өкілдері келуден бас тартты. Гранд содан кейін, келмеген дін қызметкерлерінің шағымдарын қараусыз қалдыруға шешім қабылдады. Жағдайды одан да нашарлату үшін Гранд Любек соборының пребендтерімен өз үміткерлерін тағайындады. Жаңа Вурстен жерінің архидиякониясын қолданыстағы Хадельн жерінің архидиякониясынан бөліп, Вурстен архидияконы қызметіне Иоганнес Лютке канонына жеке пребенд беруге мүмкіндік жасады. 1311 жылдың 23 қарашасында Папа Климент XII Рига князь-архиепископы Фредерик Пернштейн мен Тевтон Пруссиясының үлкен магистрі Карл фон Триер арасындағы дауға Грандты төреші етіп тағайындады. Келесі жылдың басында ол Виен кеңесіне қатысты. Онда Любек бөлімшесі оның келісімсіз тағайындауларына қатысты сот процесіне тап болды. 1312 жылы Гранд қайтып келгенде, оның дін қызметкерлері қарсыласы біріккен еді. Оның жартас мінезі мен өсекшілігі оған төменгі неміс тілінде «Фюрзате» (ағылшын тілінде – «от тұқымы», «өртқосушы») деген лақап ат әкелді. Гамбург кіші бөлімшесінің провосты төлеуден бас тартып, донумды заңсыз деп жариялады, ал Любектің Серкемнен Бурхард, Ратцебургтан Марквард Йоссов және Швериннен Готфрид Бюлов суфраган князь-епископтары осы пікірге қосылды. 1313 жылы Климент V Грандқа Гамбург кіші бөлімшесінен caritativum subsidium-ды төледі, бірақ олар төлеуден әлі де бас тартты. Гранд жауап ретінде қарсыластарын анафемаға ұшыратты. Діни қызметкерлер қайтадан анафеманы елемеді. Сонымен қатар, Гранд Бремен бөлімшесімен, Бремен қаласымен, Бремендік дворяндарымен және министрлікпен, сондай-ақ көршілес билеушілермен (1) қираған мемлекеттік бюджетті қалпына келтіру үшін жоғары салықтар, (2) бұрынғы қарақшы барон Мартин фон дер Худені князь-архиепископтықтың ресми адамы және Лангведельдегі қамалдың бастығы етіп тағайындауына (Отто II Хойя және Ольденбург графы Иоанн III Дельменхорст наразылық білдірді, өйткені Худе бұрын олардың аумақтарын қарақшылықпен тонаған еді), (3) Бремен бөлімшесі ұсынған айыптау бойынша, Гранд дін қызметкері Уббоны тұтқындауға бұйрық берді, ол түрмеде Грандтың өлтіргеніне күдік туды. Бремен қаласы бөлімшенің пікірін қабылдады. Оның қарсыластары Вёрдедегі қамалына жақын елді мекенді өртеп, оның дін қызметкерлерінің бірін зорлады. 1314 жылдың басында Гранд тұтқындалу қаупінен Лангведель қаласына, оның вассалы Мартин фон дер Худеге қашып келді, ол өзінің билігіндегі халықты қанаумен және зорлаумен танымал болды. Соңында ол князь-архиепископтықтың анклавы болған Вильдшеузен монастырында демалды.
Грандтың Бремен князь-архиепископы лауазымынан босатылуы
1316 жылғы 19 мамырда Бремендік Капитул Грандты ақылсыз деп жариялап, герцог Иоаннды, scholaster (Бремен соборының мектебінің директоры) және герцог Отто II-нің ұлы, Брансвик және Луненбург Цельден шыққан, кенестің коадъюторы және князь архиепископтығының әкімшісі етіп тағайындады. Гранд Авиньонға барып Капитулға шағымданды, бірақ Папа тағында бос орын болғандықтан ешқандай шешім қабылданбады. 1317 жылы князь архиепископтығын аралап шыққан Папаның өкілі Якоб де Рота оны қарақшы барондардың тығылған жері деп сипаттады. Ол төменгі рухтылардың, дворяндардың, қызметшілердің және қара халықтың Грандты князь архиепископ ретінде қайтадан көруге ниеттенгенін хабарлады. Жаңа Папа Иоанн XXII Грандты жеке біліп, оған құрмет көрсеткендіктен, оны қызметтен шеттетуден бас тартты. Дегенмен, әкімші Джон князь архиепископтықтағы билікті өз қолында ұстады. Грандтың жер аударылуынан кейін Исарн Хиннерк қайта орналастырылып, Оттерсберг қаласындағы князь архиепископтығының Бургманы және тиісті билігіндегі сот орындаушысы болып тағайындалды. 1317 жылы әкімші Джон Дитмарш пен Шауенбург және Холштейн Рендсбург графы Герхард III арасындағы дауды шешті. Әкімші Джон Грандты қолдаған дін қызметкері Марцеллды өлімге кесті.
Грандтың жер аударылудан бастап ханзада-архиепископтық істерге араласуы
1318 жылдың 27 наурызында Иоанн XXII князь-архиепископ фон Пернштейн, Вейхе Энгельбертті, Оснабрюк князь-епискобын және Шлезвиг соборының канонын Грандқа Бремен епископтығын қайтару үшін тағайындады. Олар әкімші Джонның қызметін тоқтату мәселелерін мұқият зерттеді. Франция королевасы Жанна II-нің тілегімен Папа әкімші Джонды Марцеллды өлтірді деген айыптан босатты. Гранд князьдік архиепископтыққа оралуға батыл болмады, сондықтан Ратцебургтен келген дін қызметкері, кейін Любек соборының канторы Генрих Дартсоуэді өзінің бас викарийі етіп тағайындады. Дартсоу өзінің тағайындалуы үшін жоғары баға төледі. Ол ешқашан князь-архиепископтыққа кірмеді, бірақ Любек, Ратцебург және Швериннің қарастырылатын епархияларынан алымдар жинау арқылы төлеген бағасын қайтаруға тырысты, бірақ олар бас тартты. 1320 жылы Дартсоу Любектің князь-епископы Генрих II және Швериннің князь-епископы Герман II-ге тыйым салды, оларды өздерін ақтау үшін Римге келуге бұйырды. Князь-архиепископтықта әкімші Джон билікті күшпен жүзеге асырды. Гранд бұл кезде Парижде тұрды, онда 1321 жылы Иоанн XXII ескертуінен кейін де Сен-Дени аббаттығы Грандқа жылдық 400 париздік ливр жалға төлеуден бас тартты. Бұл дау 1326 жылы ғана шешілді. Арадағы жылдарда Гранд, көрнекті юрист, өзі мен қарастырылатын епархиялар арасындағы әртүрлі дауларды, сондай-ақ Бюрхард Грелле, Рюстрингеннің архидиаконы арқылы өкілдік еткен басқа тұлғалармен шешті – Грандқа төленетін қымбат өтемақылар және көбінесе курияның делдалдық комиссиясы ретінде ұсталып қалды. 1322 жылы Бремен тарапы мен Рим келісімге келді, бірақ оның себебі белгісіз. Әкімші Джон қызметтен алынды, тарап Бременнің 3000 маркасын белгісіз мақсат үшін төледі, ал Николаус Кеттельхот, Верденнің епископ-әміршісі және Дитрих фон Ксантен, Кёльндегі Сент-Гереон базиликасының каноны жаңа бас викарийлер және жаңа әкімшілер болып тағайындалды. 1324 жылы Кеттельхот Бремен қаласының барлық артықшылықтарын растады. Содан кейін ол Бремен қаласын, Бремен тарапын, Хойя графы Оттон II, Ольденбург графы Иоанн III Дельменхорстты және Дифолцтың дворянының төрелікке шақырып, 1325 жылдың 25 мамырында бүкіл елдегі бейбітшілік шартымен дауларды шешті. Гранд Кеттельхоттың жетістігіне ренжіді және басқа тұлғаларды өз бетімен викарийлер етіп тағайындап, әр жолы тағайындау ақысын өзіне алды. Жаулары мен қарсыластарының пікіріне байланысты Грандтың беделі мен тарихи есімі зардап шекті. Алайда, ол батыл, іскер және әкімшілік қабілеті бар, қатаң және принципті адам болған сияқты, сонымен қатар ыстық мінезді, қиын және бейхабар болды. Діни қызметкерлерге құрмет көрсетілетін дәуірде де, ол жалпы қолдау таппады. Оның жеңілісінің себебі, әрине, Папаның билігінің әлсіреуі болды. Гранд 1327 жылдың 29 мамырында Авиньонда қайтыс болды. Ол ертесіне Сент-Мария шіркеуіне жерленді. Иоанн XXII Грандтың кесірінен қарызға батқан Бремен князьдік архиепископтығынан оның қалдықтарын ұстап қалды. Оның мүлігі 7,444 гильдер қолма-қол ақшадан, 350 гильдер шетелдік монеталардан, 535 гильдерге бағаланған кітапханадан және әртүрлі күміс үстел жиындарынан тұрды.