Кіріспе
Нидарос соборы (Nidarosdomen / Nidaros Domkirke) – Норвегияның Трёнделаг округіндегі Тронхейм қаласында орналасқан Норвегия шіркеуінің соборы. Ол елдің қамқоршысы болған король Олав II-нің (шамамен 995–1030, 1015–1028 жылдары билеген) жерленген жерінде салынған және Норвегияның жаңа корольдерін тағайындаудың дәстүрлі орны болып табылады. Собор 1070 жылдан 1300 жылға дейін, 230 жыл бойы салынып, негізгі құрылысы аяқталды. Алайда, содан бері үзілістермен қосымша жұмыстар, кеңейтулер мен жөндеу жұмыстары жүргізіліп келеді, оның ішінде 1869 жылы басталған және 2001 жылы аяқталған ірі қайта құру жұмыстары да бар. 1152 жылы шіркеу Нидарос католик архиепархиясының соборы деп жарияланды. 1537 жылы, протестанттық реформация кезінде, ол жаңадан құрылған Норвегия мемлекеттік шіркеуінің құрамына кірді. Бұл әлемдегі ең солтүстік ортағасырлық собор. Собор Нидарос және Вår Frue приходтарының басты шіркеуі, Нидарос домпростиінің (архидекандық) және Нидарос епархиясының епископының резиденциясы болып табылады. Норвегия шіркеуінің Пресесі де осы соборда орналасқан. Шіркеуге шамамен 1850 адам сыяды.
Nidaros Cathedral (Nidarosdomen / Nidaros Domkirke) is a Church of Norway cathedral located in the city of Trondheim in Trøndelag county. It is built over the burial site of King Olav II (c. 995–1030, reigned 1015–1028), who became the patron saint of the nation, and is the traditional location for the consecration of new kings of Norway. It was built over a 230 year period, from 1070 to 1300 when it was substantially completed. However additional work, additions and renovations have continued intermittently since then, including a major reconstruction starting in 1869 and completed in 2001. In 1152, the church was designated as the cathedral for the Catholic Archdiocese of Nidaros. In 1537, during the Protestant Reformation, it became part of the newly established state Church of Norway. It is the northernmost medieval cathedral in the world. The cathedral is the main church for the Nidaros og Vår Frue parish, the seat of the Nidaros domprosti (arch deanery), and the seat of the Bishop of the Diocese of Nidaros. The Preses of the Church of Norway is also based at this cathedral. The church seats about 1,850 people.
Тарих
Нидарос соборы 1070 жылы Норвегия королі Олав II-нің естелігі үшін салынды, ол 1030 жылы Стиклестад шайқасында қаза тапқан. Бір жыл өткен соң Нидарос епископы Гримкетель оны Әулие Олав деп жариялады (кейіннен Папа Рим оны бекітті). 1152 жылы құрылғаннан бастап 1537 жылы Реформация кезінде таратылғанға дейін ол Нидарос католик архиепископиясының соборы болды. Реформациядан бері ол Нидарос епархиясындағы Тронхейм (немесе Нидарос) лютеран епископтарының соборы қызметін атқарып келеді. Собордың архитектуралық стилі романдық және готикалық стильде. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол Солтүстік Еуропаның түкпір-түкпірінен келген қажылар үшін маңызды орын болды. 1814 жылы бұл шіркеу сайлау шіркеуі (valgkirke) ретінде пайдаланылды. Норвегиядағы 300-ден астам шіркеулермен бірге ол 1814 жылғы Норвегия Конституциясын жазған Норвегия Конституциялық Ассамблеясына сайлау өткізу үшін дауыс беру пункті болды. Бұл Норвегияның алғашқы ұлттық сайлауы еді. Әрбір шіркеу ауданы сайлау округі болып табылды, онда "сайлаушылар" деп аталатын адамдар сайланды, олар кейіннен Эйдсволлда өтетін ассамблеяға өкілдер сайлау үшін әр округте жиналды. Vår Frue шіркеуімен бірге собор Нидарос епархиясындағы Нидарос деканатындағы Нидарос және Vår Frue приходының құрамына кіреді.
Құрылыс және қалпына келтіру
Қасиетті Олавтың ескерткіші ретінде собордың құрылысы 1070 жылы басталды. Ол шамамен 1300 жылы аяқталды, епархия соборы ретінде орнатылғаннан кейін 150 жылға жуық уақыт өткен соң. Собор 1327 және 1531 жылдары өрттен қирады. Кемесі қирап, 1900 жылдардың басында жаңартылу кезінде ғана қайта салынды. 1708 жылы шіркеу тас қабырғаларын қоспағанда, толығымен өртенді. 1719 жылы шаңқай соқты, және тағы да өртке ұшырады. Соборды қайта құру және қалпына келтіру жұмыстары 1869 жылы басталды, бастапқыда архитектор Генрих Эрнст Ширмер басқарды, ал Кристиан Кристи аяқтады. Ол ресми түрде 2001 жылы аяқталды. Соборды күтіп ұстау үздірілмейтін процесс. Собордың ең көне бөліктері сегізбұрыш пен оны айналатын амбулаториядан тұрады. Бұл жерде алғашқы бас құрбандық үстелі, әулие Олавтың реликвиялық сандығы және хор орналасқан. Сегізбұрыштың дизайны Кентербери соборының коронасынан шабыттанған болуы мүмкін, бірақ сегізбұрышты ғибадатханалар христиан сәулетінде ұзақ тарихқа ие. Сол сияқты, хор ағылшын ықпалын көрсетеді және Линкольн соборының Періште хорынан үлгі алған сияқты. Ол сегізбұрышпен шығыс жағындағы бүкіл кеңістікті толтыратын тас экранмен біріктірілген. Бұл экранның басты аркасы үш қосалқы аркаға бөлінген: орталық аркада Мұғалім Мәсіхтің мүсіні орналасқан, ол төмендегі үш қосалқы арканың орталық аркасының үстінде тұр. Негізгі арканың үстіндегі кеңістік, хордың күмбезіне сәйкес, норвегиялық мүсінші Густав Вигеландтың жасаған крестін, Мәриям Ана мен Апостол Жоханның мүсіндері арасында орналастырған. Амбулаторияның оңтүстік жағында кішкентай құдық салынған. Әулие Олавтың алғашқы жерленген жерінен шыққан бұлақтан су алу үшін шелек түсірілген. (Бұл кейінірек соборлар салынуымен жабылып қалды). Қазіргі соборда екі басты құрбандық үстелі бар. Алтаның шығыс шетінде сегізбұрышта ортағасырлық бас құрбандық үстелі орнында құрбандық үстелі орналасқан, оның артында күміс реликвиялық сандық тұр, онда Қасиетті Олавтың сүйектері сақталған. Бұл күміспен алтынға қаланған реликвиялық сандықты Кристиан II монеталар үшін балқытқан, ал Қасиетті Олавтың сүйегі собордың астында белгісіз жерге көмілген. Қалған жалғыз мұра – күміспен алтынға қаланған құлтықтағы сан сүйегі. Ол қолдың алдыңғы бөлігіне ұқсас, оны королева Жозефина Ослодағы Қасиетті Олав католик соборына сыйлаған. Бастапқы реликвиялық сандық шіркеу пішіндес, ал оның қабырғаларында айдаһардың басы бейнеленген. Айдаһарлар норвегиялық тақтатас шіркеулерінің қабырғаларындағы оюларға ұқсас. Норвегиядағы ортағасырлық реликвиялық сандықтарда да осындай айдаһардың бастары жиі кездеседі, мысалы, Хеддал тақтатас шіркеуіндегі сандықта. Ол шіркеудің де, мемлекеттің де қамқоршысы болған. Қазіргі құрбандық үстелі осы реликвиялық сандықтың негізгі пішінін мәрмәр мүсінінде еске түсіру үшін жасалған. Ол бұрынғы барокколық құрбандық үстелінің орнын басады, ол Vår Frue шіркеуіне көшірілді. Екінші құрбандық үстелі трансепт пен бас киелі үйдің қиылысында орналасқан. Оның үстінде үлкен, заманауи күміс крест бейнеленген. Оны ХХ ғасырдың басында норвегиялық-американдық эмигранттар тапсырып, төлеген, ал дизайны ортағасырлық шіркеудегі ұқсас күміс крестің естелігінен шабыттанған. Ортағасырлық бөлім үйі кішігірім топтардың ғибадатханасы ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Собордағы барлық боялған шыны 19 және 20 ғасырларда қайта орнатылған. Ғимараттың солтүстік жағындағы терезелерде көк түстегі аяқ астында Ескі Келісімнің көріністері бейнеленген, ал оңтүстік жағындағы терезелерде қызыл түстегі аяқ астында Жаңа Келісімнің көріністері бейнеленген.
Органдар
Соборда екі орган орнатылған. Басты орган 1930 жылы Штайнмайер фирмасымен салынды және солтүстік трансепте орнатылды. Ол кезде ол 125 тізілімге ие болды. Штайнмайер органының орнатылуы 1930 жылы Стиклстад шайқасының 900 жылдығына арналып тапсырылды. Органның қаржыландырылуы көбінесе қайырымдастықтар есебінен жүзеге асты, әсіресе Элиас Антон Каппелен Смиттен түскен қаржылардың арқасында. 1962 жылы орган күрт қайта жаңартылып, батыс бөлігіне көшірілді. Көптеген тізілімдер алынып тасталды, олардың бір бөлігі жаңа хор органының құрамына енгізілді. Бұл орган 2014 жылы толыққанды түрде қалпына келтірілді. 1738-40 жылдары танымал неміс орган жасаушысы Йоахим Вагнер (1690–1749) салған ежелгі барокко органы 1993-1994 жылдары Юрген Аренд тарапынан мұқият қалпына келтірілді. Ол 30 тізілімге ие және солтүстік трансепттегі галереяда орналасқан.
Туристік нысан
Бүгінде собор танымал туристік орынға айналған. Нидарос соборы Олавтың оянуының (Олавсвака) тойлану орны болып табылады. Бұл діни және мәдени фестиваль – қасиетті Олавтың Стиклестад шайқасында қаза болған күнінің еске алу мерекесіне арналған. Туристер көбінесе осы және басқа да шараларға қатысу үшін тарихи Қажылар жолымен (Pilegrimsleden) соборға саяхаттайды.
Бомбалау жоспары
Собор норвегиялық блэк-метал жанкүйерлеріне де таныс, себебі ол Mayhem тобының 1994 жылғы студиялық альбомы De Mysteriis Dom Sathanas мұқабасында бейнеленген. Норвегиядағы басқа христиан шіркеулерін өртеумен байланысты болған топ мүшелері альбомның жарық көруіне орай соборды қиратуды жоспарлаған деген әңгіме тарады. 1993 жылғы 19 тамызда полиция Mayhem бассисті Варг Викернесті қамау кезінде оның үйінен жарылғыш заттар тапты.
burnings of other Christian churches in Norway had planned to destroy the cathedral in relation to the release of the album. When police arrested former Mayhem bassist Varg Vikernes on 19 August 1993 they had found of explosives in his home.