Кіріспе

Қасиетті Кнуд соборы (Оденсе Domkirke немесе Sankt Knuds Kirke), сондай-ақ Оденсе соборы деп аталады, Дания королі Кнуд-Сенттің (Knud den Hellige), әйтпесе Кнуд IV есімімен аталған. Бұл кірпіш готика архитектурасының көрнекті үлгісі. Шіркеудің ең көп таралған бөлігі – Кнуд пен оның інісі Бенедикттің қалдықтары қойылған крипт.

Тарих

Қасиетті Кнут шіркеуі 900 жылдан бері Оденседегі (Клостербакен) Аббат төбесінде түрлі нысандарда тұр. Оденсе 988 жылға дейін Шлезвиг епискобының қадағалауымен Оденсе (Отения) епискобының орталығы ретінде құрылды, ал ол Гамбург-Бремен архиепископтарының қарауында болған. Епархияға Данияның Балтық теңізінің оңтүстік аралдары кірді. Ең алғашқы епископтардың есімдері тіркелмеген. Оденсе 1072 жылы қысқа мерзімге Роскилде билігіне бағынып, кейін Лунд архиепископтығына қарады. Ағымдағы орналасқан жердегі ең көне шіркеу – травертин шіркеуі, оның салынысы туралы 1095 жылы жақын орналасқан Сент-Албан монастырындағы бенедикттік монах Кентерберийлік Аленот хабарлаған. Травертин шіркеуінің негізі қазіргі ғимараттың криптінде көрініп тұр. Шіркеу роман стилінде салынған, жартылай дөңгелек аркалар жалпақ ағаш төбеге тіреу болып табылады. Травертин шіркеуі 1086 жылы Сент-Албан монастырының шіркеуінде қаза тапқан король Кнуттың денесін сақтау үшін арнайы салынған.

Данияның патшасы IV Кнут

Данияның Кнут IV - король Свен Эстридсеннің ұлдарының бірі. Ол 1069 жылы Англияға король Суэйннің шабуылына қатысқан. 1075 жылы ол Дания флотының Англияға жасаған соңғы үлкен шабуылына еріп барды. 1076 жылы король Суэйн қайтыс болғанда, Кануттың ағасы Харальд Хен Данияның патшасы болып сайланды және 1080 жылы өзінің өліміне дейін билік жүргізді, сол кезде Канут Дания тағына отырды. Канут Данияны 1080 - 1086 жылдар аралығында басқарды. Канут Дания тарихындағы қиын кезеңде билік құрды. Күшейтілген монархия идеясы күшті феодалдық жер иелеріне ұнамады, бірақ бұл дәл Кануттың ойындағы нәрсе еді. Ағасы қайтыс болғаннан кейін ұлттық ассамблея (Тинг) Зеландияда жиналып, Кнутты Данияның патшасы деп жариялады. Жиналғандар дауыстап келіскен соң, Канут орнынан тұрып, жиналған шаруалар мен ақсүйектерге былай деді: "Сіздер менің ағам Харальдты "Сырт тасты" деп атадыңыздар, бірақ менің гранит сияқты қатты болатынымды білетін боласыздар!" (kampesten). Көп ұзамай ол Халланд тұрғындарына патшалық бойынша өзі мен отбасын тасымалдау үшін аттар мен күймелерді беруге бұйрық берді. Патшаның өтінішін талқылау үшін жиналыс болды. Халық бұл өтінішті өздерінің көне дәстүрлері мен заңдарына сай заңсыз деп тапты. Канут естігендеріне ашуланды. "Сіздердің құқықтарыңыз бен заңдарыңызға берік тұрып, заңға сәйкес жүкті ғана көтере аласыз, бірақ сіз менің қолымдағыны өз қалауым бойынша жасауға ерікті екенімді де мойындауыңыз керек, және мен сізге шошқаларыңызды Halland's Great Forest-те жайылуға рұқсат етуді тыйым салам, ол маған тиесілі!" Шашылып кеңескеннен кейін, Hallanders қажетті жабдықты ұсынды. Канут Сканнияда (Швецияның оңтүстігінде) да солай істеді. Ол жиналыста Лундтың жаңа соборын салу үшін адамдар мен керек-жарақтар қажет болды. Жиналыс тоқтаған кезде, Канут Оресундта балық аулауға тыйым салатын болады деп ант берді. Олар да патшаның өтінішіне құлақ асты. Канут діншіл христиан еді және Даниядағы орталық шіркеудің нығаюы оған билік береді деп сенді. Ол бүкіл елдегі епископтар жүйесін жақсартуға ықпал етті. Ол жергілікті билік өкілдерін (фогедер) пайдаланып, ондықтарды, жаңа салықты жинады. Бұл салықтар Данияға енді ғана енгізіле бастаған шіркеулер, ауруханалар мен монастырларды салуға жұмсалды. Көптеген адамдар аты-жөнінен діншіл еді, бірақ ескі дәстүрлер жартылай ұмытылған еді, ал шетелдіктерге күдікпен қарау жоғары болды. Шаруалар тамақпен қамтамасыз етілу үшін қатты қысымға ұшырады, ал міндетті ондықтар шаруалар мен саудагерлерді, сондай-ақ ақсүйектерді ашуландырады. Канут өзінің кейбір басшыларының ашуын туғызды, ол Герл Эгиль Рагнарсенді, оның қолынан Борнхольмнің губернаторы және оның үй ішіндегілердің көпшілігін қарақшылық үшін аттады. Көптеген ақсүйектер тез табыс табудың жолын іздеп, кейде теңізге шығатын. Жоғары дәрежелі әміршінің өлім жазасына кесілуі бірнеше әміршіге осындай қиындық туғызатын монархты қолдауы туралы қайтадан ойлануға себеп болды. 1085-86 жылдары Кануттың бас ауыртпалығы ең жоғары деңгейге жетті, ол Англияға басып кіруге және қартайған, кейбір мәліметтерге қарағанда, жеңіліске ұшыраған Вильгельм I-ден тақты алуға тырысты. Ұлы Кануттың жақын туысы болғандықтан, Кануттың талаптары Нормандиялық Вильгельмдікіндей ғана жарамды болды. Фландрия графы Роберт I-нің қолдауымен, Канут 1085 жылдың жазында Лимфьордтың Струер деген жеріне 1000 даниялық және 60 норвегиялық кемелерден тұратын флот жиналды. Викингтер Англияға алғаш рет шабуыл жасағаннан бері жергілікті басшылар пайда, олжа, құлдар мен қазынаның бір бөлігін алу үшін кемелер, керек-жарақтар, теңізшілер мен жауынгерлерді жинады. Осы уақыт аралығында Канут Оңтүстік Ютландияда жиналыстан жиналысқа барып, өз халқына шіркеу үшін барлық өнімдерінің оннан бір бөлігін, оннан бір бөлігін төлеуді бұйырды. Сонымен қатар ол шаруалардан ақша жинау үшін бас салығын (nefgjald) енгізуге тырысты. Оның ағасы Олаф наразылық білдіргендіктен, Канут оны тұтқындатып, шынжырмен Фландрияға жер аударып жіберді. Оңтүстік аймақты тыныштандыруға көп уақыт кеткендіктен, Канут бірнеше апта бойы солтүстікке келе алмады. Бұл арада Струердегі даниялықтар аш, шаршап, патшаға қатты наразы болды. Ақыры олар үйлеріне қайтуды шешті. Олар өздеріне: "Біздің бастауымыздан кейін ауа райы нашарлап, біз сәтті рейдке түсе алмаймыз, бұл апатқа әкеледі", - деп ойлады. Жиналу туралы бұйрық жиналыста берілмеген, сондықтан ол көпшілік көзқарасында заңсыз болды. Норвегиялықтарға олар: "Егер қаласаңдар, осы ашаршылық орнында қала беріңдер. Біз үйге қайтамыз", - деді. Канут Струерге келгенде және флот таратылғанын көргенде, ол ашуға ішінде ыстық күйді. Ол норвегиялықтарға олардың сабырлылығы үшін алғыс айтты және оларды үйлеріне жіберді. "Енді біз (даниялықтар) ойнаймыз", - деді ол қорқынышты үнмен. Канут Ютландиядан бірнеше басшылардың әйелдерін жаман ауа-райына себепкер деп айыптады және олардың отбасыларынан мүліктің бәрін алуға бұйрық берді, олардың барлығын банкротқа дейін жеткізе алатын мөлшерде. Содан кейін ол жиналыстан жиналысқа бара, Струерден кеткен әрбір адамды, теңізшіні, шаруаны немесе ақсүйекті, олар төлем жасағанша жазалап, айып төлемегенше шығуға тыйым салды, бұл сома барлық бай ақсүйектердің жылдық табысынан артық болатын. Бірнеше күн ішінде Ютландияның ең солтүстік бөлігіндегі Вендсисселдегі шаруалар көтеріліс жасады. Патшалық мүлік өртелді, патшалық шенеуніктер азаптап өлтірілді. Ютланд басшылары енді шаруалармен бірге болды және көтеріліс жылдам тарады. Канут және оның үйі мен басқа да адал ізбасарлары Зеландияға қайту ниетімен Ютландиядан қашты, онда Канутқа көбірек қолдау болды. Алайда оның сенімді кеңесшісі Асбьорн Блак оны Фуненге, содан кейін Оденседегі патшалық фермасына (gård) баруға көндірді, сондай-ақ патшаның үлкен жер иелерімен және шаруалармен қайтадан келісе алатынына сендірді. Канут және оның бауырлары Бенедикт және Эрик, сондай-ақ олардың үй сақшылары Оденседен тыс жердегі патшалық фермаға барды. Шаруалар мен олардың басшылары патша Оденседе екенін білгенде, олар патшалық фермаға асықты, бірақ Канут пен Бенедикт өзен жанындағы кішкентай ағаш шіркеуіне, Әйіргіш Әулиесінің монастырына паналады. Көтерілісшілер паналауды мойындаудан бас тартты. "Бізге шық, сенің шайтаның. Өте ұзақ уақыттан бері сен өзіңнің халқына ауыр тигізіп келдің. Енді сен біздің қаруларымыздың жиегін сезінесің!" Принц Бенедикт және басқа бірнеше адам есіктерді қорғады. Халық терезелер арқылы тастар мен жебелер лақтырып, "Бұл менің сиырымды ұрлағаның үшін! Бұл менің жылқымды алғаның үшін!" деді. Олар ауыр есіктерден өте алмағандықтан, халық шіркеуді өртеп тастауға тырысты, бірақ жеңіл жаңбыр оттың жануына кедері келтірді. Олар кіру үшін ағаш қабырғаларын жыртып алуға кірісті. Принц Бенедикт: "Егер сіздер үйіңізге астық ұғып, патшаның адамдарымен соғысудың орнына кетсеңіздер, жақсы болар еді!" Қалған қорғаушылар шіркеудің алтар аймағынан ғибадатхананы бөліп тұрған хор есігіне шегінді. Едендер қанға толы болды. "Міне, ол!" деді Блак, бірақ ол патшаға қарсы қимыл жасамас бұрын, Принц Бенедикт оны өлтірді. Халық Принц Бенедикті өлтірді. Канут қасиеттілікке қатысып, оның өлтірілгенде қарсылық көрсетпегені айтылады. Салықтық сараптама көрсеткендей, оны алдан жақтан сүргілеп, қабырға арқылы жыртылған тесіктен лақтырылған таспен басының сүйегі сындырылған. Принц Эрик, кейіннен король Эрик Эйегод болды, патшалық фермадан қашып, Зеландияға, содан кейін әйелі мен баласымен Сканнияға қашты. Канутқа адал болған он жеті үй сақшысы 10 шілдеде 1086 жылы шіркеу шегінде қырғынға ұшырады. Бенедиктік монахтар Канут пен Принц Бенедикті монастырь шіркеуінің алдындағы негізгі алтарьға жерледі. Кануттың алтарьдағы өлімі және оның діншілдігі туралы әңгіме көпшілік назарын тартып алды. Оның әйелі, Фландриялық Адела, күйеуінің денесін Фландрияға көшіруге келгенде...

Екінші Қасиетті Канут соборы

Ерик IV пен оның бауыры Абель арасындағы азамат соғысы кезінде 1247 жылы Оденсе және собор өртенді. Қазіргі шіркеу шамамен 1300 жылы епископ Жизико (1287–1300) салған ескірген және жеткіліксіз тас шіркеудің орнына бірнеше кезеңде салынды. Жаңа собор готика стилінде, тік аркаларымен және биік күмбезді төбелерімен салынды. Сол кездегі таңдаулы құрылыс материалы – үлкен қызыл кірпіш болды, ол қолда бар кеуекті тасқа қарағанда арзан және жұмыс істеуге ыңғайлырақ еді. Тас собордың бір бөлігі бұзылып, жаңа ғимарат ескісінің айналасына кеңейтілді. Соборды толық салуға шамамен екі жүз жыл уақыт кетті, содан кейін ол 1499 жылдың 30 сәуірінде салтанатты түрде ашылды. Шіркеу мұнарасыз, крест тәрізді пішінде салынды. Ежелгі крипта паломниктерге жоғарыдағы канондардың сағаттық қызметіне кедергі келтірмей, көтерілген хордың астындағы Әйіз Күнұттың қасиетті қалдықтарын көруге мүмкіндік беретіндей кеңейтілді. Канондар сонымен қатар Әйіз Албанның қасиетті қалдықтары бар екенін мәлімдеді, оларды Күнұт 1075 жылы Англиядағы Элиге жасаған шабуылы кезінде ұрлаған делінеді. Дания королі Ханс (1513 жылы қайтыс болды) 1513 жылы соборға жерленді. Оның әйелі, Саксониялық Кристина, өмірінің соңғы жылдарын Оденседегі монастырда өткізді, ол 1521 жылы қайтыс болғаннан кейін өзі мен күйеуінің мәңгілік бейіті болатын Оденседегі францискан шіркеуінде керемет жерлеу капелласын салуды әйгілі неміс мүсіншісі Клаус Бергке тапсырды. Ханс пен Кристинаның ұлы, король Кристиан II, оның әйелі Изабелла Австриялық және олардың ұлы Ханс 1883 жылы Бельгияның Гент қаласындағы Санкт-Петер аббаттығынан эксгумацияланып, патшалық отбасының капелласында қайта жерленді. 1807 жылы бұрынғы францискан шіркеуі бұзылып, Клаус Бергтің тамаша кеш готикалық алтарь кестесі мен төрт патшаның денелері Әйіз Күнұт соборында орналастырылды. Алтарь кестесі Данияның ұлттық қазыналарының бірі болып табылады. Ол 1515–1525 жылдар аралығында жасалған. Үш бөлігінің әрқайсысы күрделі өрнекпен ойылып, алтынмен қапталған. Ол Реформацияның иконалық ынтасынан аман қалды, мүмкін патшалық жерлеумен байланысы болғандықтан. Бір мұнара 1586 жылы собордың қалған бөлігімен үйлесімді батыс кіреберісінің үстіне аяқталды. Мұнарада бес қоңырау ілінген, ең көнесі 1300 жылы Адам құйған, 1597 жылы Йенс Хансен, 1677 жылы құйылған қоңырау және 1767 жылы Лейце құйған қоңырау бар. Соңғы қоңырау 1880 жылы MP Allerup құйған. 1633 жылы Валкендорф капелласы қосылды, ол қайта өрлеу дәуірінің көркемдігінің керемет мысалы. Айынықса, ол 1868 жылғы толық қайта жаңарту кезінде бөлшектелді. Томас Кинго 1634 жылы Оденседегі лютерандық епископ болып тағайындалды. Ол Данияның ең танымал псалмшысы болды және 85 гимнмен жеке үлес қосқан жаңа гимн кітабын жариялады. 1752 жылы Амди Вормның керемет органы орнатылды. Органның фасады сақталған, бірақ орган кеңейтіліп, жақсартылып, Оденсе соборының сүйікті дауысына айналды. 1870 жылдардағы қалпына келтіру жұмыстары кезінде Реформациядан бері жабық болған крипта жаңартылып, капелла ретінде ашылды және Әйіз Күнұт тағы да көрсетілді.