Финляндияның тұңғыш епископы Генрих және оның тарихы

Кіріспе

Финляндия епискобы (1156 жылы қайтыс болды)

Генрих (; Хенрик; Henricus; 20 қаңтар 1156 жылы қайтыс болды) – ортағасырлық ағылшын дін қызметкері. Ол 1153 жылы кардинал Николас Брекспирмен бірге Швецияға келді және, мүмкін, Уппсала архиепископы болып тағайындалуы керек еді. Бірақ Швецияның тәуелсіз шіркеу провинциясы 1164 жылы, азамат соғысынан кейін ғана құрылды. Генрихті Финляндиядағы шіркеуді ұйымдастыруға жіберген болуы мүмкін, онда христиандар екі ғасырдан бері өмір сүрген. Аңыз бойынша, ол бірінші крест жорығы кезінде Әулие Эрик патшамен бірге Финляндияға келді, шейіт болып қайтыс болды және Финляндиядағы католик шіркеуінің қасиетті қамқоршысы атанды. Дегенмен, оның өмірі мен қызметі туралы айтылатын әңгімелердің растығы күмәнді, оның туған күні, қайтыс болған күні, тіпті өмір сүргені туралы да тарихи жазбалар жоқ. Генрих және оның өлтірушісі деп саналатын шаруа Лалли Финляндия тарихының ерте кезеңіндегі маңызды тұлғалар болып табылады. Оның мерекесін Финляндияның көптеген лютеран шіркеулері мен католик шіркеуі атап өтеді. Ол сондай-ақ бірнеше лютерандық және англикандық шіркеулердің діни күнтізбесінде еске алынады.

Вита және мираккула

Епископ Генридің өмірі туралы аңыз немесе оның Vita-сы, оның заманынан 150 жыл өткен соң, 13 ғасырдың соңында жазылды және оның өмірі туралы нақты ақпараттар аз. Ол 12 ғасырдың ортасында Швеция королі Эрик қағидасымен Упсаладағы ағылшын туған епископ болған, патшамен бірге көкте өмір сүрген бейбіт мемлекетті басқарған. Христиан емес финдерден қауіп-қатер сезілген соң, Эрик пен Генри олармен соғысуға мәжбүр болды. Олар Финляндияны жаулап алып, халқын дінге өту рәсімінен өткізгеннен кейін және көптеген шіркеулер салғаннан соң, жеңімпаз король Швецияға қайтты, ал Генрих (Генрикус) финдермен бірге қалды, ол жоғары епископтың өмірінен гөрі уағызшының өмірін сүруге көбірек ниетті болды. Аңыз Генрих бір кісі өлтірушіге канондық жаза беруге тырысқанда аяқталады. Кінәлі адам ашуланып, епископты өлтірді, осылайша ол шейіт деп есептелді, кейіннен бұл шіркеудің өзі де мойындаған дәстүрлі пікірге айналды. Ол Финляндияда жаны ашып қалды, бірақ онда епископ болып тағайындалмады. Аңызда оның заманына дейін Финляндияда епископтар болған-болмағаны, немесе оның қайтысынан кейін не болғаны туралы айтылмаған; тіпті оның Финляндияда қайда жерленгені де еске алынбаған. Vita Финляндия туралы нақты мәліметтерден мүлдем құр, сондықтан оны кез келген жерде жасауға болар еді. Генрихтің Vita-сынан кейін, епископтың қайтысынан кейін әртүрлі адамдар бастан өткерген деп айтылатын он бір кереметтің тізімі – жергілікті Miracula келеді. Генрихтің әзіліне қалғаннан кейін асқазан ауруына шалданған Скарадағы дін қызметкерінен басқа, барлық кереметтер Финляндияда болған сияқты. Басқа кереметтер, әдетте, Епископ Генрихке дұға еткеннен кейін орын алды:

Аңыздың дамуы

Генрих және оның Финляндияға жасаған крест жорығы да Ерик патша туралы аңыздың бір бөлігі болды. 13 ғасырдың басындағы Вестготалагеннің қосымшасында Ериктің есімде қалған істерінің қысқаша сипаттамасы келтірілген, бірақ Генрихке немесе крест жорығына ешқандай сілтеме жоқ. Генрих және крест жорығы 1344 жылғы Эрик аңызының нұсқасында ғана пайда болады. Ортақ оқиғаларға қатысты фактілік мазмұндағы және тілдік ерекшеліктердегі ұқсастықтар, аңыздардың бірі екіншісінің үлгісі болғандығын көрсетеді. Генрих туралы аңызды көбінесе 1280 немесе 1290 жылдарға дейін, 1300 жылы Турку соборының қасиеттендірілуіне орай жазылған деп есептейді, сол кезде оның күдікті қалдықтары Ноусиайненнен, Туркудан алыс емес қауымнан осы соборға көшірілген.

Тарихи деректердің болмауы

Дегенмен, 1470 жылдарға дейін де крест жорықтары туралы аңыз Эрикус Олай жазған Швеция тарихының хроникасы – Chronica regni Gothorum-да назарға алынбады. Аңыздың қалыптасуында маңызды жайт – алғаш ресми сайланған Турку епискобы, польшалық Йохан (1286–1289), Туркуда үш жыл қызмет еткеннен кейін 1289 жылы Уппсала архиепискобы болып сайланды. Одан бұрынғы Финляндияның швед епископтары Беро, Рагвальд және Кеттил Швеция королі тағайындаған. Осы жаңа жағдаймен байланысты 1284 жылы корольдің інісі Финляндия герцогы болып тағайындалды, бұл епископтың барлық жергілікті мәселелердегі жалғыз билігіне бұрынғыдан қарсы келді. Йоханнан кейін Туркуда Финляндияда туған епископ Магнус (1291–1308) қызмет етті. 1291 жылы соборлық тараптың құжатында Генри туралы ешқандай сілтеме жоқ, бірақ собор және жаңа епископтың сайлануы туралы көп рет айтылған. 1292 жылғы Папа Николай IV-нің хатында Туркудегі жалғыз қамқоршы – Қасиетті Мария деп көрсетілген.

Тарихи жазбадағы пайда болуы

Епископ Генрихтің тарихи дереккөздердегі алғашқы айрылысы 1298 жылы, ол патша Эрикпен бірге Упсала провинциялық синодының Тельгедегі құжатында есімдері тіркелген. Бұл құжат ғасырлар бойы көп рет дереккөз ретінде сілтеніп келсе де, 1910 жылға дейін дұрыс мерзімделмеген. Әңгіме алғаш рет 1298 жылы Упсала архиепискобының хатында айтылған, онда Эрик пен Генрих Карелиядағы жағдай үшін дұға ету қажет болған шейіттер ретінде бірге есімдері аталады, олардың Финляндияға жасаған жорығын Новгородқа қарсы жаңа жорықтармен байланыстырады. Новгород пен Швеция арасындағы Карелияны бақылау үшін соғыс 1293 жылы басталды. Генрихтің бейнесі алғаш рет Түрку епископтығының мөрінде 1299 жылы ғана кездеседі. Упсалалық Генрихтің Турку соборының қасиетті қамқоршысы екендігі туралы алғашқы мәлімдеме 1320 жылдың 14 тамызында жасалды, онда ол собордың екінші қасиетті қамқоршысы ретінде, Әзіре Мәриямнан кейін есімдері тіркелді. Кейінірек, 1391 жылы папа Бонифаций IX оны Мәриям анамен бірге Турку соборының қасиетті қамқоршысы деп атап, әулие деп мойындады. Кейбір дереккөздер Генрихтің 1158 жылы қасиетті деп жарияланғанын айтады, бірақ бұл ақпарат 1623 жылы Иоганнес Вастовийдің кейінгі жарияланымдарына дейін із тастады және көбінесе ойдан шығарылған деп есептеледі. Осылайша, Генрихтің әулие ретінде құрметтелуі және король Эрикпен байланысы тарихи жазбаларда 1290-шы жылдардың ортасында, шіркеутің күшті қолдауымен бір уақытта пайда болған сияқты. Бұл Новгородқа қарсы соғыстың басталуымен сәйкес келеді. Дереккөздер Генрихтің табынушылығы Ноусиайненде дамып, ресми қабылдануға дейін қарапайым халық арасында біртіндеп тарады деген кең таралған пікірді қолдамайды. 1232 жылы Ноусиайнендегі шіркеу тек Әзіре Мәриямға ғана арналды.

Саяси өлшемдер

Аңыз бойынша, Финляндия шіркеуінің құрылуы Швецияның қасиетті королі Эриктың толыққанды еңбегі болды, оған елдің ең маңызды епархиясының епискобы көмектесті. Аңыздың бірінші жартысы король мен епископтың Швецияны 'екі ұлы нұр' сияқты, бір-біріне деген 'ішкі махаббат' сезімімен басқарғанын, сондай-ақ 'тоналған қасқырлардың' 'айыпсыз адамдарға қарсы улағыш тістерін' жара алмаған шаттыққа толы дәуірдегі дүниелік және рухани биліктің бейбіт қатар өмір сүруін көрсетеді. Керіс жорығы қысқа және қан төгілмейтін оқиға ретінде сипатталған, ол тек "соқыр және зұлым Финляндия халқын" христиандық тәртіпке бағындыру үшін жасалды.

Халықтық дәстүрлер

Генрих туралы көптеген халықтық әңгімелердің арасында ең танымалсы – «Епископ Генрихтің өлім жырлары» (Piispa Henrikin surmavirsi) халық поэмасы. Бұл поэма Генрихтің өмірі мен діни қызметіне көбінесе тоқталмай, оның қазасына толыққанды назар аударады.

Генридің шығу тегі

Поэмаға сәйкес Генрих ғасырлар бойы фин тарихшыларын таңғалдырған "Кабаж елі" (Каалима) -де өскен. Атауы солтүстік Финляндиядағы жағалау аймағымен байланысты болуы мүмкін, ол Каланд деп аталады. Бұл атау Весилахти, Жоғарғы Сатакунтадағы белгілі емес ертедегі уағыздаушымен де байланысты, оның жергілікті аты "Каландтың балығы" (Kalannin kala, сондай-ақ Хуннун херра) есімдерімен аталады. Епископ Микаэль Агрикола 1548 жылы жазған "Se Wsi Testamenti" еңбегінде Финляндияға алғашқы швед қоныс аударушылары Готландтан Каланд жағалауындағы аралдарға келгенін, финдердің қысымына ұшырап, Швециядағы туыстарынан көмек сұрағанын жазған. Сондай-ақ, атаудың гаэль тілімен байланысты болуы мүмкін екендігі де айтылды, бұл епископтың шотландтық тегіне қатысты болуы мүмкін, бірақ аңыз оны ағылшын деп көрсетеді. Халықтық дәстүрлерде бұл крест жорығы туралы ешқандай ақпарат жоқ. Эрик патша Генрихтің қайтысы туралы айтылған өлеңнің кіріспесінде оның алаңдаған "бауыры" ретінде қысқаша еске алынады. Генрих Финляндияның оңтүстік-батысын көбінесе жалғыз өзі аралап жүрген уағыздаушы ретінде бейнеленеді. Оның атынан басқа, ол шіркеудегі Генрих туралы айтылған өмірбаянымен көп ортақ емес.

Уппсаланың епискобы

Ерік патшаның тұсында (шамамен 1156-1160 жылдар) Уппсала епискобы Генрих аталғандығы туралы тарихи жазба жоқ. Епархияның алғашқы кезеңдері 1164 жылы архиепископ болып тағайындалған Стефанға дейін белгісіз күйде қалады. Генрих туралы айтылуы Уппсала архиепископтарының шежіресінде, Копманнан мен Стефаннан бұрын, бірақ Сверниден кейін (мүмкін, 1141/2 жылы неміс деректерінде "Сивардус" деп аталған), сондай-ақ Николай мен Свенодан кейін кездеседі. Оның атынан басқа, ол шейіт болып, Финляндиядағы Турку соборында жерленгені хабарланады. Соңғы зерттеулер Хенрих туралы аңызды патшалықта қалыптасқан ХV ғасырдың басында жазылғандығын көрсетеді, оның куәлігіне көп мән қалдырмайды. XV ғасырдың соңындағы legenda nova Генрихтің Папаның өкілі Николай Брекспирдің, кейіннен Папа Адриан IV-тің, ілесінде Швецияға келгенін және оны Уппсала епискобы етіп тағайындағанын айтады. Legenda nova 1150 жылды крест жорығының жылы деп көрсетсе де, басқа дереккөздерден Николайдың 1153 жылы Швецияда болғаны белгілі. Бұл жазушының Николайдың ағылшын екендігіне байланысты жасаған болжамы болуы мүмкін. Дегенмен, бұл сапарды сипаттаған ешбір деректе Генрих есімді адамның легатпен бірге болғаны туралы ақпарат жоқ, сондай-ақ ол Упсалаға жаңа епископты тағайындағаны да хабарланбайды. Legenda nova сондай-ақ Генрихтің 1154 жылы Турку соборында жерленгенін айтады, бірақ бұл собор 1290 жылдары ғана салынғандықтан, жалғандықтан мүлдем аулақ. Әртүрлі ғасырлардағы тарихшылар 1150 жылдан 1158 жылға дейінгі әртүрлі жылдарды ұсынады. 13 ғасырға жататын Әулие Ботвид туралы аңызда 1129 жылы Уппсала епископы (Henricus scilicet Upsalensis) Генрихтің есімі айтылады, ол әулиенің жаңадан салынған шіркеуінің қасиеттеу рәсіміне қатысқан. Ол, әлдебір уақытта Швециядан қуылғаннан кейін 1134 жылы Фотевик шайқасында қаза тапқан Епископ Генрихтың өзі болуы мүмкін, содан кейін даниялықтармен бірге шайқасқан. Оның өлімінен кейін жазылған Роскилденсе шежіресінен және 13 ғасырдың басындағы Саксо Грамматикустың Gesta Danorum еңбегінен белгілі болғандай, ол Сигтунадан Данияға қашқан, ол 1164 жылға дейін Упсаладағы кейінірек орналасқан жеріне бірнеше шақырымға жылжытылғанға дейін ерте Уппланд епископтарының орындығы болған. Ол швед епископтарының шежірелерінде еске алынбайды, егер ол кейіннен 1150-ші жылдарға қайта жатқызылған Генрих болмаса. Бұл оның Финляндияға Ерик патшамен бірге келгені туралы мәлімдемені кейінірек пайда болған жаңалыққа айналдырады, онда 12 ғасырда Упсалада қаза тапқан епископ туралы естелік жаңа контексте қайта қолданылған. Сондай-ақ, Адам Бременнің 1075/6 жылы жазған "Гамбург шіркеуінің епископтарының істері" (Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum) еңбегінде Суэондықтар арасында уағыздап жүрген кезінде өлтірілген және шейіт болған Hericus есімді шетелдік туралы оқиға да қызығушылық тудырады. Адам бұл оқиғаны Дания патшасы Швейн II-ден естіген. Кейбір тарихшылардың пікірінше, ағылшын Генрикс туралы аңызбен ұқсастық тым айқын, сондықтан бұл сәйкессіздік болуы мүмкін емес.

There is no historical record of a Bishop of Uppsala called Henry during the reign of King Eric (about 1156–1160). Early phases of the diocese remain obscure up to the point of Stefan, who was appointed as the archbishop in 1164. A certain Henry is mentioned in Incerti scriptoris Sueci chronicon primorum in ecclesia Upsalensi archiepiscoporum, a chronicle of Uppsala archbishops, before Coppmannus and Stefan, but after Sverinius (probably mentioned in German sources in 1141/2 as "Siwardus"), Nicolaus and Sweno. Besides the name, the chronicle knows that he was martyred and buried in Finland in the Cathedral of Turku. Latest research dates the chronicle to the early 15th century when Henry's legend was already established in the kingdom, leaving only little significance to its testimony. A late 15th century legenda nova claimed that Henry had come to Sweden in the retinue of papal legate Nicholas Breakspear, the later Pope Adrian IV, and appointed as the Bishop of Uppsala by him. Even though legenda nova states 1150 as the year of the crusade, it is certain from other sources that Nicholas really was in Sweden in 1153. It is not known whether this was just an inference by the writer, based on the fact that also Nicholas was an Englishman. However, there is no information about anyone called as Henry accompanying the legate in any source describing the visit, nor him appointing a new bishop in Uppsala. Another claim by legenda nova was that Henry was translated to Turku cathedral already in 1154, which certainly was false since the cathedral was built only in the 1290s. Historians from different centuries have also suggested various other years from 1150 to 1158. and the 13th century legend of Saint Botvid mention some Henry as the Bishop of Uppsala (Henricus scilicet Upsalensis) in 1129, participating in the consecration of the saint's newly built church. He is apparently the same Bishop Henry who died at the Battle of Fotevik in 1134, fighting along with the Danes after being banished from Sweden. Known from the Chronicon Roskildense written soon after his death and from Saxo Grammaticus' Gesta Danorum from the early 13th century, he had fled to Denmark from Sigtuna, the see of the early Uppland bishops before it was moved a few kilometers to its later location in Uppsala sometime before 1164. He is ignored in all Swedish bishop chronicles, unless he is the same Henry who was later redated to the 1150s. That would make the claim about him coming to Finland with King Eric a late innovation, where memory about a killed bishop in Uppsala sometime in the 12th century was reused in a new context. Noteworthy also, is a story written down by Adam of Bremen in his Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum (Deeds of Bishops of the Hamburg Church) from 1075/6 about a certain foreigner called Hericus, who was slain and martyred while preaching among the Sueones. Adam had heard the story from King Sweyn II of Denmark. According to some historians, resemblance to later legend about an English born Henricus, who was allegedly slain and martyred in Finland, is too striking to be a coincidence.

Финляндияның епискобы

Финляндияда Генрих есімді епископтың болғанын растайтын тарихи дерек көзі жоқ. Алайда, 1209, 1221, 1229 және 1232 жылдары Финляндия епископының кім екені белгісіз болған папалық хаттар сақталған. 1232 жылғы тағы бір папалық хаттың кейбір көшірмелерінде епископ "Н." деп аталған, бірақ "Н" әрпі бастапқыда оған ұқсас нәрсе болған болуы мүмкін. Финляндияның бірінші анық белгілі епискобы – Томас, ол алғаш рет 1234 жылы есімдер тізімінде кездеседі. Дегенмен, 1165 және 1171 жылдардағы дереккөздерде Эстония епискобы Фулько туралы айтылуы мүмкін. 1171 (немесе 1172) жылғы папа Александр III-нің хатында Финляндия епископы немесе епархиясы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Папа, Финляндияда жұмыс істеп жүрген, болжам бойынша Швециядан келген уағыздаушылар бар екенін және финдердің оларға жаман қарым-қатынас жасағаны туралы алаңдаушылық білдірген. Папа 1165 жылы Эстонияның алғашқы миссионерлік епискобын тағайындауға уәкілеттік берген және Лунд архиепискобы Эскилмен және Уппсала архиепискобы Стефанмен жақын байланыста болған, олар екеуі де 1160 жылдары ол жер аударылған Францияда онымен бірге уақыт өткізген. Эстониядағы жағдайдан кейін Папа 1171 жылы Эстония миссиясына жеке араласып, жергілікті епископ Фулькоға Норвегиядан көмек көрсетуді бұйырған. 1164, 1189, 1192, 1233, 1241 немесе 1248 жылдардағы Уппсала архиепискобының басқаруындағы епископтар мен епархиялардың тізімінде Финляндияға қатысты ешқандай нақты немесе жарияланымдық мәлімет жоқ. 1249 жылғы екінші швед крест жорығынан бұрын Финляндияда швед епискобы болған деген ешқандай мәлімдеме жоқ. Финляндиядағы епископ туралы алғашқы мәлімет 1209 жылғы папалық хатта келтірілген. Ол Лунд архиепискобы Андерске Папа Иннокентий III-нің архиепископтың бұрынғы, бірақ сақталмаған хатына жауап ретінде жіберілген. Архиепископтың айтуынша, Финляндияда жаңадан құрылған шіркеудің епискобы қайтыс болған, себебі оның өлімі "заңды" деп есептелген және ол орын біраз уақыттан бері бос тұрған. Архиепископ Папаға Финляндияда епископ табудың қаншалықты қиын екенін айтқан және ресми білімі жетілмеген, бірақ Финляндияда жұмыс істеп жүрген адамды тағайындауды жоспарлаған. Папа архиепископтың ұсынысын оның пікірін сұрамай-ақ мақұлдаған. Бұл кезде Уппсала архиепискобы Валериус (1207–1219/1224) де Данияда болған, ол Швециядан уақытша жер аударылған, тәбігер король Сверкермен одақтасқаннан кейін тағы бір жер аударылған. 1208 және 1218 жылдары Дания короліне ұқсас хаттар жіберілген, ол екі рет те Эстония туралы айтқан. Валериус Финляндиядағы жағдайды бақылап, Папаға белгісіз "жабайылардың" қатерінен алаңдаушылық білдірген хабарлама жіберген. Папа хатында Валериустың сөздерін келтіргенде, Финляндиядағы шіркеуді "жаңадан" құрылған деп атаған, бұл 12 жыл бұрын Андер де айтқан мәлімдеме. Осы дәуірден сақталған швед епископтарының тізімі 1219 жылғы король Джон Сверкерсонның таққа отырғызылуынан алынған және таққа отырғызуға қатысқан епископтарды көрсетеді. Финляндия және Векшё сол бес епископтың арасында жоқ, бұл олардың сол кездегі швед патшалығының барлық епископтары болған сияқты. Сондықтан Финляндия епископтарының Уппсаланың билігі астында болуы өте күмәнді. Бұған қосымша дәлел ретінде, ежелгі фин салық жүйесі шіркеу салықтарының тамыры Швецияда емес, Данияда жатыр. Бұл, әсіресе Аланд аралдарындағы жер салымына және ескі фин ақша жүйесіне қатысты. Ж. В. Рут жүз жыл бұрын атап өткендей, Финляндия сол кезде шведтік емес, даниялық миссионерлік аумақ болды, онда даниялықтар 1191, 1202 және мүмкін 1210 жылдары даниялық жылнамаларға сәйкес экспедициялар жасады.

No historical source remains that would confirm the existence of a bishop named Henry in Finland. However, papal letters mentioning an unidentified Bishop of Finland in 1209, 1221, 1229 and 1232 have survived. Some copies of another papal letter from 1232 call the bishop as "N.", but the letter "N" may originally have also been something resembling it. The first certainly known Bishop of Finland is Thomas, who is first mentioned in 1234. It is however possible, that Fulco, the Bishop of Estonia mentioned in sources from 1165 and 1171,

No Bishop or Diocese of Finland is mentioned in a papal letter from 1171 (or 1172) by the seemingly well informed Pope Alexander III, who otherwise addressed the situation of the church in Finland. The Pope mentions that there were preachers, presumably from Sweden, working in Finland and was worried about their bad treatment by the Finns. The Pope had earlier in 1165 authorized the first missionary Bishop of Estonia to be appointed, and was a close acquaintance of both Eskil, the Archbishop of Lund, and Stefan, the Archbishop of Uppsala, who both had spent time with him in France where he had been exiled in the 1160s. Following the situation in Estonia, the Pope personally interfered in the Estonian mission in 1171, ordering assistance for the local Bishop Fulco from Norway. No surviving list of bishops or dioceses under the Archbishop of Uppsala from 1164, 1189, 1192, 1233, 1241 or 1248 contains any reference to Finland, neither factual or propagandist. No claim about a Swedish bishop in Finland is made in any other source from the era prior to the so called Second Swedish Crusade in 1249. The first mention of a bishop in Finland is from a papal letter in 1209. It was sent to Archbishop Anders of Lund by Pope Innocent III as a reply to the Archbishop's earlier letter which has not survived. According to the Archbishop, the Bishop of the newly established church in Finland was dead, apparently from natural causes since his passing away is mentioned to have been "lawful", and the see had been vacant for some time. The Archbishop had complained to the Pope how difficult it was to get anyone to be a bishop in Finland and planned to appoint someone without formal adequacy, who was already working in Finland. The Pope approved of Archbishop's suggestion without questioning his opinions. It is noteworthy that the Archbishop of Uppsala, Valerius (1207–1219/1224), was also in Denmark at the time, temporarily exiled from Sweden after having allied with the deposed King Sverker, yet another exile in Denmark. Similar letters were sent to the King of Denmark in 1208 and 1218, who is known to have meant Estonia both times. had followed the situation in Finland and sent a report to the Pope, worried about a threat from unidentified "barbarians". It is notable that when the Pope quoted Valerius in his letter, he calls the church in Finland to have been established "newly", the same claim that Anders had made 12 years earlier. The list of Swedish bishops which survives from this era is from king John Sverkerson's coronation from the year 1219 and it mentions the bishops which have been present at the coronation. Finland as well as Wäxjö are not among those five, which so seem to have been all the bishops of the Swedish realm at that time. So the Finnish bishop's possible position under Uppsala's primacy is highly improbable. As an extra proof of this the ancient Finnish taxation system of church taxes has its roots in Denmark, not in Sweden. And the same goes to lay taxes especially in the Åland Islands and to the old Finnish monetary system. As J. W. Ruuth already nearly a hundred years ago pointed out, Finland was at that time a Danish and not a Swedish mission territory, where the Danes according to the Danish annals made there expeditions in 1191, 1202 and possible even 1210

Ескерткіштер

Генрих Ноусиайненде жерленген деген мәлімдеме бар, ал оның сүйектері – немесе кем дегенде оның сүйектері деп есептелген нәрсе – 1300 жылы Туркуға тасымалданған. Дәстүрлерден басқа, Ноусиайненді ертедегі епископтармен байланыстыратын жалғыз дерек – 1234 жылы епископ Томас Ноусиайненде қол қойған хат. Ноусиайнендегі және оны қоршаған аудандардағы католик зираттарының археологиялық қазбалары XIII ғасырдың басында дәстүрлердің үзілуін анық көрсетеді, бірақ XII ғасырдың табыстары арасында діни ортада күрт өзгерістер байқалмайды. Қалай болғанда да, епископтың қабірі оның қасиеттілікке көтерілгеннен кейін Ноусиайненде іздестірілген болуы мүмкін. Орта ғасырлық бірнеше құжаттарда епископтың қабірі жергілікті шіркеуде сақталғаны айтылады, бұл сүйектердің барлығы Туркуға аударылмағанын білдіреді. Кейіннен шіркеу XV ғасырға тән әсем кенотафпен безендірілді, оның көшірмесі Хельсинкидегі Финляндия Ұлттық мұражайында сақталған. 1720 жылы Туркудағы сүйектердің көп бөлігі Ұлы Солтүстік соғысында Финляндияны Ресей басып алған кезде Санкт-Петербургке көшіру үшін тізімделген. Бұл идеяның бастамашысы – соғыс кезінде Ресей тарапына өткен және Финляндияның жаулануын басқарған швед графы Густав Отто Дуглас болды. Кейін сүйектерге не болғаны белгісіз. Кейбір деректерге сәйкес, реликвияларды тасымалдаған ресейлік кеме жолда батып кеткен. 1924 жылы Турку соборындағы жабық шкафтан жақсұры жоқ бас сүйегі және бірнеше басқа сүйектер табылған. Бұл сүйектер халық арасында және тіпті шіркеуде Генрихтің реликвиялары ретінде танымал, бірақ бұл атау әлі де болжамды және сүйектер басқа қасиетті тұлғаға тиесілі болуы мүмкін. Қазіргі уақытта сүйектер Турку соборында сақтаулы.

Генридің бүгінгі жағдайы

Генрих ешқашан ресми түрде қасиетті деп жарияланбағанымен, 1296 жылдан бері, сол заманғы папалық құжатқа сәйкес, оны қасиетті деп атаған. Генрихтің өлімі туралы дәстүрлі есептерге сүйене отырып, оның қасиеттілікке ие болуы Қасиеттілер істері жөніндегі Конгрегация құрылғанға дейін және Рим католик шіркеуінің ресми канонизация процесінен бұрын болған. Генрих қазір Америка Евангелистік лютеран шіркеуі мен Канада Евангелистік лютеран шіркеуінің мерекелік күнтізбесінде 19 қаңтарда еске алынады. 19 қаңтар Швеция мен Финляндияда Генрихтің есімдік күні ("Heikinpäivä" деп аталады) болып табылады. Ол Финляндия католик шіркеуіндегі жергілікті тойлау ретінде еске алынады, оның жалғыз кафедралық соборы оған арналған. Собор 1860 жылы киеленді және оған фр. Жан-Клод Кабеза жетекшілік етеді. Кёлиёньярви көліндегі Кирккокари аралы Финляндиядағы жалғыз католик қасиетті орны болып қала береді, және жазғы күн тоғысынан бұрынғы маусымның екінші жексенбісінде жыл сайын тіл тілеу рәсімі өткізіледі. Сонымен қатар, Кёйлиодан Ноусиайненге дейінгі 140 шақырымдық ортағасырлық ауылдық жол – Сент-Генрих жолы, оны басып өтуге ниеттенгендер үшін толығымен белгіленген. Осы оқиғаға байланысты «Сент Генрихтің экуменикалық қасиетті саяхаты» қауымдастығы құрылды. Епископтың іс-әрекеттері туралы халықтық дәстүрлерге сүйене отырып, Ноусиайнен, Кёйлио және Кокемеки муниципалитеттері өздерінің гербтерінде Генрих туралы аңыздан бейнелерді пайдаланады. Бүгінде Генрих және оның күдікті қылмыскері Лалли Финляндияның ортағасырлық тарихындағы ең танымал тұлғалардың екеуі болып табылады.

Қазіргі заманғы танымал мәдениетте

Генридің көлде қаза табу оқиғасы фин металл тобы Moonsorrow-тың "Köyliönjärven jäällä" әнінде баяндалған.