Мысырдың бұзылған қабатты пирамидасы

Кіріспе

Египеттегі археологиялық орын. Қабатты пирамида (араб тілінде el haram el midawwar, الهرم المدور, "құм үйіндісі пирамидасы" деген мағынаны білдіреді) – Египеттің 3-ші династиясына (б.з.д. 2686 – 2613 жылдар) жататын қираған сатылы пирамида. Ол Завиет-Эль-Ариан некрополінде орналасқан. Пирамиданың кімге тиесілі екені белгісіз, бірақ ол фараон Хабаға қатысты болуы мүмкін. Алайда, пирамида архитектурасы патша Сехемхеттің жер асты пирамидасына өте ұқсас, сондықтан ол 3-ші династияға жатқызылады. Пирамида 20-шы ғасырдың басында екі түрлі экспедициямен қазылып, олар оның өлшемдері және жер асты камераларының саны туралы әртүрлі пікірлер білдірген. Қазба жұмыстары барысында ешқандай артефакт табылған жоқ және ешқандай жерлеу іздері анықталған жоқ. Осы себепті, пирамида фараонды жерлеу үшін салынған ма, әлде патшаның ерте қайтысынан кейін тасталып кеткені әлі белгісіз. Салынысымен бірге пирамиданың төңірегінде 3-ші династияның жоғары лауазымды шенеуніктеріне тиесілі үлкен мастабалар орналасқан. Пирамиданың шығыс жағында жерлеу ғибадатханасы салынған, ал аңғардағы ғибадатхана одан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан болуы мүмкін. Бүгінде пирамида шектеулі әскери аумақта орналасқан, бұл оның қазіргі қазба жұмыстарын жүргізуге кедерілдіреді.

Зерттеу тарихы

Қабатты пирамиданы алғаш рет 1839 жылы Джон Шей Перринг зерттеді және оның төңірегін қарап шықты. 1848 жылы, көп ұзамай, Карл Ричард Лепсиус осы пирамиданы анықтады және оны өзінің пирамидалардың алғашқы тізімінде XIV нөмірмен тіркеді. Шамамен 40 жыл өткен соң, 1886 жылы Гастон Масперо пирамиданың жер асты жолдарының кіреберісін табуға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Осы кіреберіс 1896 жылы Жак де Морган тарапынан табылды, ол қабірлік бөлмеге дейін тік шахтаның жолын ашты. Барсанти бірнеше дәліздер мен бөлмелердің толыққанды аяқталмағанын және олардың барлығында бірде-бір артефакт болмағанын байқап, пирамида ешқашан пайдаланылмаған деген қорытындыға келді. Ол пирамиданың солтүстік және шығыс жақтарын, сондай-ақ оны қоршаған зираттарды қазып зерттеді. Барсанти, Рейснер және Фишер бағалаған пирамиданың өлшемдері күрт өзгеше, тіпті олардың жер асты галереяларының саны туралы да келіспейді. Өкінішке орай, 1970 жылдан бері пирамида әскери шектеулер салынған аймақта орналасқандықтан, Рейснер мен Фишердің беткей жұмысынан кейін онда ешқандай қазба жұмысы жүргізілген жоқ. Алайда, Айдан Додсон бұл жағдайда пирамида құрылысы үшін жасалған пандус "егер солтүстік ғибадатхананың құрылысына тиісті болса, одан да көп зиян келтіретінін" көрсетті. Оның орнына, ол осы ерекше шығыс кіреберісінің себебін сәулетшілердің пирамида қоймаларына оңай қол жеткізуге ниеттенгендігімен түсіндірді, олар шығыс кіреберісінің тікелей астында орналасқан. Қабатты пирамидаға қатысты қалған мәселе – оны кім салған деген сұрақ. Бүгінгі күні көптеген ғалымдар бұл 3-ші әулеттің соңында өмір сүрген Хаба патша болуы мүмкін деп санайды. Бұл тұжырым пирамиданың солтүстігінде орналасқан Мастаба Z500-ден табылған Хабаның серегімен белгіленген тас ыдыстар мен құмыраларға негізделген. Райнер Штадельман одан да әрі барып, Хабаны 3-ші әулеттің соңғы билеушісі Хуни патшамен теңестіреді. Оның болжамы Турин канонын оқып шығу нәтижесінде туындады, бұл б.з.д. 1300 жыл шамасында, Хуни өмір сүргеннен 1400 жыл өткен соң құрастырылған патшалар тізімі. Турин каноны Хуниге 24 жылдық салыстырмалы ұзақ билік мерзімін жатқызады. Штадельманның пікірінше, бұл уақыт қабатты пирамиданың құрылысын аяқтау үшін қажетті уақытты қамтуға жеткілікті. Сонымен қатар, ол Мысырдың алғашқы үш әулетінің патшалық ескерткіштерінде тек серекте патшаның аты ғана көрсетілетінін, ал таққа отыру немесе туған аты кейінірек жазылатынын айтады. Осылайша, Хабаның серегі Хунидің тақ атына сәйкес болуы мүмкін. Бұл жағдайда қабатты пирамида Хунидің қабірі болар еді. Алайда, көптеген египтологтар бұл тұжырымға қарсы шығып, Хуни Меидум пирамидасын салғанын, қабатты пирамиданың аяқталмаған күйін көрсетіп, Хабаны Турин канонында аталған Худжефа II патшамен теңестіреді.

The Layer Pyramid was first examined and its surroundings explored in 1839 by John Shae Perring. Soon after, in 1848, the pyramid was identified as such by Karl Richard Lepsius, who listed it as number XIV in his pioneering list of pyramids. Around 40 years later, in 1886, Gaston Maspero unsuccessfully searched for the entrance of the subterranean passages of the pyramid, which was discovered in 1896 by Jacques de Morgan. who uncovered the vertical access shaft leading to the burial chamber. Barsanti, seeing that several corridors and chambers were seemingly unfinished and that all were completely devoid of artefacts, deemed that the pyramid had never been used. excavating the north and east exteriors of the pyramid as well as the cemeteries surrounding it. The dimensions of the pyramid as estimated by Barsanti, Reisner and Fisher differ greatly and even the numbers of subterranean galleries they report are in disagreement. Unfortunately, the pyramid lies within a restricted military area since 1970 and consequently no excavation has been undertaken there since Reisner and Fisher's superficial work, The main structure is located on a rock ridge just above the floodplain. Aidan Dodson showed however that in this situation, the pyramid construction ramp would have "impinged on any northern temple construction even more damagingly". Rather, he explains this unique eastern entrance as resulting from a desire by the architects to allow for easy access to the pyramid store rooms, located immediately beneath the eastern entrance. The remaining problem about the layer pyramid is the question of who had it built. Most scholars today believe that it was likely king Khaba of the late 3rd Dynasty. This conclusion is based on stone bowls and vases bearing the serekh of Khaba discovered in Mastaba Z500, located just north of the pyramid. Rainer Stadelmann goes further and identifies Khaba with king Huni, the last ruler of the 3rd Dynasty. His hypothesis is based on his reading of the Turin canon, a kinglist compiled in the early Ramesside period c. 1300 BC, some 1400 years after Huni's lifetime. The Turin canon credits Huni with a relatively long reign of 24 years. According to Stadelmann, this time would be sufficient to cover the time span needed to complete the building of the layer pyramid. He also argues that royal monuments of the first three Egyptian dynasties only present a king's horus name in a serekh and only later do they record the throne or birth name. Thus, the serekh of Khaba could correspond to the throne name Huni. In this case, the layer pyramid would be Huni's tomb. This conclusion is contested by most Egyptologists who think that Huni instead built the Meidum Pyramid, point to the apparent unfinished state of the layer pyramid and identify Khaba with king Hudjefa II mentioned on the Turin canon.