Кіріспе
Қан қатерлі ісігінің түрі Валденстром макроглобулинемиясы (Waldenström macroglobulinemia, /v//æ//l//d//ən//s//t//r//ɒ//m// /,/m//æ//k//r//oʊ/,/ɡ//l//ɒ//b//j//ə//l//ɪ/'/n//iː//m//i//ə/ VALdənstrom MAKRohGLOByəlinEEmeeə, /USalso/'/v//ɑː//l//d//ən//s//t//r//ɛ//m// // / VAHLdənstrem) – В-лимфоциттерінің екі түріне әсер ететін қатерлі ісік түрі: лимфоплазмоцитоидты жасушалар және плазмалық жасушалар. Екі жасушаның да түрі ақ қан жасушалары болып табылады. Бұл ауру циркуляцияланатын иммуноглобулин М (IgM) антиденелерінің жоғары деңгейімен сипатталады, оны ауруға қатысқан жасушалар өндіріп, шығарып жібереді. Вальденстром макроглобулинемиясы – «индолентті лимфома» (яғни, өсу және таралу жылдамдығы баяу болатын) және лимфопролиферативті аурудың бір түрі, ол индолентті Ходжкин емес лимфомалармен ұқсас клиникалық белгілерге ие. Ол плазмалық жасуша дискразиясының бір түрі ретінде жіктеледі, мысалы, көп миеломаға алып келетін басқа плазмалық жасуша дискразияларына ұқсас. Вальденстром макроглобулинемиясына дейін екі клиникалық белгісіз, бірақ прогрессивті қатерлі фазалар дамуы мүмкін: белгісіздік себебі анықталмаған IgM моноклоналды гаммапатиясы және жайылмалы Вальденстром макроглобулинемиясы. Вальденстром макроглобулинемиясының дисплазия спектрі плазмалық жасуша дискразиясының басқа спектрлерінен өзгеше, себебі ол тек аберрантты плазмалық жасушаларды ғана емес, сонымен қатар аберрантты лимфоплазмоцитоидты жасушаларды қамтиды және IgM-ді қамтиды, ал басқа плазмалық дискразиялар басқа антидене изоформаларын қамтиды. Вальденстром макроглобулинемиясы – сирек кездесетін ауру, АҚШ-та жылына шамамен 1500 жағдай тіркеледі. Ол көбінесе егде жастағы адамдарда кездеседі. Ауруның толыққанды емделуі мүмкін болмаса да, оны емдеуге болады. Индоленттік сипатына байланысты көптеген науқастар белсенді өмір салтымен өмір сүре алады, ал емдеу қажет болған жағдайда, бірнеше жыл бойы симптомсыз ремиссияға қол жеткізуге болады.
Waldenström macroglobulinemia ('/v//æ//l//d//ən//s//t//r//ɒ//m// /,/m//æ//k//r//oʊ/,/ɡ//l//ɒ//b//j//ə//l//ɪ/'/n//iː//m//i//ə/ VALdənstrom MAKrohGLOByəlinEEmeeə, /USalso/'/v//ɑː//l//d//ən//s//t//r//ɛ//m// // / VAHLdənstrem ) is a type of cancer affecting two types of B cells: lymphoplasmacytoid cells and plasma cells. Both cell types are white blood cells. It is characterized by having high levels of a circulating antibody, immunoglobulin M (IgM), which is made and secreted by the cells involved in the disease. Waldenström macroglobulinemia is an "indolent lymphoma" (i. e., one that tends to grow and spread slowly) and a type of lymphoproliferative disease which shares clinical characteristics with the indolent non Hodgkin lymphomas. It is commonly classified as a form of plasma cell dyscrasia, similar to other plasma cell dyscrasias that, for example, lead to multiple myeloma. Waldenström macroglobulinemia is commonly preceded by two clinically asymptomatic but progressively more pre malignant phases, IgM monoclonal gammopathy of undetermined significance and smoldering Waldenström macroglobulinemia. The Waldenström macroglobulinemia spectrum of dysplasias differs from other spectrums of plasma cell dyscrasias in that it involves not only aberrant plasma cells but also aberrant lymphoplasmacytoid cells and that it involves IgM while other plasma dyscrasias involve other antibody isoforms. Waldenström macroglobulinemia is a rare disease, with only about 1,500 cases per year in the United States. It occurs more frequently in older adults. While the disease is incurable, it is treatable. Because of its indolent nature, many patients are able to lead active lives, and when treatment is required, may experience years of symptom free remission.
Белгілері мен симптомдары
Вальденстрем макроглобулинемиясының белгілері мен симптомдарына әлсіздік, шаршау, салмақ жоғалту және мұрын мен қызыл иектен қанның созылмалы ағуы жатады. Пациенттердің 10%-ында шеттік нейропатия дамиды. Лимфа түйіндерінің, көкбауырдың және/немесе бауырдың үлғаюы жағдайлардың 30-40%-ында кездеседі. CXCR4 мутациялары симптомдық гипервязкость синдромын және осы ауруға тән сүйек миының жоғары активтілігін тудырады. Дегенмен, CXCR4 мутациясы көкбауырдың үлғаюымен, тромбоциттердің жоғары санымен немесе емге жауаптың өзгешелігімен байланысты емес, бұл CXCR4-тің пациенттерді емдеудегі маңыздылығына күмән тудырады. Аутоантиденелері бар аутоиммундық аурулар тарихы бар адамдарда Вальденстрем макроглобулинемиясының даму қаупі екі-үш есе артады, әсіресе бауырдың қабынуы, адам иммуножеткілік вирусы және рикетсиозбен байланысты қаупі жоғары. Сонымен қатар, генетикалық факторлар да бар, Вальденстрем макроглобулинемиясымен ауырған науқастардың бірінші дәрежелі туыстары да осы ауруға шалдығу қаупі жоғары. Қоршаған орта факторларының, оның ішінде ауыл шаруашылығымен айналысудың, пестицидтерге, ағаш ұнтағына және органикалық еріткіштерге ұшыраудың Вальденстрем макроглобулинемиясының дамуына әсер етуі мүмкін екенін көрсететін деректер де бар.
Патофизиология
Симптомдар, оның ішінде көрудің нашарлауы немесе жоғалуы, бас ауруы және (сирек жағдайларда) инсульт немесе кома IgM парабелогының әсерінен туындайды, ол аутоиммундық құбылыстарды немесе криоглобулинемияны қоздыруы мүмкін. Вальденстрем макроглобулинемиясының басқа да белгілері гипервязкость синдромымен байланысты, ол пациенттердің 6–20% - ында кездеседі. Бұл IgM моноклоналық белок молекулаларының бір-бірімен агрегаттар құрауы, көмірводтектік құрауы арқылы суды байланыстыруы және қан жасушаларымен өзара әрекеттесуі нәтижесінде қанның тұтқырлығының артуына байланысты.
Диагностика
Вальденстрем макроглобулинемиясының диагнозы қан сынақтарында анықталатын маңызды моноклональды IgM өсіміне және сүйек кемігі биопсиясынан алынған үлгідегі ауруға сәйкес келетін қатерлі жасушалардың болуына негізделген. Қан сынақтары қандағы IgM деңгейін және Вальденстрем макроглобулинемиясының маңызды белгілері болып табылатын белоктардың немесе ісік маркерлерінің болуын көрсетеді. Сүйек кемігі биопсиясы сүйек кемігінен, әдетте, жамбас сүйегінің төменгі бөлігінен үлгі алуды қамтиды. Үлгі инемен алынып, микроскоп астында зерттеледі. Патолог Вальденстрем макроглобулинемиясын көрсететін лимфоциттерді анықтайды. Лимфоциттердің бетіндегі немесе ішіндегі маркерлерді зерттеу үшін ағын цитометриясы қолданылуы мүмкін. Кеуде, құрсақ және жамбасты, әсіресе лимфа түйіндерінің, бауыр мен көкбауырдың ісінуін бағалау үшін компьютерлік томография (КТ) сияқты қосымша тексерулер қолданылуы мүмкін. Скелеттік шолу Вальденстрем макроглобулинемиясын көп миеломадан ажыратуға көмектеседі.
Емдеу
Вальденстрем макроглобулинемиясын емдеу үшін жалпы қабылданған бірден-бір әдіс жоқ. Аурудың молекулалық негіздері туралы білімнің жетіспеуіне байланысты клиникалық нәтижелерде елеулі айырмашылықтар байқалады. Объективті жауап деңгейі жоғары (> 80%), бірақ толық жауап деңгейі төмен (0–15%). Бұрын емделген науқастардың когорттық зерттеуінде ibrutinib 91% науқаста жауапты қамтамасыз етті, ал 2 жылдан кейін 69% науқаста ауру прогрессияламады және 95% тірі қалды. Осы зерттеу негізінде 2015 жылы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы Вальденстрем макроглобулинемиясын емдеу үшін ibrutinib қолдануға рұқсат берді. Емдеудің әртүрлі алгоритмдері бар: Treon және mSMART. Вальденстрем макроглобулинемиясы бар науқастарда екіншілік қатерлі ісіктер даму қаупі жалпы халықтан жоғары, бірақ емдеудің осыған қатысы бар-жоғы әлі анықталған жоқ.
Күтудің сергектігі
Симптомдар болмаған жағдайда көптеген дәрігерлер науқасты жай ғана бақылауға алуды ұсынады; Валденстремнің өзі мұндай науқастар үшін "жағдайы жақсы болсын" деген кеңес берген. Бұл симптомсыз жағдайлар қазір екі бір-бірінен кейін келетін, қатерліге айналуға бейім кезең ретінде жіктеледі: белгісіз себепті IgM моноклоналды гаммапатиясы және жай-күйлі Валденстрем макроглобулинемиясы.
Бірінші қатар
Егер емдеуді бастау қажет болса, парапротеин деңгейі де, лимфоциттік В жасушалары да ескерілуі керек. 2002 жылы Вальденстрем макроглобулинемиясы жөніндегі халықаралық семинардағы топ терапияны бастау критерийлері бойынша келісімге келді. Олар қайталама қызба, түнгі терлеу, анемияға байланысты шаршау, салмақ жоғалту, прогрессивті симптомдық лимфаденопатия немесе көкбауырдың үлғаюы, сондай-ақ сүйек миының инфильтрациясынан туындаған анемия сияқты конституциялық белгілері бар пациенттерге терапияны бастауды ұсынды. Гипервязкость синдромы, симптомдық сенсомоторлық перифериялық нейропатия, жүйелік амилоидоз, бүйрек жеткіліксіздігі немесе симптомдық криоглобулинемия сияқты асқынулар да терапияға көрсеткіштер ретінде қарастырылды. Емдеуге моноклоналды антидене ритуксимаб, кейде хлорамбуцил, циклофосфамид немесе винкристин сияқты химиотерапиялық препараттармен, немесе талидомидпен бірге қолданылады. Кортикостероидтар, мысалы, преднизон да бірге қолданылуы мүмкін. Плазмаферез гипервязкость синдромын емдеу үшін қолданылады, ол қаннан парапротеинды алып тастау арқылы жүзеге асырылады, бірақ ол аурудың түпкі себебіне қатысты емес. Ибрутиниб – бұл жағдай үшін қолдануға бекітілген тағы бір препарат. Ибрутиниб пен ритуксимабтың бірлескен қолданылуы, ритуксимабпен ғана емдегенге қарағанда, ауру прогрессиясыз тіршілік ету ұзақтығын едәуір арттырды. Автологтық сүйек миын трансплантациялау – емдеудің бір мүмкіндігі. Занубрутиниб Вальденстрем макроглобулинемиясы бар ересектерді емдеу үшін көрсетілген.
Құтқару терапиясы
Егер бірінші немесе екінші деңгейдегі резистенттілік сөзсіз пайда болса, құтқарушы ем қарастырылады. Аллогендік шеміршек жасушаларын трансплантациялау, бұрын көп емделген науқастарда ұзақ сақталатын ремиссияны тудыруы мүмкін.
Дәрілік құбыржол
2010 жылдың қазанына дейін Валденстрем макроглобулинемиясы бойынша, трансплантациялық емдеулерді есептемегенде, барлығы 44 клиникалық сынақ жүргізілді. Олардың 11-і бұрын емделмеген пациенттерде, ал 14-і қайталаған немесе емге жауап бермейтін Валденстрем макроглобулинемиясымен ауыратын пациенттерде өткізілді. Валденстрем макроглобулинемиясын зерттейтін клиникалық сынақтардың дерекқоры АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттарында сақталады.
Пациенттердің стратификациясы
ФКГР3А 48 және 158 полиморфты варианттары (аллельдері) бар пациенттерде ритуксимабқа негізделген емдеуге категориалық жауап беру деңгейі жақсарған.
Эпидемиология
Лимфоциттерге қатысты қатерлі ісіктердің 1 пайызы Вальденстрем макроглобулинемиясын құрайды. Бұл сирек кездесетін ауру, және АҚШ-та жыл сайын 1500-ден аз жағдай тіркеледі. Аурудың орташа жасы 60-65 аралығында, бірақ кейде жасөспірім шақта да кездеседі. Бұл аурудың белгілі құрбандары – 1980 жылы 61 жасында қайтыс болған биші және хореограф Говер Чемпион, сондай-ақ бұрынғы Франция президенті Жорж Помпиду.
Тарих
Вальденстрем макроглобулинемиясы алғаш рет 1944 жылы Ян Г. Вальденстром (1906–1996) есімді ғалым мұрын мен ауыздан қан кету, анемия, қандағы фибриноген деңгейінің төмендеуі (гипофибриногенемия), ісінген лимфа түйіндері, сүйек миындағы неопластикалық плазма жасушалары және макроглобулиндер деп аталатын ауыр протеиндер класының артуына байланысты қанның тұтқырлығының жоғарылауы байқалған екі науқаста сипатталды. Бір кезде Вальденстрем макроглобулинемиясы моноклоналды гаммапатияның болуы және плазмоцитоидты лимфоциттердің сүйек кемігі мен басқа да органдарға таралуы себепті көптеген миеломамен байланысты деп есептелді. Алайда, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) жаңа жіктемесі Вальденстрем макроглобулинемиясын лимфоплазмациттік лимфомалар тобына, ал олар Ходжкин емес лимфомалардың (баяу дамитын) төмен дәрежелі подтобына жатқызады. 1990 жылдардан бері Вальденстрем макроглобулинемиясын түсіну және емдеу саласында маңызды прогресс жасалды.