Кіріспе
Гамбелия сила, көбінесе қабырғалы мұрынды жолбарыс кесірткесі деп белгілі, Crotaphytidae тұқымдасына жататын кесіртке түрі. Бұл түр Оңтүстік Калифорнияға ендемик.
Gambelia sila, commonly known as the blunt nosed leopard lizard, is a species of lizard in the family Crotaphytidae. The species is endemic to southern California.
Таксономия
Гамбелия силаны алғаш рет 1890 жылы Леонхард Штейнегер Crotaphytus silus деп сипаттаған. Типтік орны – Фресно, Калифорния штаты. 1900 жылы Коуп бұл кесірткеге ұзын мұрынды барс кесірткесі C. wislizenii-дің бір түрі деп санады және оны C. w. silus деп жіктеді. Бас сүйектерінің құрылымындағы айырмашылықтар, тамақ бүктемелерінің болуы немесе болмауы, бас пішініне байланысты, 1946 жылы Х. М. Смит Crotaphytus silus-ты Гамбелия туысына қайта жіктеді, "silus" деген түрлік атауын сақтап қалды. Гамбелия – Crotaphytidae тұқымдасына жататын барс кесірткелерінің жалпы атауы. Гамбелия силаны Crotaphytus туысына жататын кесірткелерге ұқсас, бірақ соңғыларының құйрықтарында сыну жазықтықтары болады. Бұл құйрықтың жыртқыштар ұстағанда жұлынып түсуіне мүмкіндік береді. Бұл қайта жіктеу 1970 жылы Монтануччи ұзын мұрынды және қысқа мұрынды барс кесірткелері арасындағы айырмашылықтарға негізделген түрлік жіктеуді ұсынғанға дейін даулы болып келді. Соңында ғылыми атауы жынысқа сәйкес келу үшін "Gambelia silus" есімнен "Gambelia sila" есіміне өзгертілді.
Географиялық ауқым
Гамбелия силаны тек Оңтүстік Калифорнияда ғана кездеседі. Бұрын ол Сан-Хоакин аңғары мен оған іргелес жатқан төбелерде, оңтүстіктегі Станислаус округінен бастап Санта-Барбара округінің солтүстік шебіне дейін таралған. Дегенмен, ол қазір тек 800 метр (2600 фут) және одан төмен биіктікте ғана кездеседі. Гамбелия силанының қазіргі кезде Сан-Хоакин аңғарындағы оқшауланған, игерілмеген жерлерде ғана табылуы мүмкін. Сан-Хоакин аңғарының солтүстік бөлігінде оны Сиерво тауларында, Тумей тауларында, Паноче тауларында, Антиклин қырқасында, Плезант аңғарында, сондай-ақ Жалғыз ағаш, Сэнди Маш жолы, Уайтс көпірі, Ат жайылымы және Кеттлмен тауларындағы маңызды мекендеу аймақтарында кездестіруге болады. Сан-Хоакин аңғарының оңтүстік бөлігінде оны Пиксли ұлттық жануарлар қорығында, Либерти фермасында, Алленсвортта, Керн ұлттық жануарлар қорығында, Антилопа жазығында, Баттонвилоуда, Елк Хиллс, Лост Хиллс және Түпман негізгі мекендеу аймақтарында; Каризо және Элкхорн жазықтарында; Бейкерсфилдтен солтүстікке қарай Посо Крик маңында; Керн округінің батысында Марикопа, Маккиттрик және Тафт қалаларының маңындағы аймақта; Керн алдыңғы мұнай алаңында; Техачи тауларының етегінде Техон ранчосында; және Калифорния суарнасының батысында Техон ранчосы мен Сан-Эмидио ранчосында табуға болады.
Диета
Гамбелия силаның тамақтануы негізінен әртүрлі омыртқасыздар мен басқа да кесірткелерден тұрады. Ол әдетте мынадай жәндіктермен қоректенеді: шегірткелер, қоңыздар, аралар, егеуқұйрықтар және құмырсқалар. Бұл тұмсық мүсінді кесіртке басқа кесіртке түрлерін де жейді, және кейде өз балаларын да жеуі мүмкін. Ол епті хищник, 60 сантиметрге (2 футқа) дейін секіре алады, бұл оның қорегін ұстауын өте жеңілдетеді.
Физикалық сипаттамалары
Гамбелия силасы – Crotaphytidae тұқымдасына жататын салыстырмалы түрде үлкен кекілек. Оның ұзын, қайта жаңаруға қабілетті құйрығы, ұзын, күшті артқы аяқтары және қысқа, дөңгелек мұрты бар. Ересек еркектер әйелдерден сәл ірілеу, құйрығын қоспағанда ұзындығы – дан басталады. Әйелдерінің салмағы – , ал еркектердіңі – . Қараңғы мұрынды барқыт кекірегі басқа барқыт кекіректерге қарағанда қараңғырақ болғанымен, оның арқасының түсі мен өрнегі өте әртүрлі. Түсі айналадағы топырақ пен өсімдіктерге байланысты сарғыш немесе ашық сұр қоңырдан қара қоңырға дейін өзгереді. Қарны біртұтас ақ түсті. Арқасында ақ, қаймақ немесе сары жолақтармен кезектесетін қара дақтар қатары орналасқан. Гамбелия сила кротафиттер арасында ерекше, себебі оның жыныстарын тұрақты түс пен өрнек арқылы ажырату мүмкін емес, бірақ еркектер мен әйелдер екеуі де көбею кезеңінде түсін өзгертеді, және бұл түстер мен өрнектер олардың арасында айқын ерекшеленеді. Сонымен қатар, басқа кротафиттерден айырмашылығы, жас G. sila-ның артқы аяқтары мен құйрығының астыңғы жағы сары түске боялады. Жас G. sila-ның сары түске боялуы ересек барс кекіректерге белгілі бір сигнал жіберіліп жатқанын көрсетеді, бірақ әзірге бұл жөнінде ешқандай сынақ жүргізілмеген. Мүмкін, сары түстің мақсаты ересектерге олардың өрбуге жетпегенін және бәсекелес еместігін көрсету болуы мүмкін. Ал жас кекіректердің жарқын сары түсі жыртқыштардан сақтануға көмектеседі.
Өсіру
Г. sila-да көбейту маусымы сәуір айында басталып, маусым айына дейін немесе одан асып созылады. Еркек және әйел жұптары жиі бірге көрінеді және көбінесе бір орнықты жүйесін пайдаланады. Маусым және шілде айларында орташа есеппен 26 жұмыртқа салады. Қоршаған ортаның жағдайы аналықтардың жыл сайын туғызатын бала санына әсер етуі мүмкін, бірақ олар көбінесе бір ғана жұмыртқа салады. Шамамен екі айлық инкубациядан кейін жас даралар шығады. Туған кезде олардың мөлшері, құйрығын есептемегенде, құрайды. Кейбір жас, тұмсық мұрынды жолбарыс кесірткелері алғашқы қысқа дейін туған кездегі өлшемдерінің екі есесіне дейін өсе алады. Көбейту маусымында аналықтарды бас пен денеінің екі жағындағы жарқын қызыл-сары белгілері, сондай-ақ жамбастар мен құйрықтың астыңғы бөлігінен тануға болады. Еркектерде денеінің және аяқ-қолдарының астыңғы жағы қызылғыл-сарыдан қызыл түске дейін боялуы мүмкін. Бұл жаңа түс еркектерде белгісіз мерзімге сақталуы мүмкін. Тұмсық мұрынды жолбарыс кесірткелерінің еркек және әйел даралары бірнеше түрлі физикалық мінез-құлықтарды көрсетеді. Қарапайым бас қимылы – тек бастың тік қозғалысы, ал «шабу» – алдыңғы аяқ-қолдардың жоғары-төмен қозғалысы және бас қимылы. «Бәдіктеп шайқасу» және «ұрысу» көрсетілімдері тек еркектерге тән. «Бәдіктеп шайқасу» бас пен иықты алға қарай, дөңгелек қозғалыспен айналдыруды қамтиды. Егер бір еркек екіншісімен кездессе, ол қауіптендіру және сынға алу көрсетілімін көрсетеді. Ол денеін кеңейту, артқы аяқ-қолдарын созу, арқасын иілу және жылдамдықпен «шабу» жасаудан тұрады. Екі ұрысатын еркек бір-біріне қарама-қарсы бағытталған күйде қатар тұрады. Олар бір-біріне құйрықтарымен соққы беруге және секіріп шабуыл жасауға тырысады. Аналықтар еркектер жұптасуға тырысқанда наразылық білдіретін позаны көрсетеді. Арқасын иіп, денеін кеңейтіп, аяқ-қолдарын созып, аузын ашып, ол әрқашан еркекке қарайды немесе оған қарай бұрылады.
Қорғау мәртебесі
Гамбелия сила, сонымен қатар, тұмсық мұрынды жолбарыс кесірткесі ретінде белгілі, федералдық түрлердің жойылуға жақын тізіміне енгізілген және Калифорния штаты оны жойылуға жақын және толық қорғалатын түрлер ретінде тізімдеген. Бұл түрдің санының азаюына даму және мекенжайдың өзгеруі салдарынан туындаған мекенжайдың жойылуы және фрагментациясы себеп болды деп саналады. Бұл кесіртке бұрын Сан-Хоакин аңғарының барлық аумағында және Оңтүстік Калифорнияның іргелес төбелерінде кездесетін. Тұмсық мұрынды жолбарыс кесірткесі қазірде Сан-Хоакин аңғарының төңірегіндегі және Жағалау жоталарының етегіндегі бірнеше шашыраңқы, дамытылмаған жер участаларын ғана қамтиды. Сан-Хоакин аңғары – жергілікті емес бір жылдық шөптердің инвазивті түрлерінің таралуынан экологиялық өзгерістерге ұшыраған шөл аймағы. Сан-Хоакин аңғарындағы экологиялық өзгерістерге байланысты тұмсық мұрынды жолбарыс кесірткесімен қатар, басқа да шағын құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануарлардың саны да азайып барады, себебі инвазивті өсімдіктер өсімдік құрылымын өзгертеді деп болжанады. Бұл инвазивті өсімдік түрлерінің таралуына мал жайылымы бастапқыда себеп болған болса да, Дэвид Герман және авторлар тобы осы шөптердің таралуын шектеу үшін жайылымды жалғастыру, тығырық мұрынды жолбарыс кесірткесінің ғана емес, аңғардың басқа да зардап шеккен түрлерінің де санының артуына әкелді.