Кіріспе

Кристабель – Сэмюэл Тейлор Колридждің екі бөлімнен тұратын ұзақ повесть-балладасы. Бірінші бөлімі 1797 жылы, екіншісі 1800 жылы жазылған. Колридж үш қосымша бөлімді жоспарлаған, бірақ олар ешқашан аяқталған жоқ. Колридж алғашқы екі бөлімді Уильям Вордсвортпен бірге жазған өлеңдер жинағы «Lyrical Ballads»-тың 1800 жылғы басылымында жариялауға дайындады, бірақ Вордсворттың кеңесімен одан бас тарды. Өлеңнің жарияланбауы және оны аяқтамауы Колриджді өзінің поэзиялық қабілетіне күмәндандырды. Ол 1816 жылы «Кубла хан» және «Ұйқының азабы» атты туындыларымен бірге жеке кітапша түрінде жарық көрді. Колридж «Кристабельді» тек акценттердің санына негізделген акценттік метрикалық жүйе арқылы жазды: әр жолдағы буын саны төрттен он екіге дейін өзгере қойса да, бір жолдағы акценттердің саны көбінесе төрттен аспайды.

Қысқаша мазмұны

Кристабелдің тарихы сол аттас басты әйел кейіпкері мен Джеральдин есімді бейтаныспен кездесуіне арналған. Джеральдин өзін үйінен қатыгез адамдар тобы ұрлап кеткенін айтады. Кристабель үлкен емен ағашының жанында дұға етуге барады, сол жерде ол ерекше дауыс естиді. Ағаштың артына қараса, Джеральдинді көреді, ол атты адамдардың өзіне шабуыл жасап, үйінен ұрлап кеткенін айтады. Кристабель оған ашылықпен қарап, үйіне алып кетеді. Бірақ, табиғаттан тыс белгілер (ұйықтаған күйінде ашуланып ұлыған иттің даусы, шамдардың өшуіне қарағанда қайта жануы, Джеральдиннің темір қақпадан өте алмауы, дұғаның қабыл болмауы) жағдайдың жаман екенін көрсетеді. Олар түн бойы бірге болады, бірақ Джеральдин киімін шешетін сәтте, қорқынышты, бірақ түсініксіз із қалдырады: "Міне, оның кеудесі мен денесінің жартысы— / Түсіңде көруге болады, бірақ айтуға болмайды! / Ол Кристабельмен бірге ұйықтайды" (246–48). Кристабелдің әкесі, сэр Леолин, Джеральдинге әуес болып, оны құтқаруды жариялау үшін әсем шеру ұйымдастырады. Ол қызының әлсіз қарсылығына құлақ салмайды, ол әсерде болса да, Джеральдиннің зұлымдығының ауырлығын сезіне бастайды. Аяқталмаған өлең осы жерде тоқталады. (Ескерту: Джеральдин мен Леолиннің есімдері "реклайн" сөзімен ұйқасқандай айтылады.)

Жазу және жариялау тарихы

Колеридж Кристабельге айналатын өлеңді қашан жазғаны белгісіз. Дегенмен, оны 1797 жылдан бастап дайындаған болуы мүмкін. Осы кезеңде ол Уильям Вордсвортпен бірлесіп жұмыс істеген "Лирикалық балладалар" кітабы үшін бірнеше өлең жазды. Кристабель кітаптың 1798 жылғы басылымына дайын болған жоқ, бірақ оған "Ежелгі теңізшінің рифмасы" енді. Алайда, өлеңнің бірінші бөлігі сол жылы аяқталған болуы мүмкін. Бір жыл өткен соң, ол "Қорытынды" бөлімін қосты. Дегенмен, өлең толыққанды аяқталмаған деп есептеледі. Кейін ол, өте көп мүмкін болатын соңдардың ықпалынан алшақтағанын айтты. Ол былай деп жазды: "Егер олар аяқталған болса, мен алғашқы тыранысымнан гөрі идеалға жақынырақ келген болар едім". Өлең бірнеше жыл бойы жарияланбады. 1803 жылы туған күнінде ол күнделігіне жыл соңына дейін "Кристабелді аяқтауды" ниеттенгенін жазды, бірақ бұл жоспары орындалмады. Өлең алғаш рет 1816 жылдың 25 мамырында Джон Мюррей баспасында үш өлеңнен тұратын жинақта жарық көрді: Кристабель; Кубла Хан: А Vision; The Pains of Sleep.

Талдау

Тематикалық тұрғыдан поэма Кольридждің ең біртұтас туындыларының бірі болып табылады, онда повестің желісі дәстүрлі құрамнан асып түсетін, фрагментті «Кубла Хан» сияқты бұрынғы жұмыстарға қарағанда анық. Шындығында, поэманың тұрақтылығы – құрылымдық формалдылығы мен ырғақты қатаңдығы (әр тармаққа төрт акцентті буын) және есептің өте берік мистикасымен салыстырылғанда – поэмадағы ең күрт қарама-қайшылықты тудырады. «Кристабельдің» құқық бұзушылық сюжеті Джеральдин мен Кристабельдің арақатынасына, яғни жасырын жыныстық қатынасқа арналған. Джеральдин прото-вампирлік рөлді иеленеді, бұл оның барлық алғашқы ерекшеліктерін білдіреді: сыртқы сұлулық, денедегі ерекше белгі және олардың әлсіреуіне себеп болатын (құрбандармен) физикалық қарым-қатынас. Кольридждің досы Перси Шелли поэманы оқығаннан кейін түс көргенін және оған әуес болғанын айтады; оның кейінгі туындыларының бірі – «Эпипсихидион» поэмасы осыдан шабыттанды. Байрон да поэмаға, әсіресе әйелдер арасындағы қарым-қатынасқа қызығушылық танытты және Кольриджге (18 қазан 1815 ж.) жазған хатында: залдың сипаттамасы, суреттен ілінген шам және әсіресе кешке шыққан қыздың өзі – менің қиялымды баурап алды және мен одан ешқашан айырылғым келмейді деді. Әйелдерге бағытталған ерекшелігімен «Кристабель» әйелдердің азаттығының символына айналды. Әйгілі феминист және суфражист Эммелин Панкхёрст өзінің қызына, Кристабель Панкхёрстке осы поэманың бас кейіпкерінің құрметіне ат қойды. Рене Вивьеннің лесбияндық қарым-қатынас туралы «L'Etre Double» атты туындысы «Кристабельден» үлкен шабыт алды.