Кіріспе

Жылжымайтын мүлік брокерлерінің практикасы. Расалық бағыттау – жылжымайтын мүлік брокерлерінің болашақ үй сатып алушыларды олардың расасына байланысты белгілі бір аудандарға немесе олардан алшақтату практикасы. Бұл термин АҚШ-тағы де-факто тұрғын үйлердің бөліну контекстінде қолданылады және көбінесе екі негізгі мінез-құлыққа бөлінеді: тұтынушыларға расалық белгіге байланысты нақты аудандарда үй сатып алуға кеңес беру; сатып алушылардың талаптарына сай келетін үйлерді көрсетпеу немесе туралы хабарламау, бұл да расалық белгіге байланысты жасалады.

Шолу

Тарихи тұрғыдан Америка Құрама Штаттары нәсілдік бөлінген аудандармен сипатталған. 1960 жылға дейінгі қалалық жоспарлау осы құбылыстың туындауына себеп болған факторлардың бірі ретінде құжатталған. Қалалық жоспарлаушылар нәсілдік бағыт берудің ерте нысандарын қолданған көрінеді. Джон Э. Фарли, осы теориялардың әрқайсысы сегрегацияның пайда болуына әсер етуі мүмкін екенін айтса да, оның зерттеулері әлеуметтік жағдайға негізделген екінші теорияны қолдайды. Фарли былай дейді: «Адамдардың қандай тұрғын үйді жалға алуға немесе сатып алуға шамасы келеді, оның класы анықтайды, ал АҚШ халық санағы бюросының (2001) мәліметтеріне сәйкес, ақ және афроамерикалықтар арасындағы табыс айырмашылығы зор, ал байлық айырмашылығы одан да зор болғандықтан», бірдей табыс пен байлық деңгейіне ие адамдар көбінесе бір-біріне жақын аудандарда шоғырланады. Диана Пирс, тағы бір зерттеуші, АҚШ-тағы аудандардағы сегрегацияның институционалдық расизмге байланысты екенін айтады. Ол: «Тұтынушылардың пікірінше, үй сатып алу процесіндегі шешімдердің барлық аспектілерінде жылжымайтын мүлік агенттері (мысалы, банкирлерге немесе құрылысшыларға қарағанда) ең білгір болып саналады» деді. Ол сөзін жалғастырады: «Олар топ ретінде ғана емес, сарапшылар ғана емес, тұрғын үй аймақтарына қол жеткізуді де бақылайды. Олар қоғамдық қақпашылар болып табылады немесе рөлін атқара алады, ал қақпашы рөлінің маңызды бөлігі – әлеуетті тұрғындарды тексеру». 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның екінші тармағы, VI-тарау арқылы мемлекеттік мектептерде және қоғамдық орындарда сегрегацияны тыйым салған. Бұл заң мектептерде, тұрғын үйлерде немесе жұмысқа орналастыруда нәсілдік ажырым жасауды да заңсыз деп жариялаған. Бірінші заң сияқты, оны іске асыруға берілген өкілеттіктер бастапқыда шектеулі болды, бірақ кейіннен күшейтілді. 1968 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның үшінші тармағы, 3604-тармақша, 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңды кеңейтті. Ол тұрғын үйді сату, жалға беру және қаржыландыру кезінде нәсіл, дін, ұлттық тегі және жыныс бойынша кемсітушілікке тыйым салды. Бұл тарау «Әділ тұрғын үй туралы» заң ретінде де белгілі. Бұл заңды ұлттық деңгейде АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаментінің Әділ тұрғын үй және тең мүмкіндіктер кеңсесі іске асырады.

Қозғалыс ұйымдары

1968 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң қабылданғаннан бергі соңғы төрт онжылдық ішінде көптеген адамдар тұрғын үй нарығындағы нәсілдік кемсітушілікке қарсы күресетін ұйымдарға бірікті. Мұндай ұйымдардың бірі – Ұлттық әділ тұрғын үй альянсы. Ол өзін "тұрғын үй саласындағы кемсітушілікті тоқтатуға толыққанды бағытталған жалғыз ұлттық ұйым" деп есептейді. Үлкен Нью-Йорк қаласының агломерациялық аймағында жеті жергілікті мүше ұйым бар: Орталық Нью-Йорк әділ тұрғын үй кеңесі, Әділ тұрғын үйді сақтау жобасы, Лонг-Айленд тұрғын үй қызметі, Тең тұрғын үй мүмкіндіктері, Вестчестер тұрғын үй мүмкіндіктері, Солтүстік Нью-Джерси әділ тұрғын үй кеңесі және Коннектикут әділ тұрғын үй орталығы. Екінші ұйым – Әділ тұрғын үй заңы. Олар "Азаматтық құқықтар туралы заң мен оның қорғау шаралары туралы халықтың хабардарлығын арттыру" науқанын жүргізіп жатыр. Үшінші ұйым, Ұлттық әділ тұрғын үй жақтасы, өзін "әділ тұрғын үй қауымдастығына және жалпы халыққа тұрғын үй дискриминациясы мәселелері бойынша уақтылы жаңалықтар мен ақпарат беруге арналған" деп сипаттайды. Бұл ұйымдардың барлығы бір ортақ мақсатты бөліседі – нәсіліне байланысты адамдарға пәтер жалға беруден немесе үй сатудан бас тартқан тұлғаларға және/немесе компанияларға қарсы топтық сот процесін қозғау.

Сот іс-әрекеттері

Федералды заңдар қабылдалынынан бастап және қозғалыс ұйымдарының пайда болуынан бері нәсілдік кемсітушілік үшін жеке тұлғалар мен компанияларға қарсы бірнеше сот процесі қозғалды. Realty Forum vs. New York State Attorney General (1988): Бұл іс 1988 жылы New York штатының бас прокуроры Йонкерс қаласындағы жылжымайтын мүлік агенттігі The Realty Forum-ды нәсілдік бағыттауға байланысты сотқа шақырған кезде туындады. Бас прокурор фирманы «клиенттің нәсіліне немесе тері түсіне ғана негізделген белгілі бір аудандардағы пәтерлердің тізімін ұсынды» деп айыптады. Бас прокурор Westchester Residential Opportunities ұйымынан шағымдар алғаннан кейін Realty Forum-ды тергеуді бастады. Содан бері Realty Forum кінәлі деп танылды. Corcoran Group vs. New York State Attorney General (2006): Бұл іс New York штатының бас прокурорының New York қаласының Бруклин Хайтс ауданындағы жылжымайтын мүлік брокерін нәсілдік бағыттауға байланысты сотқа шақырған кезде туындады. National Fair Housing Alliance бұрынғы есептің қорытындысы бойынша «агенттің жаңа тәсіл қолданған нақты және айқын сату бағыттауын» анықтады. Ол ақтарға қайда «қашу керектігін» айту үшін картаны пайдаланды. Альянс кейіннен істі New York штатының бас прокурорына жіберді, ол топқа айып тақты. Сот ісі әлі де қаралып жатыр. Coldwell Banker vs. Illinois Attorney General (2006): Бұл іс Чикагодағы жылжымайтын мүлік компаниясы Illinois штатының бас прокурорымен ықтимал үй сатып алушыларды нәсілдік бағыттаумен айыпталған кезде туындады. Агенттік 2005 жылдың соңында National Fair Housing Alliance ұйымымен алғаш рет тергелді. Альянс өз есебінде агенттікті «африкалық американдықтарға қарағанда ашық дискриминация жасады» деп айыптады. Альянс ақ нәсілді болашақ үй сатып алушыларға 36 тізім көрсетілгенін, ал жақсы білікті афроамерикандықтарға тек жеті тізім көрсетілгенін мәлімдеді. Компания кез келген құқық бұзушылықты жоққа шығарады және сот ісі әлі де қаралып жатыр. Century 21 Town and Country Vs. The Michigan Department of Civil Rights (MDCR) (2006): Бұл іс Michigan штатының Азаматтық құқық департаментінің Century 21 Town and Country компаниясына дискриминация жасады деген айыптамамен сотқа шақырған кезде туындады. Департамент ақ үй сатып алушыларды ақ көпшілік тұратын аудандарға, ал афроамерикандық үй сатып алушыларды афроамерикандықтар көпшілік тұратын аудандарға заңсыз бағыттау туралы шағымдар алғаннан кейін бұл айыптамаларды ұсынды. Шағымдарды National Fair Housing Alliance 2005 жылдың шілдесінде аяқталған тергеуден кейін бастады. Сот ісі әлі де қаралып жатыр. United States v. Meta Platforms Inc.'' (2022): 2022 жылдың 21 маусымында АҚШ Әділет департаментінің Азаматтық құқықтар бөлімі Оңтүстік New York АҚШ аудандық сотында Meta Platforms компаниясына қарсы сот ісін қозғады. Бұл компанияның Facebook-тағы мақсатты жарнама үшін Lookalike аудиториясы құралы 1968 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VIII тарауын бұза отырып, олардың нәсілі, түсі, діні, жынысы, мүгедектігі, отбасылық жағдайы және ұлттық тегі бойынша тұрғын үй жарнамаларын тарату кезінде пайдаланушыларды кемсітеді деген айыптама қойылды. Meta Platforms сот ісі басталған күні Әділет департаментімен келісімге келді. Жеке фирмалар АҚШ-та нәсілдік бағыттау жасады деп айыпталып, кінәлі деп табылса да, зерттеушілер АҚШ халқының маңызды бөлігіне әсер ететін айыптамалар болмағанын атап өтті. Diana Pearce «федералды заңдар мен Жоғарғы Соттың маңызды шешімі қабылданғаннан бері, мектептердегі нәсілдік жіктелуді жою және жұмысқа орналасудағы дискриминацияға қарағанда, заңдар мен сот шешімдерінің салыстырмалы түрде үлкен әсері болғандықтан, тұрғын үй мәселесі бойынша үлкен сот ісі болған жоқ» деді. Massey және Denton бұл төмендеу спиралінің салдарынан туындайды деп санайды. Егер бір үй иесі өз мүлкін күтіп ұстауға мүмкіндік бермейтін болса және оның тозуына жол берсе, сол аймақтағы басқа үй иелері өздерінің мүлкіне ақша салуға көбірек бейім болады. Екінші жағынан, Rumsberg және Willms тұрғын жердегі нәсілдік бөліну мектептерде бірдей құрамға әкелетінін, бұл оқушылардың академиялық жетістіктеріне тікелей әсер етуі мүмкін деп санайды. Олар бұл айырмашылықтарды «контексттік әсерлер» деп атайды. Контексттік әсерлер – бұл сыныптастар арасындағы өзара әрекеттесу және мектептегі оқыту мен оқу атмосферасы. «АҚШ үшін қылмыстың көрсеткіштері төмендеп жатса да, американдықтардың бір тобы үшін – афроамерикандықтар үшін – олар өсіп келеді». Радикалды география «капитализмнің саяси экономикасы қалалық кеңістікті қалай құрылымдайтыны туралы шындықтар мен қауіпсіз қалалық кеңістікті субъективті бағалауға баса назар аудару арасындағы байланыстарды іздеп келеді». Қаланың географиялық құрылымы жоғары табысқа ие қауымдастықтарды төмен табысқа ие, көбінесе қара нәсілді қауымдастықтардан бөлек ұстау үшін жасалған. Бұл типтегі бөліну нәсіл ішіндегі құрбандықтың деңгейін арттыруға бейім, бірақ нәсілдер арасындағы құрбандықтың деңгейін азайтуға бейім. Қара нәсілділерді ақтардан бөлудің бір тәсілі – «қоршалған қауымдастықтар» арқылы, бұл жоғары табысқа ие халықты төмен табысқа ие халықтан қоршаулармен немесе торымен оқшаулайды. Бұл «қоршалған» бөлінудің нәтижесі басқаруға келмейтін қылмыстық белсенділік деңгейіне, «гетто» қауымдастығына әкеледі, онда «кеңістіктік оқшаулану әлеуметтік оқшаулануға әкеледі, бұл өз кезегінде, қатысты қылмыстарды қоса алғанда, әртүрлі жағымсыз салдарға әкеледі». Төмен табысқа ие адамдарды жаңартылған қауымдастықтан шығару арқылы қала қала ішінде үлкен бөлінген қылмыстық аймақ құрады. «Бұл бөліну өз кезегінде әртүрлі әлеуметтік әлемдерді тудырды, онда әртүрлі аудандарда орналасқан нәсілдік топтардың мүдделері, ресурстары, мүмкіндіктері және алаңдаушылықтары көбірек айырмашылыққа ие болады, нәтижесінде қылмыстың әртүрлі деңгейлеріне әкеледі». Гетто тұруға қолайсыз аймақ ретінде белгіленеді және сол аймақтағы адамдар да солай белгіленеді. «Сонымен қатар, қылмыс жасайтындар көбінесе құрбан болуға ең бейім топтардан шығатынын көрдік». Бұл аймақтағы адамдардың қылмыстық мінез-құлқына себеп болады, өйткені «үлкен нәсілдік бөліну зорлық-зомбылық қылмыстарды, мысалы, қарақшылықтар мен қасақналықтарды айтарлықтай арттырады». Алайда, кемтар адамның тұратын жері жеке тұлғаның қылмыстық санасын анықтайды деп айтуға болады. «Кедей адамдар бай адамдарға қарағанда мүліктік қылмыстар жасауға көбірек бейім». Зерттеулер этникалық бизнес иелерінің қызмет көрсететін клиенттер туралы ішкі білімі бар екенін көрсетті, өйткені олардың өзі де оның бір бөлігі болып табылады. Мұндай біліммен олар этникалық құрамы өзгеретін болса, гүлдене алатын қорғалған нарық құрды.

Этникалық экономика және нәсілдік бөліну

Растық бөлінген аудандарда этностық экономика деп аталатын құбылыс бар. Этностық экономика – "жалпы экономикамен қатар өмір сүретін иммигранттар мен азшылықтардың бизнес және жұмыспен қамту саласы" деп анықталады. Смит этностық экономиканың бірнеше артықшылығы бар екенін айтады. Біріншіден, ол еңбекке қабілетті барлық отбасы мүшелеріне жұмыс табады. Екіншіден, этникалық экономикада үй сатып алу мүмкіндігі жоғары екені көрсетілген. Ол билікке және саяси лауазымдарға қол жеткізудің әлеуметтік мобильділікті қамтамасыз ететінін атап өтеді. Портес болса, әлеуметтік капитал – қарым-қатынастардың әлеуметтік желілері арқылы қалыптасатынын, ал мұндай желілердегі өзара көмек, сенім және әлеуметтік нормалар болмаса, мұқтаж адамға табысқа жету мүмкіндігі берілмейтінін айтады.