Кіріспе

Ханна Арендттің 1963 жылғы кітабы «Иерусалимдегі Айхман: Зұлымдықтың қарапайымдылығы туралы есеп» – философ және саяси ойшыл Ханна Арендттің 1963 жылғы кітабы. Адольф Гитлер билікке келген кезде Германиядан қашқан еврей Арендт, Холокосттың негізгі ұйымдастырушыларының бірі Адольф Эйхманның соты туралы «Нью-Йоркер» журналы үшін баяндама жасады. 1964 жылы түзетілген және толықтырылған басылым жарық көрді.

Тақырып

Арендтің кіші тақырыбында "жамандықтың қарапайымдылығы" деген сөз тіркесі кеңінен танылды. Бұл тіркес, ішінара, Эйхманның соттағы мінез-құлқына сілтеме жасайды – ол өз іс-әрекеттері үшін өкініш білдірмеді, оны сотқа тартып отырғандарға жек көңіл танытпады, себебі ол тек "өз жұмысын істегендіктен" ешқандай жауапкершілікке тартылмайтынын айтты. ("Ол өзінің "міндетін" орындады; ол "бұйрықтарды" ғана емес, сонымен қатар "заңды" да орындады.")

Яһудилердің бірлесіп істегендігі

Арендт кітабындағы тағы бір даулы мәселе – оның Холокостқа еврей билігінің қатысы туралы сын-пікірлері. Өзінің жазбаларында Арендт прокуратураның еврей кеңестерінің басшыларының нацистермен ынтымақтастығын талқылаудан бас тартуына қарсылық білдірді. Кітапта Арендт Еуропадағы еврей ұйымдары мен басшылары нацистермен ынтымақтастық жасады және еврей құрбандарының санының қазіргі деңгейге жетуіне тікелей жауапты болды дейді: Арендт кітапта "жәбірленушіні кінәлауда" деп көптен бері айыпталып келеді. Ол кітабының қосымшасында алғашқы сынға жауап берді: Стенли Милграм, мойынсұнушылық туралы даулы тәжірибелер жүргізетін, "Арендт айтарлықтай қорлаудың, тіпті жала жабудың нысанасына айналды" деп мәлімдеді, өйткені ол Эйхманның "баналдығы" мен "нормалдығын" атап өтті және Эйхманның мұндай қорқынышты істерді жасауға зұлым ниеттері немесе мотивтері жоқ деген мәлімдемесін қабылдады; ол өзінің іс-әрекеттерінің арамдылығы мен зұлымдығы туралы ойламады, немесе, шын мәнінде, прокурор бейнелегендей, ол садистік "құрт" болғанын көрсетті. Джейкоб Робинсон "Қисықтарды түзеу керек" атты кітабын шығарды, бұл оның кітабының алғашқы толық қарсы пікірі. Сезаранидің айтуынша, Арендттің сот барысында білдірген пікірлеріне оның жеке бейімділігі әсер еткен. Ол көптеген неміс еврейлері сияқты ол да Остюденді (Шығыс Еуропа еврейлерін) қатты жек көретінін айтады. Бұл, Цезаренидің айтуынша, оны Галисиялық еврей тегіне жататын бас прокурор Гидеон Хаузердің мінез-құлқы мен тиімділігіне шабуыл жасауға итермеледі. Сезаранидің айтуынша, ол белгілі неміс философы Карл Ясперске жазған хатында Хаузерді "өнемі қателік жасайтын галициялық еврей" деп атаған. Мүмкін, ол кез келген тілді білмейтін адамдардың бірі шығар". Цезарени өзінің Таяу Шығыстағы яһудилер туралы кейбір пікірлері нәсілшілдікке жақын екенін айтады; ол Карл Ясперске жазған хатында Израильдің көпшілігін былай сипаттады: "Менің алғашқы әсерім: Жоғарғы жақта - төрешілер, неміс яһудилерінің ең жақсылары. Олардың астында прокурорлар, галисиандар, бірақ олар да еуропалықтар. Барлығын полиция ұйымдастырып отыр, ол мені қорқытады, тек еврейше сөйлейді, арабша көрінеді. Олардың арасында айқын қатыгездер де бар. Олар кез келген бұйрыққа бағынады. Ал есіктің сыртында шығыс тобыры бар, Стамбулда немесе басқа бір жартылай азиялық елде тұрғандай. Сонымен қатар Иерусалимде өте көрнекті пеии [күлкі] және кафтан яһудилері өмір сүруді мүмкін емес қылып отыр". Сезаранидің кітабының өзі сынға түсті. The New York Times Book Review басылымында жарияланған шолуда Барри Гевен Сезаранидің жаушылығы оның кітабының "соңғы жарты ғасырдағы ең ұлы кітаптардың бірі көлеңкесінде" тұрғанынан туындағанын және Сезаранидің Арендт пен Эйхманның да ортақ тарихы бар екенін, бұл оған іс-қағаздарына қарама-қайшылық жасауды жеңілдететінін, "өз материалдарын да, өзін де бақылай алмайтын жазушыны көрсетеді" деп дәлелдеді. Хью Тревор Ропердің айтуынша, Иерусалимдегі Эйхман Рауль Хилбергтің "Еуропалық еврейлерді жою" еңбегіне өте риза, Хилбергтің өзі плагиат туралы айтқан. Арендт сонымен қатар Х. Г. Адлердің "Терезиенштадт 1941-1945" кітабын қолданды. Қылмыстық қоғамның бет-бейнесі (Кембридж университетінің баспасы. 2017), ол қолжазбадан оқыған. Адлер өзінің "Анна Арендт Эйхман және соңғы шешім туралы не біледі?" атты эссесінде Айхманға қатысты көзқарасы туралы оны сынады. (Германиядағы еврейлердің жалпы апталықтары. 1964 жылғы 20 қараша). Арендтің мақаласына да сын айтылды. Бірде ол "Адамның ар-ұжданы таза" атты мақаласын жариялағаннан бірнеше апта өткен соң, осылай болды. Бұл еңбекті қорғаушы куәгер Майкл А. Мусманно жазды. Ол Арендтің өз шығармаларын тарихи емес етіп көрсеткен алдын ала түсініктерінің құрбаны болғанын айтты. Ол сондай-ақ, оны сот процесінде ұсынылған фактілерді елемегені үшін тікелей сынға алды. Ол "Мисс Арендтің мәлімдегендері мен анықталған фактілер арасындағы айырмашылық оның кітабында соншалықты алаңдататын жиілікпен кездеседі, оны аутентикалық тарихи еңбек ретінде қабылдау қиын" деп мәлімдеді. Ол одан әрі Арендт пен оның Хаузер мен Бен Гурионға қарсы қарама-қайшылықтары үшін жасаған жұмыстарын айыптап, "Иерусалимдегі Эйхман: Зұлымдықтың жалпыға ортақлығы туралы есеп" атты еңбегінде суреттелген. Мусманно Арендттің "өзінің жеке тұжырымдарын жиі" ашып көрсеткенін, сондықтан бұл шығарманың дұрыс екеніне сенімді бола алмайтынын айтты. ХХІ ғасырда Арендт Беттина Стангнет және Дебора Липштадт авторларынан да сын естіді. Стангнет өзінің "Иерусалимге дейінгі Эйхман" еңбегінде Эйхман, шын мәнінде, жасырын антисемит болғанын айтады. Ол Аргентинадағы Эйхманның жазбаларын және есептерін пайдаланып, оның өзінің қуатты наци ретіндегі лауазымымен және осының арқасында жасаған кісі өлтірулерімен мақтанғанын дәлелдеді. Ол Сassen Papers Арендттің өмірінде жарияланбағанын мойындайды, бірақ сотта Эйхманның антисемит кісі өлтіруші екенін дәлелдейтін дәлелдер болғанын және Арендт оны жөнсіз назардан тыс қалдырғанын айтады. Дебора Липштадт өзінің "Эйхман сот процесі" кітабында Арендт өзінің тоталитаризм көзқарастарына тым ден қойып, Эйхманды объективті бағалай алмады деп мәлімдейді. Ол Арендттің тоталитаризм туралы жұмысына, "Тоталитаризмнің пайда болуына" сілтеме жасайды, Арендттің Эйхманды мысал ретінде пайдаланып, өзінің жұмысын растауға тырысқанын негіздейді. Липштадт одан әрі Арендт "сот процесі тоталитарлық қоғамдардың басқаларды қорқынышты істер жасауға қалай көндіргенін түсіндіруіне бағытталған" деп ойлағанын және осы мақсатқа жету үшін талдауын осылай құрғанын айтады. 2013 жылы тарихшы Кристиан Инграодың "Сен және жою" кітабына жасаған шолуда, Гитлердің неміс тегі бар зиялыларға көбірек көңіл бөлгені және кем дегенде 80 неміс зиялысы оның "SS соғыс машинасына" көмектескені туралы Los Angeles Review of Books журналисі Ян Мешковски Арендттің "Үшінші рейхте ойлауға қабілетті адамға орын болғанын" білгені үшін мақтады.