Кіріспе

Американдық нейрохирург (1886–1946)

Уолтер Эдвард Данди (6 сәуір, 1886 – 19 сәуір, 1946) – американдық нейрохирург және ғалым. Ол Виктор Хорсли (1857–1916) және Харви Кушинг (1869–1939) қатарлы нейрохирургияның негізін қалаушылардың бірі саналады. Данди көптеген нейрохирургиялық жаңалықтар мен табыстарға ие, оның ішінде мидағы спинномоздық сұйықтықтың айналымын сипаттау, гидроцефалияны хирургиялық жолмен емдеу, ауа вентрикулографиясы және пневмоэнцефалографияны ойлап табу, ми эндоскопиясын сипаттау, алғашқы қарқынды терапия бөлімшесін құру (Fox 1984, 82 б.) және цереброваскулярлық нейрохирургияның бастауын қадағалаған ішкі бас аневризмасын алғаш рет тікелей кесу. 40 жылдық медициналық тәжірибесінде Данди бес кітап және 160-тан астам рецензияланған мақала жариялады, сонымен қатар, толық уақытты, жаңаша нейрохирургиялық практикамен айналысты, оның ең табысты жылдарында жылына 1000-ға жуық операция жасады (Sherman et al. 2006). Ол сол кезде өте жылдам және ерекше шебер хирург ретінде танылды. Данди өзінің барлық медициналық мансабында Джонс Хопкинс университетінің медицина мектебімен және Джонс Хопкинс ауруханасымен байланыста болды. Нейрохирургияның дамуымен қатар, оның нейрохирургияға және медицинаға жалпы түрде қосқан көптеген үлесінің маңызы артып келеді.

Ерте өмір және медициналық білім

Денди – теміржол инженері Джон Денди мен Рейчел Килпатриктің жалғыз ұлы еді. Олар тиісінше Англияның Ланкашир және Ирландияның Армағ округтерінен көшіп келген иммигранттар болатын. Денди 1903 жылы Миссури штатының Седалия қаласындағы Саммит орта мектебін сыныптың үздік түлегі ретінде бітірді, ал 1907 жылы Миссури университетін аяқтады. 1907 жылдың қыркүйегінде ол Джонс Хопкинс медицина мектебіне екінші курс студенті ретінде қабылданды. (Ол колледждің үшінші курсында оқып жүргенде медициналық білімін бастап, Джонс Хопкинс медицина мектебінің бірінші курсын өткізіп тастауға жеткілікті кредит жинаған еді.) Денди 1910 жылы 24 жасында Джонс Хопкинс медицина мектебін бітірді және 1910 жылдан 1911 жылға дейін Харви В. Кушингтің эксперименталды медицинасының Хантериан зертханасына алтыншы болып тағайындалды. 1911 жылы ол Хантериан зертханасындағы жұмысы үшін өнер магистрі дәрежесін алды және бір жылға Кушингтің ассистент-резидені ретінде (1911–1912) Джонс Хопкинс ауруханасының хирургиялық бөліміне қосылды. Денди 1918 жылы Уильям С. Халстед басшылығымен Джонс Хопкинс ауруханасында жалпы хирургия ординатурасын аяқтады. (Ол 1916 жылы Халстедтің бас резидені болып тағайындалған еді.) Дендиді Кушинг нейрохирургияның жаңа саласымен таныстырса, Кушинг 1912 жылдың қыркүйегінде Бостон қаласындағы Питер Бент Бригам ауруханасына кеткеннен кейін Джордж Дж. Хойер Дендидің нейрохирургиялық білімін толықтырды. Хойер 1908 жылы Джонс Хопкинс университетінің медицина мектебін бітірген, 1908 жылдан 1909 жылға дейін Кушингтің бірінші ассистент-резидені болып жұмыс істеген және 1911 жылдан 1914 жылға дейін Халстедтің бас резидені қызметін атқарған. Денди 1918 жылы Джонс Хопкинс ауруханасының штат қызметкеріне қосылды және бірден ми мен омыртқа миының ауруларын хирургиялық жолмен емдеуге күшін жұмсады. Хойер 1922 жылы Хопкинстен кетіп, Цинциннати университетінің хирургия бөлімінің меңгерушісі болғаннан кейін, Денди 1946 жылы сол ауруханада қайтыс болғанға дейін Джонс Хопкинс ауруханасының жалғыз нейрохирургы болып қалды.

Балалар нейрохирургиясына қосқан үлесі

Дендидің алғашқы ғылыми еңбегі – Франклин П. Моллдың коллекциясындағы 2 мм-лік адам эмбрионының егжей-тегжейлі анатомиялық сипаттамасы болды. Бұл мақала 1910 жылы, медициналық институтты бітіруге бес ай қалғанда жарияланды. 1911 және 1913 жылдары ол сәйкесінше гипофиз безінің қанмен және жүйкемен қамтамасыз етілуін сипаттады. 1913 және 1914 жылдары Денди мен Кеннет Д. Блэкфан мидағы спинномоздық сұйықтықтың (МЖС) өндірілуі, айналымы және сіңірілуі, сондай-ақ гидроцефалияның себептері мен мүмкін емдеу жолдары туралы екі маңызды мақала жариялады. Гидроцефалия – мидың ішінде спинномоздық сұйықтықтың жиналуы, емделмесе көбінесе өлімге алып келетін жағдай. Олар гидроцефалияның екі түрін – «кедергілі» және «байланысты» деп сипаттап, осы ауруды ұтымды түрде емдеудің теориялық негізін қалады. Көптеген мамандар бұл жұмысты жасалған ең үздік хирургиялық зерттеулердің бірі деп санайды. Шындығында, Холстед Эдвардс А. Паркқа: «Денди енді мұндай еңбек жасай алмайды. Көптеген адамдар медицинаға бір ғана үлкен үлес қосады» дегенді айтқан екен (Fox 1984, 36-бет). Алайда, Денди осы «аз ғалымдардың» бірі екенін дәлелдеді. Қазіргі заманғы балалар нейрохирургтары өз уақытының көп бөлігін гидроцефалияны емдеуге арнайды. Денди-Уокер ақаулығы – гидроцефалиямен байланысты туа біткен кемістік. 1921 жылы Денди төртінші қарыншадан спинномоздық сұйықтықтың шығуына кедергі келтірген гидроцефалияның бір жағдайын хабарлады. 1944 жылы А. Эрл Уокер (кейіннен Джонс Хопкинс ауруханасының нейрохирургия бөлімінің меңгерушісі болған) төртінші қарыншаның шығуының туа біткен жабылуының ұқсас жағдайын сипаттады. Бұл туа біткен аномалия Денди-Уокер кистасы деп аталды. Ол Лүшка және Магенди саңылауларының (төртінші қарыншаның шығу тесіктері) жабылуымен, мишық пен мишық құртының атрофиясымен, төртінші қарыншаның кеңеюімен, гидроцефалиямен және көбінесе corpus callosumның атрофиясымен байланысты.

Нейрорадиологияға қосқан үлесі

1918 және 1919 жылдары Дэнди ауа вентрикулографиясы және оған байланысты пневмоэнцефалография әдісі туралы маңызды еңбектерін жариялады. Осы үлесі үшін 1933 жылы Каролинск институтының Нобель комитетінің төрағасы Ханс Кристиан Якобеус оны Нобель сыйлығына ұсынды (Лигон 1998, 607 б.). Вентрикулография және пневмоэнцефалография нейрохирургтарға алғаш рет ми зақымдануын рентген сәулелері арқылы көруге мүмкіндік берді. Бұл үшін қарыншалар мен субарахноидтық кеңістіктегі сұйықтық (МЖС) тікелей қарыншаларға (вентрикулография) немесе белдік субарахноидтық кеңістікке (пневмоэнцефалография) ауа инъекциялау арқылы алмастырылды. Дэнди жалпы хирург ретінде асқазан қуысындағы ауаның ішкі органдардың контурларын анықтау қабілетін білген. Ол 1917 жылы байқаған клиникалық деректемелер негізінде 1919 жылы осы рентгендік құбылыс ("пневмоперитонеум") туралы мақала жариялады. 1918 жылы, резидентураны аяқтаған жылы, ол ауа вентрикулографиясы туралы мақаласын жариялады. Сэмюэл Кроу оны "ми хирургиясына жасалған ең маңызды үлес" деп сипаттады (Fox 1984, 43 б.). Гилберт Хорракс былай деді: "Осы диагностикалық әдістің маңыздылығын, орналасқан жерін абсолюттік дәлдікпен анықтау мүмкін болмаған көптеген ісіктерді анықтау үшін, бағалауға болады. Бұл бұрынғы ең жетілдірілген неврологиялық әдістермен диагностикаланып, локализацияланған ми ісіктерінің кем дегенде үштен бірін операциялық алаңға әкелді" (Fox 1984, 45 б.).

Дегенмен, ауа вентрикулографиясының шектеуі бар: ине енгізу үшін бас сүйегіне тесік жасау қажет болды. 1919 жылы Дэнди аз инвазивті пневмоэнцефалография әдісін жариялады. Бұл процедурада ауа белдік омыртқа арнасының субарахноидтық кеңістігіне енгізілді, содан кейін ауа көпіршігі пациенттің позысын өзгерту арқылы мидың айналасындағы субарахноидтық кеңістікке және соңында қарыншаларға жылжытылды. Вентрикулография және пневмоэнцефалография нейрохирургтарға ісіктер мен басқа да зақымданулардың орналасқан жері мен мөлшерін дәл анықтауға және операциялық араласуды дәл бағыттауға мүмкіндік берді. Бұл әдіс 1970 жылдары компьютерлік томография енгізілгенге дейін ми зақымдануын анықтаудың ең маңызды тәсілі болып қала берді.

Операциялық нейрохирургияға қосқан үлесі

1919 жылы, хирургиялық білімін аяқтағаннан кейін бір жыл өткен соң, Дэнди Джонс Хопкинс университетіндегі ең білікті хирург ретінде танылды. Джонс Хопкинс ауруханасының қызметімен жақсы таныс және 1910 жылы американдық және канадтық медициналық білім туралы Флекснер есебін жариялаған Абрахам Флекснер 1919 жылдың 30 қаңтарында былай деп жазды: "Бұл жердегі басым пікір бойынша, Дэнди – хирургияға лайықты адам. Доктор Холстед енді жиі көрінбейтіндіктен, Дэнди бәрін өз мойнына алып, менің бағамамша, оны тамаша орындайды. Ол барлық әріптестерінің құрметі мен сеніміне ие және олармен шынайы әдемі қарым-қатынаста болады" (Fox 1984, 54 б.). Дэндидің хирургиялық жаңалықтары ми мен жұлынға операция жасау тәжірибесі арта білуімен бірге таңғажайып жылдамдықпен дамыды. Ол 1921 жылы эпифиз аймағындағы ісіктерді алып тастау операциясын, 1922 жылы церебеллопонтин бұрышындағы ісіктерді (әсіресе акустикалық нейромаларды) толық алып тастауды, 1922 жылы гидроцефалияны емдеу үшін эндоскопияны қолдануды ("ми ventriculoscopy"), 1925 жылы тригеминальды нервті ми сабасында тригеминальды невральгияны емдеу үшін кесуді, 1928 жылы Меньер ауруын (қайталамалы бас айналуын) вестибулярлық нервтерді кесу арқылы емдеуді, 1929 жылы жұлынның аралық дискісін алып тастауды, 1930 жылы спазмодикалық тортиколлисті емдеуді, 1923 жылы қатерлі ісіктерді емдеу үшін мидың жарты шарын ("гемисферектомия") алып тастауды, 1933 жылы қатерлі ісіктерді алып тастауды, 1935 жылы каротидтік каверноздық фистулаларды (ККФ) емдеуді, 1938 жылы ішкі ми аневризмасын байлау немесе "клиптеуді" және 1941 жылы орбитальді ісіктерді алып тастауды сипаттады. Қызықтысы, бұл операциялар Дэнди сипаттағандай, негізінен сол түрінде бүгінгі күнге дейін жасалып келеді. Медицинаның дамуымен қатар Дэндидің басқа да жетістіктері баламалы емдеулермен алмастырылды. Мысалы, 1943 жылы Дэнди симпатикалық нервтерді кесу арқылы эссенциалды гипертонияны емдеу операциясын жариялады, бірақ 21-ғасырда гипертония дәрі-дәрмектермен емделеді.

Дене-қан тамырлары нейрохирургиясына қосқан үлесі

Дендидің 1938 жылғы жаңқа ішілік аневризманы кесу жөніндегі сипаттамасы ерекше маңызды, себебі ол цереброваскулярлық нейрохирургияның жеке мамандығының тууына бастады. Аневризма – мидағы артерия қабырғасынан өсетін қуыс. Аневризма жарылғанда, науқастардың 50% -ы дереу қайтыс болады, ал қалғандары да аневризма қайта жарылса, сол сияқты қайтыс болуы мүмкін, себебі мұндай жағдай жиі кездеседі. 1937 жылы жаңқа ішілік аневризманың жарылуы әдетте өліммен аяқтасатын жағдай еді. 1937 жылдың 23 наурызында Денди фронтотемпоральді краниотомия жасады (ол оны Heuer-ден үйренген) және ішкі каротид артериясынан пайда болған артқы коммуниканттық артерия аймағындағы аневризманың мойнына гемостатикалық клип орнатты. Бұл операцияны сәтті орындау үшін қажетті техникалық шеберлікті, әсіресе хирургиялық микроскоптың үлкейту мүмкіндігі болмағанда, бағалауға болады. Күні бүгінге дейін осы типтегі операция нейрохирургтар жасаған ең күрделі және қауіпті процедура болып саналады. Бұл мидың қан тамырларындағы мәселені жоспарлы түрде хирургиялық жолмен емдеудің алғашқы сәттілігін білдірді. Осы тәжірибе Дендиді мансабының кейінгі кезеңінде аневризмалардан басқа, артериовенозды аномалиялар (АВА), артериовенозды фистулалар (АВФ), каротидтік кавернозды фистулалар (ККФ) және кавернозды аномалиялар сияқты мидың әртүрлі қан тамырлары проблемаларын сәтті емдеуге итермеледі. 1944 жылы, өлімінен екі жыл бұрын, Денди «Жаңқа ішілік артериялық аневризмалар» атты кітап жариялады, онда ол осы қауіпті және техникалық тұрғыдан қиын жағдайлар бойынша алған тәжірибесін жинақтады. Қазіргі уақытта Джонс Хопкинс университетінің нейрохирургия профессоры Вальтер Э. Денди атындағы Рафаэль Ж. Тамарго – цереброваскулярлық нейрохирург және Денди құрған Цереброваскулярлық нейрохирургия бөлімінің директоры.

Дэндидің "Ақылды командасы"

Денди Джонс Хопкинс ауруханасында пациенттеріне ең жақсы көмек көрсету және хирургиялық резиденттер мен феллоуларды нейрохирургтарға даярлау мақсатында клиникалық қызмет құрды. Бұл өте ұйымдасқан және тиімді жүйеге айналып, Дендиге жылына 1000-нан астам операция жасауға (желішектерді қоспағанда) және Дендидің дәстүрін жалғастырған 12 нейрохирург даярлауға мүмкіндік берді. Дендидің қызметі "Ми тобы" деп белгілі болды. 1940 жылға қарай Дендидің Ми тобы бір резидент, резиденттің көмекшісі, хирургиялық интерн, толық уақытты операциялық медбике, толық уақытты анестезиолог медбике, көмекші операциялық медбике, айналымдағы медбике, жартылай уақытты анестезиолог медбике, толық уақытты санитар және Дендидің хатшысынан тұрды. Резидент және резиденттің көмекшісі әрқайсысы екі жыл (сегіз жылдық жалпы хирургиялық резиденттураның ішінде) Ми тобында жұмыс істеді. (Шерман және басқалар, 2006)

Жеке өмір

1923 жылы, хирургиялық тәжірибесін аяқтағаннан кейін бес жыл өткен соң, Денди жеке өміріне көңіл бөлді. Оқу кезеңінде ол ата-анасымен жақын байланыста болды, кейде олармен күнделікті хат алмасып тұрды. Денди 1911 жылдың басында, медициналық мектепті бітіргеннен кейін бір жыл өткен соң, ата-анасының Балтиморға көшуін ұйымдастырды. Денди 1923 жылы болашақ әйелі Сейди Э. Мартинмен танысып, 1924 жылдың 1 қазанында үйленді және төрт баласы болды: Уолтер Эдвард-младший (1925 жылы туған), Мэри-Элен (1927), Кэтлин Луиза (1928) және Маргарет Мартин (1935). Ол отбасымен қарым-қатынасын «өмірдегі ең құнды нәрсе» деп сипаттады. Балаларының оқу кестесіне қарай, ол отбасымен бірге демалысқа жиі шығарды. Дегенмен, ол кәсіби жиналыстарға сирек сапар шегетін, Балтиморда отбасы мен жұмысына жақын болуды қалаған. Неврологиялық хирургтар қоғамының негізін қалаушы мүшесі ретінде шақырылғаннан кейін, ол 1921 жылдың 30 маусымында Кушингке «Мен барлық қоғамдарға қосылуға қарсымын, себебі олар пайдалы емес, көбінесе әлеуметтік сипатта болады және мен оларға уақыт таба алмаймын» деп жазды. 1941-1943 жылдары Дендидің жанында нейрохирургияны тәжірибелеген Ирвинг Шерман естеліктерінде былай деді: «Тарихшылар Дендидің зерттеулері мен хирургиясын жоғары бағалайды, бірақ оның мінез-құлқына қатысты олардың пікірлері аздау, өйткені олар оны жеке танымаған. Денди мұғалімдерге, дін қызметкерлеріне, басқа медицина қызметкерлеріне және төлеуге ақшасы жоқ пациенттерге ешқашан ақы алмады. Кейде ол пациенттерге Балтиморға келу шығындарын өтеу үшін ақша да берді. Дендидің диктаторлық мінез танытып, пациенттерге үлкен талаптар қойғаны туралы әңгімелер болды, және олар рас. Оның «операциялық бөлмеде нәрселер дұрыс болмағанда» ашуға беріліп, ассистенттерді жұмыстан шығарып, персоналды сөгіп, кейде құралдарды лақтырып жібергені туралы да әңгімелер бар, олар да шындық. Алайда, мен жалпы хирургия және нейрохирургия бөлімінде (1940-1943) жұмыс істеген кезімде мұндай оқиғаларға куә болған емеспін. Денди кейде әміршіл және талапшыл болғанымен, оның іс-әрекеттері біздің әл-ауқатымызды шынайы қызығушылықпен бағалайтынын көрсетті, бірақ біздің қаншалықты еңбек еткенімізді ескермеді». (Шерман және т.б., 2006 ж.) Ауруханадан тыс Дендидің жылылығы мен ойнақылығы отбасысымен, достарымен және әріптестерімен қарым-қатынасында көрінетін. (Tamargo, 2002, 101-бет). Оның мінез-құлқы Балтимор Сан газетінде 1946 жылдың 20 сәуірінде жарияланған некрологта жақсы сипатталған: «Өрескел мінезді, тез ашуға берілетін, аспаптарындай өткір тілді, ол студенттерінен құрмет пен еңбекқорлықты талап етті. Оны жақсы танығандар оның қатал сыртқы бейнесінің астында, осындай темпераменті бар адамдарда жиі кездесетіндей, терең сезімталдық бар екенін байқады». Денди өмірінің көп бөлігінде жақсы денсаулыққа ие болды, бірақ 1919 жылдың қараша және желтоқсан айларында, резидентураны аяқтағаннан кейін, секилді нерв ауруынан төсекке жатып қалды. 1946 жылдың 1 сәуірінде, 60 жасқа толуына бес күн қалғанда, Денди жүрек талмасымен ауруханаға жатқызылды. Ол хатшысынан өсиетін дайындауға көмектесуін сұрады, ол ауруханада 9 сәуірде қол қойды. Ол үйге шығарылды, бірақ 18 сәуірде тағы да жүрек талмасы болды. Ол Джонс Хопкинс ауруханасына қайта жеткізілді, онда 19 сәуірде қайтыс болды. (Fox, 1984, 221-бет). Ол Мэриленд штатының Пайксвилл қаласындағы Друид Ридж зиратында жерленген.

Уолтер Э. Дэнди нейрохирургиялық қоғамы

Уолтер Э. Данди нейрохирургиялық қоғамы (WEDNS) 2011 жылы Миссури штатының Сент-Луис қаласында құрылды. Бұл қоғам – әлемнің түкпір-түкпірінен келген хирургтарға нейрохирургиялық резиденттердің және толыққанды білімі бар нейрохирургтардың білімін жетілдіру, сондай-ақ клиникалық шешімдерді қабылдау бойынша ең жаңа ғылыми деректерге негізделген нұсқауларды жасауға және таратуға қатысу үшін платформа болып табылады.