Кіріспе

Түркияның Стамбул қаласында тұратын және қоныстанған этникалық немістер. "Босфор немістері" – XIX ғасырдың екінші жартысынан бері Стамбулда тұратын этникалық немістерге берілген лақап атау. Бұрын да қалада неміс халқының күшті екенін көрсететін деректер болған. Мысалы, үш медбике құрған Таксим неміс ауруханасы 1852 жылдан бастап науқастарды қабылдай бастады. Бүгінде қалада көптеген неміс эмигранттары тұрады, бірақ олар өздерін нағыз Босфор немістері деп санамайды.

XIX ғасыр

Бірінші буын бірнеше онжылдық бұрын және (әсіресе) Осман империясының астанасы Константинопольге (Истанбул) Кайзер Вильгельм II-нің үш саяси сапары кезінде (1889 жылғы 21 қазанда және 1898 жылғы 5 қазанда Сұлтан Абдулхамид II-нің қонағы ретінде; және 1917 жылғы 15 қазанда Сұлтан Мехмед V-нің қонағы ретінде) келді. Стамбулға алғашқы неміс қоныстанушыларының көпшілігі қолөнершілер, өнеркәсіпшілер және сарбаздар болды. Барон Колмар Фрайхерр фон дер Голц, сондай-ақ Голц-паша деп те аталады, ол 1883 жылдан 1896 жылға дейін Осман әскерінің бас кеңесшісі болды; және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман әскерінің табысты қолбасшысы болған генерал Отто Лиман фон Сандерс әскери салада олардың ең танымал болуы мүмкін. 1890 жылы неміс сәулетшісі Август Яхмунд Стамбулдың Еуропалық жағындағы Сиркечи теміржол вокзалын және жақын маңдағы Deutsche Orient Bank бас кеңсесін, сонымен қатар Сиркечи кварталында, Отто фон Бисмарктың канцлерлік қызметінің соңғы жылында (1889-90) салды. Стамбулдың Азия жағында орналасқан Хайдарпаша теміржол вокзалын да 1908 жылы неміс сәулетшісі жобалады. Неміс инженерлері мен қолөнершілері Хайдарпаша станциясында жұмыс істеп, жақын маңдағы Ельдегирмениде (қазіргі Кадыкойдың маңы) шағын неміс колониясын құрды. Бұл екі теміржол станциясы да Берлин-Стамбул-Бағдад теміржол жобасында маңызды рөл атқарды, бұл Германия мен Осман империясы арасындағы экономикалық және саяси байланыстарды нығайтады және Германияға шығыстың табысты нарықтары мен ресурстарына жету үшін британдықтар бақылайтын Суэц каналын айналып өтуге мүмкіндік берді. Гипподромда орналасқан неміс фонтаны 1900 жылы императордың Константинопольге сапарын еске алу үшін салынды. Босфордағы ең әдемі виллалардың кейбіреулерін, мысалы Крупп пен Губер виллаларын да немістер жобалады. Көптеген немістер Стамбулда ХХ ғасырдың басындағы жас түрік қозғалысын қолдады және жас түрктердің Германияның Социал-демократиялық партиясымен (СДПГ), сондай-ақ Фридрих Науманн (1860-1919) айналасындағы неміс либералдарымен қарым-қатынасын дамытты. Науманнның айналасындағы шеңберден Эрнест Йекк (1875-1959), жас түрік пропагандасының жеткізушісі (кейін Колумбия университетінің профессоры) келді. Алайда Йекк Константинопольде ұзақ өмір сүрген жоқ, сондықтан оны шынайы "Босфор немісі" деп санауға болмайды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Константинопольге тағы бір қонақ - Науман мен Йекктің досы Теодор Гейсс болды, ол ол жерде неміс мәдени орталығын жобалады, кейіннен Германияның алғашқы федералды президенті болды (1949 жылдан 1959 жылға дейін). Константинопольдегі белсенді социал-демократтар Александр Парвус (1867-1924) (қалада 1910-1914 жылдары өмір сүрген) және доктор Фридрих Шредер (1865-1922) (онда 1891-1918 жылдары өмір сүрген, "İştiraki" {аударма: Социалист} деп аталады) болды. Шредер өзінің "Флюхтлингсрейс" атты кітабында 1918 жылы Осман империясы мен Антанта державалары арасындағы атысты тоқтату туралы келісімнің 19-бабында неміс және австриялықтардың бір ай ішінде шығарылуы керектігі туралы жарлық шығарылған кезде, Стамбулдағы неміс қауымының алдын ала аяқталуын сипаттады. 1918 жылдың желтоқсанында немістер Corcovado (1907) кемесінде тұтқындалды, ол бұрын неміс Mittelmeer дивизиясының жүзетін штабы болған. Шредер сияқты кейбіреулері тұтқындалудан және депортациядан аулақ болуға тырысты, олар Одесса мен соғыстан зардап шеккен Украина арқылы Германияға қашып кетті. Бірнеше немістерге, соның ішінде Сұлтанның музыка шебері Пол Лангеге (1857-1919) және оның жақын отбасыларына қалуға рұқсат етілді, бірақ олар 1920 жылдың мамыр айында Ланге Стамбулда мемлекеттік жерлеу рәсімімен жерленгеннен кейін көп ұзамай жерленді, бұл өліп бара жатқан Осман сұлтандығының соңғы маңызды оқиғаларының бірі болды.

ХХ ғасыр

Германияның екінші буыны Үшінші рейхтен қашып, Стамбулға босқындар ретінде келді. Берлиннің бұрынғы мэрі Эрнст Ройтер (1889–1953) және оның ұлы Эдзард, кейіннен Daimler Chrysler компаниясының президенті болған, ең танымалдарының бірі. Австриялық сәулетші Клеменс Холцмейстер (1886–1983) да Түркияда, дерлік көшпенділікте өмір сүрді. Көптеген кедей немістер Анатолияда кедейлік пен үмітсіздікте өмір сүрді. Түрік билігі олардың паспорттарына «отаны жоқ» деген мөр басып қойғандықтан, олар «Хайматлоз» (немісше: Heimatlos – отаны жоқ) деп аталды. Архитектор Бруно Таут 1936 жылы Стамбулға келіп, қалада қоныстанып, 1938 жылы Ортакөйдің үстіндегі төбелерде өзіне пагода сияқты үй салдырды.

ХХІ ғасыр

Қазіргі уақытта Стамбулда "үшінші буын" неміс экспатрианттары тұрады, оның ішінде футбол жаттықтырушысы Кристоф Даум (1953 ж.т.). Deutsche Schule Istanbul (1868) және Санкт-Джордж австриялық жоғары мектебі (1882) әлі де неміс тілінде оқытылатын мектептер болып табылады, ал Стамбул Лисесі (1884) неміс тілін негізгі шетел тілі ретінде оқытады және Германия тарапынан Deutsche Auslandsschule (неміс халықаралық мектебі) ретінде мойындалған. Дегенмен, қазіргі Стамбулда тұратын неміс тұрғындары бұрынғы мағынасында "Босфор немістері" емес.