Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркияның Стамбул қаласында тұратын және қоныстанған этникалық немістер. "Босфор немістері" – XIX ғасырдың екінші жартысынан бері Стамбулда тұратын этникалық немістерге берілген лақап атау. Бұрын да қалада неміс халқының күшті екенін көрсететін деректер болған. Мысалы, үш медбике құрған Таксим неміс ауруханасы 1852 жылдан бастап науқастарды қабылдай бастады. Бүгінде қалада көптеген неміс эмигранттары тұрады, бірақ олар өздерін нағыз Босфор немістері деп санамайды.
Ethnic Germans living and settled in Istanbul, Turkey
Bosporus Germans is the nickname given to ethnic Germans who were living in Istanbul from the second half of the 19th century. Even before then there was evidence of a strong German presence in the city. For example, the Taksim German Hospital, founded by three nurses, started receiving patients in 1852. Today many German expatriates live in the city although they would not call themselves true Bosporus Germans.
XIX ғасыр
Бірінші буын бірнеше онжылдық бұрын және (әсіресе) Осман империясының астанасы Константинопольге (Истанбул) Кайзер Вильгельм II-нің үш саяси сапары кезінде (1889 жылғы 21 қазанда және 1898 жылғы 5 қазанда Сұлтан Абдулхамид II-нің қонағы ретінде; және 1917 жылғы 15 қазанда Сұлтан Мехмед V-нің қонағы ретінде) келді. Стамбулға алғашқы неміс қоныстанушыларының көпшілігі қолөнершілер, өнеркәсіпшілер және сарбаздар болды. Барон Колмар Фрайхерр фон дер Голц, сондай-ақ Голц-паша деп те аталады, ол 1883 жылдан 1896 жылға дейін Осман әскерінің бас кеңесшісі болды; және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман әскерінің табысты қолбасшысы болған генерал Отто Лиман фон Сандерс әскери салада олардың ең танымал болуы мүмкін. 1890 жылы неміс сәулетшісі Август Яхмунд Стамбулдың Еуропалық жағындағы Сиркечи теміржол вокзалын және жақын маңдағы Deutsche Orient Bank бас кеңсесін, сонымен қатар Сиркечи кварталында, Отто фон Бисмарктың канцлерлік қызметінің соңғы жылында (1889-90) салды. Стамбулдың Азия жағында орналасқан Хайдарпаша теміржол вокзалын да 1908 жылы неміс сәулетшісі жобалады. Неміс инженерлері мен қолөнершілері Хайдарпаша станциясында жұмыс істеп, жақын маңдағы Ельдегирмениде (қазіргі Кадыкойдың маңы) шағын неміс колониясын құрды. Бұл екі теміржол станциясы да Берлин-Стамбул-Бағдад теміржол жобасында маңызды рөл атқарды, бұл Германия мен Осман империясы арасындағы экономикалық және саяси байланыстарды нығайтады және Германияға шығыстың табысты нарықтары мен ресурстарына жету үшін британдықтар бақылайтын Суэц каналын айналып өтуге мүмкіндік берді. Гипподромда орналасқан неміс фонтаны 1900 жылы императордың Константинопольге сапарын еске алу үшін салынды. Босфордағы ең әдемі виллалардың кейбіреулерін, мысалы Крупп пен Губер виллаларын да немістер жобалады. Көптеген немістер Стамбулда ХХ ғасырдың басындағы жас түрік қозғалысын қолдады және жас түрктердің Германияның Социал-демократиялық партиясымен (СДПГ), сондай-ақ Фридрих Науманн (1860-1919) айналасындағы неміс либералдарымен қарым-қатынасын дамытты. Науманнның айналасындағы шеңберден Эрнест Йекк (1875-1959), жас түрік пропагандасының жеткізушісі (кейін Колумбия университетінің профессоры) келді. Алайда Йекк Константинопольде ұзақ өмір сүрген жоқ, сондықтан оны шынайы "Босфор немісі" деп санауға болмайды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Константинопольге тағы бір қонақ - Науман мен Йекктің досы Теодор Гейсс болды, ол ол жерде неміс мәдени орталығын жобалады, кейіннен Германияның алғашқы федералды президенті болды (1949 жылдан 1959 жылға дейін). Константинопольдегі белсенді социал-демократтар Александр Парвус (1867-1924) (қалада 1910-1914 жылдары өмір сүрген) және доктор Фридрих Шредер (1865-1922) (онда 1891-1918 жылдары өмір сүрген, "İştiraki" {аударма: Социалист} деп аталады) болды. Шредер өзінің "Флюхтлингсрейс" атты кітабында 1918 жылы Осман империясы мен Антанта державалары арасындағы атысты тоқтату туралы келісімнің 19-бабында неміс және австриялықтардың бір ай ішінде шығарылуы керектігі туралы жарлық шығарылған кезде, Стамбулдағы неміс қауымының алдын ала аяқталуын сипаттады. 1918 жылдың желтоқсанында немістер Corcovado (1907) кемесінде тұтқындалды, ол бұрын неміс Mittelmeer дивизиясының жүзетін штабы болған. Шредер сияқты кейбіреулері тұтқындалудан және депортациядан аулақ болуға тырысты, олар Одесса мен соғыстан зардап шеккен Украина арқылы Германияға қашып кетті. Бірнеше немістерге, соның ішінде Сұлтанның музыка шебері Пол Лангеге (1857-1919) және оның жақын отбасыларына қалуға рұқсат етілді, бірақ олар 1920 жылдың мамыр айында Ланге Стамбулда мемлекеттік жерлеу рәсімімен жерленгеннен кейін көп ұзамай жерленді, бұл өліп бара жатқан Осман сұлтандығының соңғы маңызды оқиғаларының бірі болды.
The first generation came a few decades before and (especially) during the three political visits of Kaiser Wilhelm II to Constantinople (Istanbul), the capital city of the Ottoman Empire (on 21 October 1889, and on 5 October 1898, as the guest of Sultan Abdülhamid II; and on 15 October 1917, as the guest of Sultan Mehmed V). Most of the initial German settlers in Istanbul were craftsmen, industrialists and soldiers. Baron Colmar Freiherr von der Goltz, also known as Goltz Pasha, who was the chief advisor of the Ottoman Army from 1883 to 1896; and General Otto Liman von Sanders, who was a successful commander of the Ottoman Army during World War I, may be the most famous of them in the military field. In 1890 the German architect August Jachmund designed Sirkeci Railway Station on the European side of Istanbul and the nearby Deutsche Orient Bank Headquarters, also in the Sirkeci quarter, during the last year of Otto von Bismarck's chancellorship (1889 90). Haydarpaşa Railway Station, on the Asian side of Istanbul, was also designed by a German architect in 1908. The German engineers and craftsmen working on Haydarpaşa Station also established a small German colony in nearby Yeldeğirmeni (now a neighbourhood of Kadıköy). Both these train stations played a vital role in the Berlin Istanbul Baghdad Railway project, which would enhance economic and political ties between the German and Ottoman empires and allow Germany to bypass the British controlled Suez Canal to reach the lucrative markets and resources of the Orient. The German Fountain in the Hippodrome was built in 1900 to commemorate the visit of the Kaiser to Constantinople. Some of the most beautiful Bosporus villas, such as the Krupp and Huber Villas, were also designed by Germans. Many Germans in Istanbul supported the Young Turk movement of the early 20th century and nurtured the Young Turks' relationship with the Social Democratic Party of Germany (SPD) as well as with the German Liberals around Friedrich Naumann (1860 1919). From the circle around Naumann came Ernest Jäckh (1875–1959), a purveyor of Young Turk propaganda (and later professor at Columbia University.) Jäckh however did not live in Constantinople for long and so can't be considered a true "Bosporus German". Another visitor to Constantinople during the First World War was Theodor Heuss, a friend of Naumann and Jäckh, who designed the German Cultural Centre there and later became the first Federal President of Germany (in office from 1949 until 1959). Active Social Democrats in Constantinople included Alexander Parvus (1867–1924) (who lived in the city from 1910–1914), and Dr. Friedrich Schrader (1865–1922) (known as "İştiraki" {translation: Socialist}, who lived there from 1891 to 1918. In his book Flüchtlingsreise, Schrader describes the preliminary end of the German community in Istanbul, when Article 19 of the 1918 ceasefire agreement between the Ottoman Empire and the Entente powers decreed that Germans and Austrians were to be expelled within one month. In December 1918 Germans were detained on the Corcovado (1907), formerly the floating HQ of the German Mittelmeerdivision. Some, like Schrader, tried to avoid detention and deportation by fleeing to Germany via Odessa and war torn Ukraine. A few Germans were allowed to stay, including Paul Lange (1857 1919), the Master of the Sultan's Music, and his immediate family, who were however deported in May 1920 shortly after Lange was buried with great pomp in Istanbul in a state funeral, one of the last major events of the dying Ottoman Sultanate.
ХХ ғасыр
Германияның екінші буыны Үшінші рейхтен қашып, Стамбулға босқындар ретінде келді. Берлиннің бұрынғы мэрі Эрнст Ройтер (1889–1953) және оның ұлы Эдзард, кейіннен Daimler Chrysler компаниясының президенті болған, ең танымалдарының бірі. Австриялық сәулетші Клеменс Холцмейстер (1886–1983) да Түркияда, дерлік көшпенділікте өмір сүрді. Көптеген кедей немістер Анатолияда кедейлік пен үмітсіздікте өмір сүрді. Түрік билігі олардың паспорттарына «отаны жоқ» деген мөр басып қойғандықтан, олар «Хайматлоз» (немісше: Heimatlos – отаны жоқ) деп аталды. Архитектор Бруно Таут 1936 жылы Стамбулға келіп, қалада қоныстанып, 1938 жылы Ортакөйдің үстіндегі төбелерде өзіне пагода сияқты үй салдырды.
A second generation of Germans arrived in İstanbul as refugees fleeing the Third Reich. The former Mayor of Berlin Ernst Reuter (1889–1953) and his son Edzard, later the president of Daimler Chrysler, are two of the best known. Austrian architect Clemens Holzmeister (1886–1983) also lived in effective exile in Turkey. Many poorer Germans lived in Anatolia in poverty and despair. They were known as Haymatloz (in German: Heimatlos for homelandless) because of a stamp printed in their passports by the Turkish authorities. The architect Bruno Taut arrived in Istanbul in 1936, settled in the city and built a pagoda like house for himself in the hills above Ortaköy in 1938.
ХХІ ғасыр
Қазіргі уақытта Стамбулда "үшінші буын" неміс экспатрианттары тұрады, оның ішінде футбол жаттықтырушысы Кристоф Даум (1953 ж.т.). Deutsche Schule Istanbul (1868) және Санкт-Джордж австриялық жоғары мектебі (1882) әлі де неміс тілінде оқытылатын мектептер болып табылады, ал Стамбул Лисесі (1884) неміс тілін негізгі шетел тілі ретінде оқытады және Германия тарапынан Deutsche Auslandsschule (неміс халықаралық мектебі) ретінде мойындалған. Дегенмен, қазіргі Стамбулда тұратын неміс тұрғындары бұрынғы мағынасында "Босфор немістері" емес.
Currently Istanbul is home to a "third generation" of German expatriates, including the football trainer Christoph Daum (1953 ). The Deutsche Schule Istanbul (1868) and St. George's Austrian High School (1882) are still well attended German language schools while the Istanbul Lisesi (1884) teaches in German as the primary foreign language and is recognised as a Deutsche Auslandsschule (German international school) by Germany. However, the current generation of German residents of Istanbul are not 'Bosporus Germans' in the original sense of the world.