Кіріспе

Аммиак немесе аммиак қышқылы - апиа тұқымдасына жататын Ferula тұқымдасына жататын бірнеше көп жылдық шөптерден шығарылатын қышқыл шайыр. Аммиактың үш түрі бар: Киренаиканың, Персияның (бүгінгі коммерциялық) және Марокконың аммиакты дәмдеуіштері.

Киренаика аммиак

Аммиакті алғаш рет І ғасырда Диоскорид өзінің "De materia medica" еңбегінде жазған. Ол өзінің атауын ежелгі Ливиядағы (қазіргі Египеттің Сива оазисінде орналасқан) Юпитер Амон ғибадатханасынан алды. Оны коммерциялық түрінен ажырату үшін Киренаиканың аммиак қышқылы деп атайды, ал оның көзі Ливия мен Мысырдың жерімен танылған Ferula marmarica өсімдігі деп аталады. Арабтар мен түріктердің Таяу Шығыста билік құрғаннан кейін Киренаиканың аммиак қышқылының Еуропаға экспорты азайды.

Персиялық аммиак

Персияның амониялық қышқылы біртіндеп Киренаиканың орнын басып, Еуропаға экспортталатын коммерциялық амониялық қышқыл болды. Оның шығу зауыты - Ferula ammoniacum (син. Dorema ammoniacum) Иран, Түркіменстан, Ауғанстан және Пәкістанның жері. Өсімдіктің биіктігі 2 жарым немесе 3 метрге дейін жетеді, ал оның бүкіл сабағы сүтті шырынға толы, ол кез келген жерде жасалған кесіндіге сіңіп кетеді. Бұл шырын тез арада дөңгелек жас болып қатып, коммерцияның "көз жасын аммиак" құрайды. "Аммониялық ұнтақ" - бұл заттың басқа түрі, ол жырлардың жиынтығынан тұрады, көбінесе өсімдіктің өз бөлшектері, сондай-ақ басқа да бөтен денелер. Аммиактың аздап иіскейтін, жағымсыз иісі бар, оны қыздыру кезінде айқын болады; сыртқы жағынан қызғылт сары түсті, ал жас немесе түйірлер жаңадан сырылған кезде олар балауыздай жылтырлық көрсетеді. Ол негізінен Орталық Парсыда жиналады және Еуропа нарығына Бомбей арқылы келеді. Аммиак ассафетида мен галбанмен тығыз байланысты (олардан айырмашылығы - ол амбеллиферонды бермейді), оны беретін өсімдікке және оның әсеріне қатысты. Бұл өсімдіктің аты Ferula communis subsp. Марокко, Алжир және Канар аралдарында өсетін brevifolia. Жергілікті тұрғындар оны жүздеген жылдар бойы өсімдіктер арқылы емдеп келгенімен, Еуропада ешқашан коммерциялық маңызы болған емес.