Кіріспе

Индоевропалық тілдер отбасының тармағы

Индоиран тілдері (кейде индоирандық тілдер немесе жиынтығында арий тілдері деп те аталады) – индоевропалық тілдер отбасының ең ірі және оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан тармағы. Оларға 300-ден астам тіл кіреді, оларды шамамен 1,5 миллиард адам, негізінен Оңтүстік Азия, Батыс Азия және Орталық Азияның бір бөлігінде сөйлейді. Бұл отбасының барлық тілдерінің ортақ, қайта құрастырылған ата-бабасы прото-индоиран, сондай-ақ жалпы арий деп те аталады. Ол шамамен б.з.д. 3 мыңжылдықтың соңында Еуразия даласының, батысында Орал өзеніне, шығысында Тянь-Шаньға (индоирандықтар бұл жерді бұрынғы Афанасьев мәдениетінен алған), оңтүстігінде Трансоксиана мен Хиндукушқа шектесетін аймақта сөйленген деп болжанады. Индоиран тілдерінің үш тармағы бар: индоарий, иран және нуристан тілдері. Алғашқыда тәуелсіз төртінші тармақ – дард тілдері де болған, бірақ соңғы зерттеулер дард тілдерін индоарий тармағының көне мүшелері ретінде қарастырады. Индоиран тілдерінің таралу аймағы Еуропадан (роман тілі) және Кавказдан (осетия, тат және талыш тілдері) басталып, Месопотамияға (күрд тілдері, горани, курманджи диалектілері), Шығыс Анатолияға (заза тілі) және Иранға (парсы тілі) дейін созылады. Шығысқа қарай – Сіньцзянға (сариколи тілі) және Ассамға (ассам тілі), ал оңтүстікке қарай – Шри-Ланкаға (сингала тілі) және Мальдив аралдарына (мальдив тілі) жетеді. Бұтақтары Океания мен Кариб теңізіне дейін созылып, Фиджи хиндисі мен Кариб индустани тілдерін қамтиды. Сонымен қатар, Солтүстік-Батыс Еуропада (Ұлыбритания), Солтүстік Америкада (АҚШ, Канада), Австралияда, Оңтүстік Африкада және Парсы шығанағы аймағында (Біріккен Араб Эмираттары, Сауд Арабиясы) индоиран тілдерінде сөйлейтін үлкен диаспоралық қауымдастықтар бар. Ethnologue деректер бойынша тілдердің саны 312, ал Glottolog бойынша танылған тілдердің саны 320-ны құрайды. Ана тілі ретінде ең көп қолданылатын индоиран тілі – хиндустани тілі (хинди-урду).

Этимология

Индо-иран тілдері термині Еуразияның Оңтүстік Азия аймағында, Үнді субконтинентінен (мұнда үнді тармағы, сондай-ақ индо-арий тілі деп аталады) Иран үстіртіне (мұнда иран тармағы қолданылады) дейін тараған үнді-еуропа тілдерінің кең спектрін білдіреді. Бұл тармақ арий тілдері деп те белгілі, ол арий халқының сөйлеген тілдерін көрсетеді, ал "арий" термині ежелгі индоирандықтардың этномәдени өзін-өзі тану белгісі болып табылады. Алайда, қазіргі замандағы батыс ғалымдары Екінші дүниежүзілік соғыстан бері "арий" терминін қолданудан жаңылған, себебі арийшілікпен байланысты теріс мағына бар деп санайды.