Чилингхэм жылқысы – Англиядағы тұқымдық малдың сирек кездесетін түрі. 138 басқа саналады, генетикалық оқшаулығымен және ерекше сыртқы келбетімен ерекшеленеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мал тұқымы
Breed of cattle
Чиллингэм ірі қарасы, сондай-ақ Чиллингэм жабайы ірі қарасы деп те аталады, Англияның Нортумберленд аймағындағы Чиллингэм қамалындағы үлкен қоршалған саябақта өмір сүретін ірі қара тұқымы. 2022 жылдың жазында малдың саны 138 басқа жетеді, оның ішінде еркек және ұрғашы малдың саны шамамен тең. Бұл топ жүздеген жылдар бойы генетикалық тұрғыдан оқшауланған күйде сақталған, шағын популяцияға байланысты туындаған инбридинг депрессиясына қарамастан тірі қалды. Сонымен қатар, Шотландияның Солтүстік-Шығысындағы Фочаберс жанындағы Корольдік иелігінде шамамен 20 бас жануардан тұратын қосалқы топ та бар.
Chillingham cattle, also known as Chillingham wild cattle, is a breed of cattle that live in a large enclosed park at Chillingham Castle, Northumberland, England. In summer 2022 the cattle number 138 animals with approximately equal numbers of males and females The herd has remained remarkably genetically isolated for hundreds of years, surviving despite inbreeding depression due to the small population. There is also a small reserve herd of about 20 animals located on Crown Estate land near Fochabers, North East Scotland.
Ірі қара малдың сипаттамасы
Чиллингэм малдары Уайт Парк малдарымен туыс, өйткені Чиллингэм үйірмесі Уайт Паркке үлес қосты, бірақ кері бағытта гендер ағыны болған жоқ. Чиллингэм малдары шағын, аталықтары мен аналықтарының мүйіздері тік өседі. Буқалардың салмағы шамамен , сиырлардың салмағы шамамен . Олардың түсі ақ, ал құлақтары боялған (сондай-ақ, аяқтары, мұрны және көздерінің айналасы да боялған болуы мүмкін). Чиллингэм малдарының құлақтары қызыл түсті, ал White Park жануарларының көпшілігінің құлақтары қара (құлақтың қызыл түсіне қарағанда генетикалық тұрғыдан басым). Чиллингэм малдары көбінесе алғашқы пішінде, ал Уайт Парк классикалық британдық еттік пішінде болады. Чиллингэм малдары туралы академиялық зерттеулердің қысқаша шолуы қолжетімді.
The Chillingham cattle are related to White Park cattle, in the sense that the Chillingham herd has contributed to the White Park, though there has been no gene flow the other way. Chillingham cattle are small, with upright horns in both males and females. Bulls weigh around , cows about They are white with coloured ears (they may also have some colour on feet, nose and around the eyes). In the case of Chillingham cattle, the ear colour is red – in most White Park animals the ears are black (which is genetically dominant over red in cattle). Chillingham cattle are of generally primitive conformation while White Parks are of classical British beef conformation. A brief review of academic studies on the Chillingham cattle is available.
Нортумберленд мекенжайының сипаттамасы
Көптеген келушілер үшін Чиллингхэмдегі тарихи ортаның ең елеулі элементі – бұл шөптесін жерлерде (ағаш жайылымдарында) кеңінен таралған үлкен емен ағаштары, олар Ұлыбританияның орта ғасырларда қалай болған деген ойға келтіреді. Дегенмен, осы ағаштардың көпшілігі 1780 жылдардың басында және 19 ғасырдың басында отырғызылған, ал парктің шын мәнінде ежелгі ағаштары – 18 ғасырдың ортасында кесілген өзен жағалауындағы қарағайлар. Олар тіпті содан бұрын жүздеген жылдар бойы өскен болуы мүмкін, ал қазір өсіп жатқан діңгектері шамамен 250 жылдық. Ұлыбританияның көптеген басқа жерлеріндегі қарқынды шаруашылықтың болмауына байланысты, әртүрлі өсімдіктер мен жануарлар мұнда мекендейді. Нортумберленд аймағында қызыл қоян, түлкі, барс, сондай-ақ елік және дала маңызы сияқты басқа да түрлер де кездеседі. Шамамен 55 түрлі құс бар, олардың ішінде жалпаққанаттар, еуропалық жасыл тоқылдар және осы ендікті Ұлыбританиядағы ең солтүстік ареал деп санайтын еуразиялық жаңғақтар да бар. Парктегі күзетші кішкентай топтарды Чиллингхэм малдарының табынын іздеу үшін жаяу жетеледі; кейбір күндері оларды оңай қол жетімді шалғындардың бірінде көруге болады, ал сирек жағдайларда, тығыз орманды және олардың аралап жүруге кеңістігі болғандықтан, табу қиын болуы мүмкін. Парктің шығысында Рос төбесінің шыңы орналасқан. Малдар осы тұрғыдан көрінбейді, бірақ бұл тұрғын орталық Нортумберлендтің көп бөлігіне әсерлі көрініс ашады.
To many visitors, the most striking element of the historic habitat at Chillingham is the widespread occurrence of large oak trees amongst grassland (wood pasture), providing a glimpse of Britain as many think it appeared in medieval times. However, most of these trees were only planted in the 1780s early 19th century, and the truly ancient trees of the park are the streamside alder trees, which were probably coppiced in the mid 18th century. They were probably hundreds of years old even then and the stems now growing are themselves around 250 years old. A diversity of plants and animals find a habitat here, due to the absence of the intensive farming found in most other places in Britain. The Northumberland site is also home to a variety of other species including red squirrel, fox, and badger, as well as roe deer and fallow deer. There are approximately 55 bird species, including common buzzards, European green woodpeckers, and the Eurasian nuthatch which claims this latitude as its northernmost range in the United Kingdom. An on site warden at the park leads small groups on foot to find the Chillingham cattle herd; on some days they are evident in one of the easily accessible meadows, while on rare occasions they can be difficult to find without a fair bit of walking, given the tangled woodlands and the amount of space they have for roaming. Just to the east of the park is the summit of Ros Hill. The cattle are not visible from this viewpoint, which does however give an impressive view over much of north Northumberland.
Чиллингэм малының ата-бабалары мен тарихы
Чиллингэм жабайы ірі қара ассоциациясы бұрын жариялаған материалдарға сәйкес, Чиллингэм ірі қарасы құрып кеткен ата-тектерге, Bos primigenius primigenius, бас сүйегінің геометриясы және мүйіздерінің бас сүйекке қатысты орналасуы бойынша белгілі бір ұқсастықтарға ие. Олар Чиллингэм ірі қарасының «тарихтың басталмас бұрын осы аралдарды кезіп жүрген» алғашқы өгіздің тікелей ұрпағы болуы мүмкін екенін де айтады. Қазіргі уақытта олардың орта ғасырлық мал шаруашылығында бағылған ірі қарадан тарағаны ықтимал деп саналады, олар Чиллингэм паркі қоршалғанда ұсталған, ал археологтар қазіргі үйірдің сүйектерін салыстыру үшін пайдаланған. Дегенмен, бұл ірі қараның жабайы аурокстан үзіліссіз, араласусыз тікелей ұрпақ екен деген дәстүрлі көзқарас 1800 жылдардың өзінде күмәнді болды. Саймон Шама Томас Бевиктің әйгілі ағаш кескінін «үлкен күшке ие кескін – британдық табиғат тарихының, мүмкін, ең ұлы белгісі, сонымен қатар моральдық, ұлттық және тарихи сезімдермен, әрі таза зоологиялық қызығушылықпен толы» деп сипаттады. Үйір туралы алғашқы жазбалар 1645 жылға дейін барады, бірақ кейбір деректер Чиллингэм үйірі осы жерде кем дегенде жеті ғасырдан бері бар екенін көрсетеді. 13 ғасырға дейін, Танкервилл графесінің мәлімдемесіне сәйкес, бұл тұқым «Солтүстік теңізінің жағалауынан Клайд сағасына дейін созылған үлкен орманды кезіп жүрген». 13 ғасырда Англия королі Чиллингэм қамалын «қамалды және қамалдық» етуге рұқсат берді, ал үйірді қоршау үшін құрғақ тас қабырға салынған болуы мүмкін. Сол кезде шотланд шабуылдарына ерекше назар аударылды, бұл жақын жердегі Данстанбург қамалының да сол кезде бекітілгенін түсіндіреді. Чиллингхемде келушілер көретін қабырға 19 ғасырдың басында Чиллингэм паркін қоршау үшін салынған. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, малдар парктің аумағында еркін жүреді, ал қалған жерлері орман және егістік жерлер. Скандинавиялық ірі қарамен туыстық байланысы бар деген болжамдар бар, бірақ тарихи негіздер бойынша бұл ұсыныс жоққа шығарылды. Алғашқы генетикалық зерттеулер 1960 жылдардың басында, ірі қараның тегін анықтау үшін қан тобын анықтау әдістерімен байланысты жүргізілді. Атап айтқанда, Эдинбургтағы Жануарларды асылдандыру ғылыми-зерттеу ұйымының докторы Дж.Г. Холл Чиллингэм үйірінің қан тобын зерттеді. Зерттеу нәтижесінде үйірдің өте біртекті екені анықталды, бұл олардың ұзақ тарихындағы туысқандық шаруашылықтан күтілген нәрсе. Бұл біртектілік микросателлиттік ДНК және жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдер деңгейінде де байқалады. Митохондриялық ДНК еуропалық ірі қараның көп бөлігі сияқты T3 суб-хаплогруппасына жатады, бірақ Чиллингэм ірі қарасында кейбір сирек нұсқалар бар; тұқымның тарихын және одан әрі аман қалуын түсіну үшін бұл қандай әсер ететіні әлі белгісіз. Чиллингэм ірі қарасында ауруға төзімділікпен байланысты гендерде генетикалық әртүрлілік өте аз.
According to earlier publicity material produced by the Chillingham Wild Cattle Association, Chillingham cattle bear some similarities to the extinct ancestral species aurochs, Bos primigenius primigenius, based upon cranial geometrics and the positioning of their horns relative to the skull formation. They further claim that Chillingham cattle may be direct descendants of the primordial ox "which roamed these islands before the dawn of history";. It is now considered much more likely that they are descended from medieval husbanded cattle that were impounded when Chillingham Park was enclosed and bones from the present day herd have been used for comparative purposes by archaeologists. However, the traditional view that these cattle have an unbroken line of descent, without intervening domestication, from the wild living aurochs was already being called into question in the 1800s. Simon Schama described the famous contemporary woodcut by Thomas Bewick as "an image of massive power the great, perhaps the greatest icon of British natural history, and one loaded with moral, national and historical sentiment as well as purely zoological fascination". The first written record of the herd dates from 1645, but the Chillingham herd is claimed by some to have been in this site for at least seven centuries. Before the 13th century, this breed is claimed to have "roamed the great forest which extended from the North Sea coast to the Clyde estuary" according to the Countess of Tankerville. During the 13th century, the King of England licensed Chillingham Castle to become "castellated and crenellated" and a drystone wall may well have been built then to enclose the herd. At that time, there was particular concern about Scottish marauders, which explains also the massive build up of fortification of the nearby Dunstanburgh Castle at the same time. The wall that visitors see at Chillingham was built in the early 19th century to enclose the of Chillingham Park. As of 2022, the cattle have to roam and the rest of the ground is woodland or farmland. Some kinship with Scandinavian cattle has been suggested. On historical grounds in rebutting this proposal. The first genetic work was conducted from the early 1960s when, in connection with the development of blood typing techniques for cattle parentage testing, Dr J. G. Hall of the Animal Breeding Research Organisation (Edinburgh) studied the blood groups of the Chillingham herd. The herd was found to be remarkably homozygous, and this is what would be expected from their long history of inbreeding. This homozygosity is also evident at the level of microsatellite DNA and of single nucleotide polymorphisms. Mitochondrial DNA is of the same T3 sub haplogroup as most European cattle though Chillingham cattle do possess certain rare variants; it is not yet clear what the implications are for understanding the history and continuing survival of the breed. In Chillingham cattle there is remarkably little genetic variation in genes understood to be concerned with disease resistance.
Мінез-құлық
Чиллингэм ешбір жолмен үйретілмеген, олар жабайы жануарлар сияқты мінез-құлық көрсетеді. Сондықтан олардың мінез-құлқы ата-бабаларымыздан қалған жабайы ірі қара малдың мінез-құлқы туралы ақпарат бере алады. Бұрын "үйрету" және "үйлендіру" терминдері шатастырылып келген. Бұл мал үйлендірілген жануарлардың ұрпақтары болғамен, жеке малды ұстап не үйрету емес. Чиллингэм малына қатысты "жабайы" термині осы шатасуды көрсетеді, бірақ тарихи тұрғыдан қалыптасқан. Олар жыл бойы көбейеді, бұл олардың мінез-құлқының егжей-тегжейлі құрылымына айқын әсер етеді. Бұқалар үйдің басқа мүшелерімен және екі-үш не одан да көп бұқалармен "мекендік аумақтарды" иеленеді және бөліседі. Мекендік аумақтар бір-бірімен қабаттасып жатады, және бұқалар өздерінің мекендік аумағындағы серіктестерімен айқасқа түссе де, қорғалған аумақтар ретінде қарастырылмайды. Қысқы шөппен азықтандыру кезіндегі зерттеулер, мал жақын маңайға мәжбүрленген кезде, сиырлардың күрделі әлеуметтік құрылымы, жеке жұптар арасындағы қарым-қатынасқа негізделгенін көрсетті, ал бұқалардың арасында сызықтық иерархия немесе "дәрежелік тәртіп" болған. Бұл зерттеулер көп жыл бұрын жүргізілген, ал қазіргі азықтандыру жүйесі малды соншалықты жақынға жинамайды. Мал өте дауысты, ерекше дыбыстары бар, олар бүкіл аймаққа таралады, әсіресе бұқалар сиырдың мезгілге келгенін білгенде. Дәстүр бойынша, мал табында "бас бұқа" жүйесі болған, онда бір бұқа өзінің "билеу" кезеңінде (шамамен 2-3 жылға созылады) барлық төлді тудырады, одан кейін оны әдетте күшпен қарсыласы жеңіп алады. Бұл малдың саны аз болған кезде дұрыс болса да, малдың саны көп болған кезде бұл жүйеге сене беру қиын. Мұндай жүйе бұқаның өз қыздарымен жұптасуына жол бермеу арқылы туыстық көбеюді тежеген деген болжам бар, бірақ 67 ұрпақ бойы мұндай әсер өте шамалы болған. Бұл тірі қалған туыстастықтағы барлық зиянды аллельдер тазартылған және туыстық көбею 99% құрады деп есептеледі. Чиллингэм жағдайы ұқсас көрінеді; басқа зерттеулерде SNP гетерозигоздығының сақталуы кейбір локустарда тепе-теңдік таңдауын көрсетеді.
The Chillingham cattle herd are not tamed in any way, and behave as wild animals. Their behaviour may therefore give some insight into the behaviour of ancestral wild cattle. In the past there has been conflation of the terms "tamed" and "domesticated" and while these cattle are descendants of domesticated animals, there is no handling or taming of individuals. The term "wild" as applied to the Chillingham cattle reflects this conflation but is firmly established historically. They breed all year round and this has clear effects on the detailed structure of their behaviour and bulls occupy and share "home territories" with other members of the herd, and with two or three, or more, other bulls. Home ranges overlap, and are not thought of as defended territories although bulls participate in sparring matches with their home range partners. Studies during winter hay feeding showed that at this time when the cattle were forced into close proximity, cows had a complex social structure apparently based on individual pairwise relationships, while bulls had a linear hierarchy or "peck order". Those studies were made many years ago and the feeding system now in operation does not bring the cattle into such close proximity. The cattle are extremely vocal with characteristic calls which echo around the area, especially when the bulls are excited by the discovery that a cow is coming into season. Traditionally, the herd has been regarded as having a "king bull" system whereby one bull sires all calves during the period of his "reign" which lasts maybe 2–3 years until he is deposed, usually violently, by a challenger. While this may well have been the case when herd numbers were low, it is less likely to have been in effect when the herd has been numerous. Such a system has been claimed to have retarded inbreeding by preventing a bull from mating with his daughters but such an effect would have been very slight over the 67 generations It is presumed that in that surviving line, all lethal alleles had been purged and inbreeding was 99%. The Chillingham situation appears analogous; in other studies the persistence of runs of SNP heterozygosity has been taken to imply balancing selection at some loci.
Қазіргі тарих
1939 жылы осы ерекше жануарларды зерттеу және қорғау мақсатында Чиллингем жабайы ірі қара қауымдастығы құрылды; 1963 жылы ол тіркелген қайырымдылық ұйымы мәртебесін алды. Бірақ мал басы азайып, 1946-1947 жылдардағы тым қатал қыста жартылай қырылып, бар болғаны 13 жануар тірі қалды. 1971 жылы лорд Танкервилл қайтыс болғаннан кейін Чиллингем малдары қауымдастыққа мұра болып өтті; алайда, 1980 жылы оның меншігі сатылғанда, Нортумберленд герцогының көмегімен парк Сэр Джеймс Нотт қоры (Нортумберлендтің барлық халқының мүддесі үшін сақтауға арналған қайырымдылық ұйымы) сатып алынды. Одан кейін оны Нотт қорының өкілдері – College Valley Estates (CVE) басқарды. CVE қауымдастыққа паркті 999 жылға жалға берді. 2005 жылы ақша жинау науқанынан кейін қауымдастық паркті және оны қоршаған орманды сатып алды. Осылайша, мал мен парк қайтадан бір иелікке біріктірілді. Содан кейін қауымдастық көршісіне тиесілі қой жаю құқығын сатып алды. Қойлар алынып тасталды, бұл жайылым мен ағаштарды жақсарту бағдарламасын іске асыруға мүмкіндік берді. Бұл ірі қара малдың ерекше жағдайы – олар үй жануарларына жатса да, жабайы өмір салған. Ірі қара мал тұқымдас болғандықтан, егер олар ауыз және тырнақ ауруына шалдықса, оларды союға болады. Денсаулықты қадағалауға ерекше мән беріледі және биологиялық қауіпсіздікті сақтау – басты міндет. 2015 жылғы наурыз айының мәліметі бойынша, мал басы шамамен 100 жануарды құрады, оның ішінде еркектер мен әйелдер шамамен тең санда. 2005 жылдан бері қойлардың болмауына байланысты, жаз айларында жайылымдар мол, ал өнімділік және дене салмағы артып келеді. Мұндай жағдайда, еркек малдың жақсы тірі қалу тенденциясы күтілгендей (зерттеу жұмыстары жүріп жатыр). Сонымен қатар, Шотландияның солтүстік-шығысындағы Фочаберс маңындағы Корольдік иеліктерде шамамен 20 бас малдан тұратын қосалқы топ та бар. Мал туралы жаңалықтар мен толық ақпарат Чиллингем жабайы ірі қара қауымдастығының веб-сайтында жарияланады.
In 1939, the Chillingham Wild Cattle Association Limited was formed to study and protect these special creatures; in 1963 it became a registered charity. However the herd's population decreased, and reached a minimum in the unusually hard winter of 1946 1947, which only 13 animals survived. Upon the death of Lord Tankerville in 1971 the Chillingham herd was bequeathed to the Association; however, when the estate was sold in 1980, with the help of Duke of Northumberland the park was purchased by the Sir James Knott Trust (a philanthropic organisation dedicated to protecting Northumberland for the benefit of all). It was then managed by the Knott Trust's agents: College Valley Estates (CVE). CVE granted a 999 year lease of the park to the association. In 2005, after a fund raising campaign, the association purchased the park and surrounding woodlands. Thus, the herd and the park were reunited under the same ownership. Soon after, the association was able to purchase the sheep grazing rights, which were owned by a neighbour. The flock was removed, and this means a programme of remediation of the pasture and trees can be put into effect. These cattle have a rather unusual status, being of a husbanded species but living as a wild animal. As being of the bovine species, they would be culled if they contracted foot and mouth disease. Special considerations apply to health monitoring and maintenance of biosecurity is a matter of the highest priority. In March 2015, the herd numbers about 100 animals, approximately equal numbers of males and females. As a result of the absence of sheep since 2005, pasture is abundant in summer and fertility rates and body weights are increasing. Under such conditions, the tendency for better male survival is as predicted (work in preparation). There is also a small reserve herd of about 20 head located on Crown Estates land near Fochabers in north east Scotland. News about the herd, and further information, is posted at the website of the Chillingham Wild Cattle Association.
Басқа ақ ірі қара мал табы
Парк малының алғашқы тізімі Томас Бевиктің 1790 жылғы "Төрт аяқты жануарлардың жалпы тарихы" еңбегінде жасалған; Чартли, Чиллингхэм, Гисбурн, Лайм Парк және Воллатон. Cadzow (Chatelherault) кірмеген. Көптеген, тіпті олардың көпшілігінің тарихы туралы көптеген беймаздықтар бар, сондай-ақ басқа да ақ парктік типтегі үйірлердің тарихы да осылай. 1887 жылы Ұлыбритания ғылымды дамыту қауымдастығы жағдайды толық қарастырды, бірақ ең белгілі жалпы есеп әлі де Уайтхедтің "Британияның ежелгі ақ малдары және олардың ұрпақтары" еңбегі болып табылады. 1759 жылы Эглинтон графы Шотландияның Солтүстік Айрширдегі Ардроссан қаласында ақ немесе Чиллингхэм ірі қарасының ежелгі тұқымынан үйір құрды, бұл Кадзов қамалының үйірінен малдарды пайдаланған болуы мүмкін. 1820 жылы қалған малдар таратылды. Осы үйірдегі барлық малдар мүйізсіз болды.
The first list of herds of park cattle was compiled by Thomas Bewick in his A General History of Quadrupeds of 1790; Chartley, Chillingham, Gisburne, Lyme Park and Wollaton. Cadzow (Chatelherault) was not included. There is much vagueness over the history of many, perhaps most, of these and of the other herds of white park type. A detailed review of the situation was conducted in 1887 by the British Association for the Advancement of Science, but the best known general account is still Whitehead's The Ancient White Cattle of Britain and their Descendants. In 1759 the Earl of Eglinton formed a herd of the ancient breed of white or Chillingham cattle at Ardrossan in North Ayrshire, Scotland, probably using stock from the Cadzow Castle herd. The numbers dropped and in 1820 the remaining animals were dispersed. All the animals in this herd were hornless.