Кіріспе

Дэвид Лэрд (12 наурыз 1833 – 12 қаңтар 1914) – канадалық саясаткер. Ол Принс-Эдвард аралының Нью-Глазго қаласында, азаматтық белсенділігімен көзге түскен пресвитериан отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Александр ұзақ жылдар бойы реформатор және либералды заң шығарушы болған. Дэвид Белфаст округінен либералды заң шығарушы болып сайланды. Ол сонымен қатар "Патриот" газетін құрып, оның редакторы болды. Бастапқыда Конфедерацияға қарсы болғанымен, кейіннен Принс-Эдвард аралының Канада құрамына енуі жөніндегі келіссөздерге жетекшілік етті. Александр Маккензи үкіметінде Канада парламентінің либералды депутаты болды. Ішкі істер министрі қызметін атқарды және Үндістер туралы заңның қабылдануына басшылық жасады. Солтүстік-Батыс территориясының тұңғыш резидент-губернаторы атанды. Бұл аймақты басқарған бесінші вице-губернатор болды. Бірнеше аборигендік шарттар жасасқан. Дэвид Лэрд аборигендермен жұмыс істегенде сол заманғы әкешіл көзқарастарды қабылдағанымен, әріптестері оның федералды қызметкер ретіндегі еңбекқорлығын, сенімділігін және адалдығын жоғары бағалады.

Жас шағы мен отбасы

Дэвид Лэрд Нью-Глазго қаласында, Принс-Эдвард аралында Александр Лэрд пен Джанет Оррдың ұлы болып дүниеге келді. Дэвидтің ата-анасы 1819 жылы Шотландияның Ренфрушир аймағынан Принс-Эдвард аралына көшіп келген. Оның әкесі табысты фермер және аралдың атқарушы кеңесінің мүшесі болды. Оның үлкен ағасы Александр аралдардың заң шығару жиналысында сайланған орынға ие болды. 1864 жылдың 30 маусымында Дэвид Джорджтаун қаласында Мэри Луиза Оуэнге үйленді. Оның інісі Лемюэл Кембридж Оуэн аралдың пошта бастығы қызметін атқарды. Дэвид Лэрд Новая Шотландияның Труро қаласындағы Пресвитериандық теологиялық семинарияда оқыды, содан кейін дін қызметкері болуды жоспарлады. Бірақ ол журналист, газет баспагері және редакторы болды. Дэвид Лэрд Шарлоттаун қалалық кеңесінде, білім беру және жұмыс кеңесінде қызмет етті, сондай-ақ Уэльс принці колледжінің губернаторы болды. Ол 1871 жылдан 1873 жылға дейін Принс-Эдвард аралы заң шығарушы жиналысында Белфаст сайлау округін өкілдік етті. Содан кейін келесі төрт жыл бойы ол 1873 жылдан 1876 жылға дейін Канаданың федералды парламентінде Квинс округінің өкілі болды. Бұл келісім "Ква'Аппель келісімі" деп те аталады, өйткені оның алғашқы қол қою рәсімі 1874 жылдың 15 қыркүйегінде Саскачеван провинциясының Форт Ква'Аппель қаласында өтті. Қосымша қол қоюлар немесе келісімдер 1877 жылдың қыркүйегіне дейін жалғасты. Королеваның комиссарлары: Манитоба провинциясы мен Солтүстік-Батыс территорияларының вице-губернаторы, құрметті Александр Моррис; Ішкі істер министрі, құрметті Дэвид Лэрд және Броквилл қаласының (Онтарио) тұрғыны, Уильям Джозеф Кристи, сондай-ақ Саскачеван округінің зейнеткер Гудзон Бэй компаниясының қызметкері. Моррис келіссөздерді басқарды. Дэвид Лэрдтің қатысуы Морриске федералды үкімет нәтижелерді қолдайтынына сенімді болып келіссөздер жүргізуге мүмкіндік берді.

No 5 шарт, Виннипег шарты

5-келісім (1875) Кеуэтин округінің Виннипег көлі маңындағы келісім жасалмаған Саультоу және Батпақты Кри тайпалары мен халықтарын қамтыды. Канаданың ішкі істер министрі Дэвид Лэрд, Александр Моррис келіссөздерді жүргізіп жатқанда оны қолдады. Лэрдтің мақсаты – жергілікті халықты жерге деген құқықтарынан бас тартуға көндіру болды, осылайша келген қоныс аударушылар өздерінің меншіктерін орната алатын еді.

6-шарт, Форт-Карлтон және Питт шарттары

Алтыншы келісім (1876) қазіргі Альберта және Саскачеван провинцияларының орталық бөліктерін қамтиды. Макдональдтың бұрынғы үкіметі сияқты, Маккензи үкіметі де келісімдерге біртіндеп келісті. Дэвид Лэрд Ішкі істер министрі ретінде осы процеске жетекшілік етті. Келісім белгіленген шекарадан тыс жердегі тайпалар арасында наразылық тудырды. Батыста тұратын басшылар Оттавадағы үкіметке өз алаңдаушылықтарын жеткізді. Олардың ішінде: аймақтың вице-губернаторы Александр Моррис; Төртінші келісімнің шекарасынан тыс жұмыс істейтін Геологиялық зерттеу басшысы Альфред Селвин; Хадсон шығанағы компаниясының Карлтон фортындағы басшысы Лоуренс Кларк; Атты полиция комиссары Френч; және Канадалық милиция офицері генерал-майор Селби Смит болды. Жергілікті тұрғындарға келісім жасалатыны уәделенген, бірақ келіссөздер басталған жоқ. 1875 жылдың жазында Геологиялық зерттеу тобы мен телеграф құрылыс бригадасы әлі келісім жасалмаған Төртінші келісімнің шекарасынан тыс жерде жұмыс істеді. Сол жазда кри тайпасы Геологиялық зерттеуді Солтүстік Саскачеванның иілімінен әрі жылжуға рұқсат бермеді. Телеграф құрылысшылары да тоқтатылды. Кри тайпасының кеңесінде келісім жасалғанша, басқа да экспедицияларға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды. Моррис Лэрдке келісімнің қажеттілігі туралы бірнеше рет телеграмма жіберді. Соңында ол келесі жазда Карлтон және Питт форттарында Саскачеван кри тайпасымен келісім келіссөздерін ұйымдастыруға рұқсат алды. Дэвид Лэрд Бас геодезия қызметімен 6-шы келісімнің шекараларын көрсететін карта дайындауға келісті. Лэрд келісім шарттарын реттеуде Морриске сенді: "Сіздің үлкен тәжірибеңіз және үнді келіссөздерін жүргізудегі бұрынғы табыстарыңыз мені сізге қазіргі миссияңызға қатысты егжей-тегжейлі нұсқаулар беру қажеттілігінен босатады". 1877 жылы Дэвид Лэрд Оттавадағы Үндістер ісі жөніндегі бас инспекторға (SGIA) 6-шы келісімге кірген көптеген тайпалар тұқыммен қамтамасыз етілгенін және егіншілікпен айналыса бастағанын хабарлады. Ол Карлтон және Принс Альберт маңындағы бірнеше тайпаның картоп, астыққа өте риза болғанын айтты. Олар көбірек тұқым алып, егіншілік жұмыстарын кеңейтуді жоспарлады. Бір тайпаның шамамен 100 акр жері егілген.

No 7 келісім, Қара аяқ конфедерациясы

7-ші келісім (1877) қазіргі Альбертаның оңтүстік бөлігіндегі қарааяқ тайпаларын қамтыды. Бұл келісім 1877 жылдың 22 қыркүйегінде жасалды. Келісімге қол Боу өзенінің қарааяқтардың кешуінде, қазіргі Сиксика ұлтының қорығында, Калгариден шамамен 100 км шығысқа қарай қол қойылды. Басшы Кроуфут 7-ші келісімге қол қойғандардың бірі болды. Келісім арқылы резерват құрылды, федералды үкіметтен тайпаларға жыл сайынғы төлемдер және/немесе жабдықтаулар уәде етілді, сондай-ақ "берілген жерде" аң аулау және тұзақ қою құқығы сақталды. Бұған жауабында, тайпалар өздерінің дәстүрлі аумақтарына құқықтарын өткізді. 1877 жылы Дэвид Лэрд Солтүстік-Батыс территориясының вице-губернаторы болды. Жаңа тағайындалған Ішкі істер министрі Дэвид Миллс қарааяқтардың келісімге келіссөздер жүргізуге ниеттенгенін байқады. Миллс бұл міндетті орындау үшін екі комиссарды тағайындады: 1874 жылы Төртінші келісімді келісуге көмектескен Лэрд және жақында Солтүстік-Батыс атты полициясының комиссары болып тағайындалған полковник Джеймс Маклиод. Лэрд өзінің тәжірибесі мен лауазымына байланысты таңдалды, ал Маклиодтың қарааяқтар арасындағы беделіне байланысты маңызды болды.

No 8 шарт

1899 жылдың мамыр айында Дэвид Лэрд және оның қызметкерлері Виннипегтен Эдмонтонға пойызбен сапар шекті. Олар он үш арбадағы азық-түлікпен солтүстікке қарай, Кіші Құл көліне бет алды. 20 маусымда Лэрд жиналған жергілікті тұрғындарға сөз сөйледі:

Қызыл ағалар! Біз бүгін Ұлы Ананың тапсыруымен сіздермен келісім шаруалары жүргізу үшін келдік, және міне, осы қағазды ол бізге берді, ол – біздің өкілеттігімізді растайтын, оның мөрімен бекітілген құжат. Королева мен Канада Үкіметі атынан айтамын, біз сіздерге ұсыныс жасауға келдік. Сіздердің жерлеріңізге ақ адамдар келіп жатқандықтан, сіздерден не қажет екенін айтуды жөн санадық. Королева осы елдің иесі, бірақ үндістердің талаптарын мойындауға дайын және оларға осы талаптардың орнына шарттар ұсынады (Mair, 1908:56-59).

Үндістандықтар туралы заң

1876 жылы Дэвид Лэрд Маккензи үкіметіндегі ішкі істер министрі ретінде Үндістан актісін жасауды бақылады. Бұл заң алдыңғы Үндістан заңдарын біріктірді. Үндістерді мемлекеттің балалары ретінде қарастырды:

Біздің үнді заңнамамыз негізінен түпкілікті халықтарды қамқорлықта ұстау және оларды мемлекеттің қарауындағы балалары немесе қамқорлары ретінде қарау қағидасына негізделген. Түпкілікті халықтардың және мемлекеттің нағыз мүдделері қызыл терілі адамға оның қамқорлық және тәуелділік жағдайынан шығуға көмектесу үшін барлық күш-жігер жұмсауды талап етеді. Білім беру және басқа да жолдармен оны жоғары мәдениетке дайындау, толыққанды азаматтық құқықтары мен міндеттерін қабылдауға ынталандыру – осы біздің даналығымыз бен борышымыз.

Кейінгі жылдар

Кейіннен Лэрд Манитобаға батысқа көшіп, 1903-1904 жылдары Манитоба тарихи және ғылыми қоғамының президенті болды. Жазық далалық индейлермен жұмыс істеген алғашқы тапсырмасынан кейін жиырма жыл өткен соң, ол Солтүстік-Батыс территориялары, Манитоба және Киуэтиннің индей комиссары болып тағайындалды және ол осы лауазымда өмірінің соңына дейін қызмет етті. 1909 жылдан бастап ол Үндістер ісі жөніндегі департаменттің кеңесшісі де болды. Манитоба және Солтүстік-Батыс территориялары бойынша индей комиссары ретінде Лэрд Солтүстік Саскачеван аймағында 8-ші келісімді жасау туралы пікірталасқа қатысты және оған қатысты өте теріс пікір білдірді. Ол былай деді:

«Осы аймаққа келісімді таратудың ерекше қажеттілігі болған жоқ. Бұл темір жолдың жақын арада өтетін аймағы емес, сондай-ақ оны кеншілер, орманшылар, балықшылар немесе жер мен су ресурстарын пайдаланатын басқа ақ адамдар жиі мекендемеген. Менің ойымша, мұндай жағдайда индейлер мен араласқандардың аң аулау және балық аулау арқылы күнкөріс табуына рұқсат ету орынды. Аймақтағы жағдайлар әлі де өзгерген жоқ, сондықтан мен аумақты келісімге қосу үшін бірден шаралар қабылдануына келіспеймін. Бұл мәселені қазірдің өзінде кейінге қалдыруға болады. Солтүстік-Батыс территорияларындағы автономия мәселесі шешілгеннен кейін, егер кез келген провинция немесе өкілдік құқығы бар ұйымдастырылған аумақ, жердің үлкен бөлігін қамтыса, онда егер туындаған құқық жойылмаса, онда мұндай жағдайда немесе темір жолдың келуінен, кен орындарының табылуынан немесе ақ адамдардың көптеп келуіне себеп болатын басқа жағдайлардан кейін келісім дереу жасалуы керек». Лэрд 1914 жылдың 12 қаңтарында Оттавада қайтыс болды. Саскачеванның Лэрд қаласы оның құрметіне аталған.

Лэрдтің мұрасы

Принс-Эдвард аралының Канада федерациясының құрамына провинция ретінде қосылуы, ішінара, Дэвид Лэрдтің келіссөздер жүргізу дағдысының нәтижесі болып табылады. Оның аборигендер мәселелеріндегі жетістіктері Канада үкіметі мен жергілікті халықтар арасындағы қазіргі қарым-қатынасқа әсерін тигізуде. Үндістер туралы заң мен түрлі шарттар соттар үшін заңдық негіз құрайды. Саскачеван провинциясының Солтүстік Батлфорд қаласында Джеймс Маршалл аймақтың тарихын бейнелейтін әсерлі кірпіштен жасалған рельефтік мүсіндер жасады. Ол Дэвид Лэрдтің және Үкімет үйінің суретін салған.