Кіріспе

Дәстүрлі қытай медицинасының диагностикалаудағы негізгі ұғымдарының бірі – Сегіз принцип. Бұл принциптер конфуциандыққа негізделген дәстүрлі қытай медицинасының маңызды тұжырымдамасы болып табылады. Сегіз принцип бойынша синдромдарды анықтау және ажырату – диагноз қою үшін қанағатты және логикалық ойлаудың ең алғашқы мысалдарының бірі. Сегіз принцип: Сыртқы және ішкі (t=裡表), Суық және ыстық (t=寒熱), Қуыс және толық (t=虛實), Инь және Ян (t=陰陽).

Сыртқы және ішкі

Кейде сыртқы және ішкі деп аталатын бұл ерекшелік аурудың этиологиясы (себебі) емес, орналасуы бойынша анықталады. Бұл аурудың сыртқа қарай дамуын немесе денеге тереңдей түсуін де көрсетуі мүмкін. Сыртқы теріге, бұлшық еттерге және цзинлуоға (энергиялық меридиандарға) әсер етеді. Ішкі – Зан Фу (ішкі органдарға) және сүйектерге. Сыртқы белгілердің жалпы көрінісі: қызба, суыққа қарсылық, дене ауыруы, мойынның қатаюы және беткей, жылдам пульс. Ауру жедел басталады және дұрыс емдеу жылдам нәтиже береді. Сыртқы белгілер көбінесе сыртқы патогендік желдің шабуылымен байланысты болады, ал басталуы баяу болса, ауырсынулы обструкциялық синдромды (би синдромы), ылғалды немесе созылмалылықты көрсетеді.

Толық жылу

Бұл қызба, шөлдеу, бет пен көздің қызаруы, іш қату, азын қараңғы несеп, толық және жылдам пульс, сондай-ақ тілдің сары жабынмен қызыл түсті болуымен білінеді. Бұл денеде Ян энергиясының артық болуынан туындайды. Оның себебі ыстық тағамдарды тұтыну немесе ұзаққа созылған эмоционалдық мәселелер, мысалы, бауыр циінің тоқырауы болуы мүмкін. Сонымен қатар, сыртқы зиянды фактордың енуінен де пайда болуы мүмкін.

Бос жылу

Бос ыстық кешке қарай қызба, ауыздың құрғақтығы, түнде тамақтың құрғақтығы, түнгі терлеу, кеудеде, алақанда және табанда ыстық сезіну, құрғақ нәжіс, азырақ қара несеп, жүзі жылдам және беткей пульс, тілдің қабығы қабықтанған күйде болады. Әдетте, тыныштықсыздық пен белгісіз алаңдаушылық сезімімен бірге жүреді. Толық ыстықтан айырмашылығы – бос ыстық Янның артық болуына емес, Иннің жетіспеушілігіне байланысты туындайды.

Толық суық

Салқындау, аяқ-қолдың суынуы, шөлдің болмауы, беттің сарғаюы, іштің ауыруы (басылғанда күшейеді), жылы сусын ішкісі келу, жұмсақ дәрет, мөлшері көп таза несеп, терең, толық, күшті пульс және қалың ақ жабынмен сарғыш тіл. Толық суық – иньдің артық болуынан пайда болады.

Бос суық

Суық сезіну, мүшелердің суынуы, жалпақ, бозғылт бет, шөлдемеу, әлсіздік, терлеу, жұмсақ нәжіс, мөлдір, көп несеп, терең, баяу немесе әлсіз пульс және жұқа ақ қабықпен жабынған солғын тіл. Бос суық – яң жетіспеушілігінен пайда болады.

Инь мен ян

Инь мен ян сонымен қатар И Цзинге қатысты, инь мен ян, ішкі, сыртқы, жетіспеушілік, артық немесе ыстық, суық сияқты сегіз үлгіге жіктеледі.